Η Ιατρικοποίηση της Παιδαγωγικής: Από το Υποκείμενο στο Κλινικό Αντικείμενο

του
ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗ
Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, «Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

NOMEN_EST_OMEN_DIAGNOSIS_FATUM_EST

Η Οντολογική Απομείωση του Παιδαγωγικού Υποκειμένου: Σημειολογία της Κλινικής Επιτήρησης και ο Ανθρωπολογικός Ανακαθορισμός του Μαθητικού Γίγνεσθαι

Περίληψη

Η παρούσα μελέτη εισηγείται μια κριτική αποδόμηση της σημειωτικής μετατόπισης του σύγχρονου εκπαιδευτικού λόγου από την ανθρωποκεντρική παιδαγωγία στην κλινική τυποποίηση, αναλύοντας διεξοδικά τον τρόπο με τον οποίο η υιοθέτηση ψυχιατρικών κατηγοριοποιήσεων (DSM-V, ICD-10) εντός του σχολικού πλαισίου λειτουργεί ως ένας μηχανισμός «πειθαρχικής εξουσίας». Η ιατρικοποίηση της εκπαίδευσης δεν αποτελεί απλώς μια διαγνωστική διευθέτηση, αλλά μια βιοπολιτική πράξη που αποσκοπεί στην κανονικοποίηση της αποκλίνουσας συμπεριφοράς και στην αποδόμηση της αυθεντικής μαθητικής ετερότητας μέσω του γλωσσικού εγκλωβισμού του υποκειμένου σε στατικές διαγνωστικές κατηγορίες.

Στην αυγή της ύστερης νεωτερικότητας, παρατηρείται μια ανησυχητική, πλην όμως συστηματική, διολίσθηση του εκπαιδευτικού παραδείγματος προς μια ιδιότυπη βιοπολιτική διακυβέρνηση, όπου η μαθησιακή διαδικασία παύει να νοείται ως πεδίο πνευματικής χειραφέτησης και αναγορεύεται σε χώρο εργαστηριακής επιτήρησης. Η γλωσσική διαμεσολάβηση αυτής της μεταβολής εδράζεται στην εισβολή μιας άκαμπτης κλινικής ορολογίας, η οποία, υπό το πρόσχημα της αντικειμενικής διαγνωστικής ακρίβειας, τείνει να παθολογικοποιήσει κάθε έκφανση γνωστικής ιδιοσυγκρασίας που υπερβαίνει τα προκαθορισμένα όρια της στατιστικής κανονικότητας. Η διαδικασία της «ετικετοποίησης» (labeling), ως γλωσσική επιτέλεση εξουσίας, δεν συνιστά μια ουδέτερη περιγραφή πραγματικών δεδομένων, αλλά μια ενεργό κατασκευή ταυτότητας, η οποία εγκλωβίζει το υποκείμενο σε μια μόνιμη κατάσταση ετεροπροσδιορισμού. Όταν η πολυπλοκότητα της παιδικής ψυχικής οικονομίας συμπυκνώνεται σε ακρωνύμια διαταραχών, συντελείται μια βίαιη νοηματική απίσχνανση: ο μαθητής απογυμνώνεται από τα προσωποπαγή του χαρακτηριστικά και μετατρέπεται σε ένα «κλινικό σώμα», το οποίο οφείλει να συμμορφωθεί προς τις επιταγές μιας τεχνοκρατικής ομοιομορφίας.

1. Η Μετάβαση από την Πνευματική Χειραφέτηση στην Εργαστηριακή Επιτήρηση

Στο παραδοσιακό ανθρωπιστικό παράδειγμα, η εκπαίδευση νοούνταν ως μια διαδικασία «εξανθρωπισμού» και απελευθέρωσης του πνεύματος. Στην ύστερη νεωτερικότητα, όμως, η έμφαση μετατοπίζεται στην αποδοτικότητα και τη διαχειρισιμότητα. Το σχολείο μετατρέπεται σε έναν χώρο «εργαστηριακής επιτήρησης» (κατά τα πρότυπα του Bentham και του Foucault), όπου το παιδί δεν αντιμετωπίζεται ως μια ολότητα υπό διαμόρφωση, αλλά ως ένα σύστημα δεδομένων που πρέπει να ευθυγραμμιστεί με προκαθορισμένους δείκτες.

2. Η Κλινική Ορολογία ως Γλωσσική Επιτέλεση Εξουσίας

Η χρήση όρων όπως «ΔΕΠΥ», «Διαταραχή Διαγωγής» ή «Μαθησιακή Δυσκολία» δεν αποτελεί μια απλή περιγραφική πράξη. Σύμφωνα με τη θεωρία των επιτελεστικών γλωσσικών πράξεων (speech acts), η ονομασία «παράγει» αυτό που περιγράφει. Από τη στιγμή που ένα παιδί ονομάζεται «διαταραγμένο», η γλώσσα παύει να είναι ουδέτερη και καθίσταται εργαλείο οντολογικής δέσμευσης.

Ετεροπροσδιορισμός: Το παιδί παύει να ορίζει τον εαυτό του μέσα από τη δράση και τη δημιουργία· ορίζεται πλέον από την «έλλειψη» που του αποδίδει η κλινική ετικέτα.

Νοηματική Απίσχνανση: Η πολυσχιδής προσωπικότητα «στεγνώνει» (απισχνάζεται) και συμπυκνώνεται σε ένα ιατρικό ακρωνύμιο. 

3. Το «Κλινικό Σώμα» και η Τεχνοκρατική Ομοιομορφία

Η έννοια του κλινικού σώματος υποδηλώνει την αποσύνδεση του μαθητή από το κοινωνικό και πολιτισμικό του πλαίσιο. Η διάγνωση αντιμετωπίζει τη δυσκολία του παιδιού ως μια εσωτερική, βιολογική δυσλειτουργία (individual pathology), αγνοώντας τις δυσλειτουργίες του εκπαιδευτικού συστήματος ή τις κοινωνικές ανισότητες.

Στατιστική Κανονικότητα: Η διαφορετικότητα δεν εκλαμβάνεται ως πλούτος, αλλά ως «θόρυβος» στο σύστημα, ο οποίος πρέπει να ταξινομηθεί για να καταστεί ακίνδυνος.

4. Η Βιοπολιτική Διακυβέρνηση

Η βιοπολιτική (biopolitics) αναφέρεται στον έλεγχο της ζωής και του σώματος μέσω της επιστημονικής γνώσης. Όταν η εκπαίδευση ιατρικοποιείται, η εξουσία δεν ασκείται πλέον μέσω της τιμωρίας, αλλά μέσω της θεραπείας και της αποκατάστασης. Το παιδί που «παρεκκλίνει» δεν θεωρείται ανυπάκουο, αλλά «ασθενές». Αυτό καθιστά την εξουσία του συστήματος ακόμη πιο διεισδυτική, καθώς ασκείται «για το καλό του παιδιού», νομιμοποιώντας έτσι τον απόλυτο έλεγχο πάνω στην προσωπικότητά του.

Η ιατρικοποίηση, εν προκειμένω, λειτουργεί ως το «πανοπτικό» εργαλείο που επιτρέπει στο εκπαιδευτικό σύστημα να μεταθέτει την ευθύνη της συστημικής αποτυχίας στο άτομο, αποδίδοντας τις δυσλειτουργίες της διδακτικής μεθοδολογίας σε υποτιθέμενα εγγενή βιολογικά ελλείμματα. Η εμμονή στην ανίχνευση βιολογικών ή νευροαναπτυξιακών ελλειμμάτων αντανακλά μια βαθύτερη συστημική απροθυμία για την αποδοχή της ετερογένειας, καθώς το εκπαιδευτικό υποκείμενο υφίσταται μια βίαιη «ετικετοποίηση» η οποία λειτουργεί ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Η διάγνωση παύει να είναι εργαλείο υποστήριξης και καθίσταται ένα οντολογικό στίγμα, το οποίο προκαθορίζει τις προσδοκίες των διδασκόντων και περιορίζει τους ορίζοντες του διδασκομένου, επιβάλλοντας μια πειθαρχική συμμετρία που εχθρεύεται την αυθεντικότητα και την κριτική οξύτητα.

1. Το Ιατρικοποιημένο «Πανοπτικό» και η Μετάθεση Ευθύνης

Η αναφορά στο «πανοπτικό» (κατά τον Jeremy Bentham και την ανάλυση του Foucault) υποδηλώνει έναν μηχανισμό αόρατης αλλά διαρκούς επιτήρησης. Στο σύγχρονο σχολείο, το βλέμμα του δασκάλου δεν αναζητά πλέον τη γνώση, αλλά το σύμπτωμα.

Όταν η διδακτική μεθοδολογία αποτυγχάνει να κινητοποιήσει έναν μαθητή, το σύστημα, αντί να αυτοκριθεί και να αναστοχαστεί πάνω στην ακαμψία του, ενεργοποιεί τη διαγνωστική διαδικασία. Έτσι, η συστημική αποτυχία (π.χ. υπερφορτωμένα προγράμματα, έλλειψη διαφοροποίησης) βαφτίζεται «ενδογενές βιολογικό έλλειμμα». Η ευθύνη μετατοπίζεται: δεν φταίει το σχολείο που δεν μπορεί να διδάξει, αλλά ο εγκέφαλος του μαθητή που «δεν μπορεί να προσλάβει».

2. Η Συστημική Απροθυμία για την Ετερογένεια

Η εμμονή στις νευροαναπτυξιακές διαγνώσεις φανερώνει μια βαθιά εχθρότητα προς το απρόβλεπτο. Η ετερογένεια απαιτεί κόπο, χρόνο και ευελιξία. Η «κανονικοποίηση» μέσω της διάγνωσης προσφέρει μια ψευδαίσθηση τάξης. Ταξινομώντας τη διαφορετικότητα ως «διαταραχή», το σύστημα την καθιστά διαχειρίσιμη· την τοποθετεί σε ένα κουτί με οδηγίες χρήσης (φαρμακευτική αγωγή, παράλληλη στήριξη), αποφεύγοντας την ουσιαστική συνάντηση με την αυθεντική προσωπικότητα του παιδιού.

3. Το Οντολογικό Στίγμα και η Πειθαρχική Συμμετρία

Η διάγνωση εδώ λειτουργεί ως «οντολογικό στίγμα» γιατί δεν περιγράφει απλώς μια δυσκολία (π.χ. «δυσκολεύεται στην ανάγνωση»), αλλά ορίζει την ίδια την ύπαρξη του παιδιού («είναι δυσλεκτικός»).

Προκαθορισμός Προσδοκιών: Ο εκπαιδευτικός, γνωρίζοντας τη διάγνωση, ασυνείδητα «χαμηλώνει τον πήχη». Αυτό που ο Rosenthal ονόμασε Pygmalion Effect, εδώ λειτουργεί αρνητικά: οι μειωμένες προσδοκίες οδηγούν σε μειωμένη προσπάθεια και, τελικά, σε μειωμένη επίδοση, επιβεβαιώνοντας πανηγυρικά την αρχική διάγνωση (αυτοεκπληρούμενη προφητεία).

Πειθαρχική Συμμετρία: Το σύστημα επιδιώκει μαθητές-αντίγραφα μιας ιδεατής νόρμας. Η «αυθεντικότητα» και η «κριτική οξύτητα» συχνά εκλαμβάνονται ως προκλητική συμπεριφορά ή έλλειψη συγκέντρωσης. Η πειθαρχική συμμετρία απαιτεί τη σιωπή και τη συμμόρφωση· όποιος δεν χωράει σε αυτό το σχήμα, «ασθενειοποιείται» για να δικαιολογηθεί ο παραγκωνισμός του.

Η τεκμηρίωση αυτής της θέσης εδράζεται σε ένα διεπιστημονικό πλέγμα αναφορών που συνενώνει την Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης με την Κριτική Ψυχιατρική και τη Φιλοσοφία της Γλώσσας, ξεκινώντας από τη Φουκωϊκή γενεαλογία όπου η «κλινική ματιά» (le regard médical) μετατοπίζει την προσοχή από το μαθησιακό γίγνεσθαι στην ανατομία της απόκλισης, μετατρέποντας τον μαθητή σε ένα «αρχείο συμπτωμάτων». Όπως ορθώς επισημαίνει ο Τεντόμας (2021), η ιατρικοποίηση αποτελεί μια μορφή ελέγχου των σωμάτων, όπου η ταξινόμηση των μαθητών σε «λειτουργικούς» και «μη λειτουργικούς» δεν εξυπηρετεί την παιδαγωγική συμπερίληψη, αλλά την ενταξιακή πειθαρχία, όπου το άτομο γίνεται δεκτό μόνο υπό τον όρο της αποδοχής της «βλάβης» του.

1. Η «Κλινική Ματιά» (Le Regard Médical) και η Αρχειοθέτηση του Υποκειμένου

Η αναφορά στον Michel Foucault είναι δομική. Η «κλινική ματιά» δεν είναι μια απλή παρατήρηση, αλλά μια κατασκευαστική πράξη. Στο νοσοκομείο του 18ου αιώνα, ο γιατρός σταμάτησε να ρωτά «τι έχεις;» και άρχισε να ρωτά «πού πονάς;», εντοπίζοντας την αρρώστια στο σώμα.

Στο σχολείο, αυτή η ματιά μετατοπίζεται από το «μαθησιακό γίγνεσθαι» (τη δυναμική διαδικασία εξέλιξης) στην «ανατομία της απόκλισης».

Ο μαθητής παύει να είναι μια βιογραφία και γίνεται ένα «αρχείο συμπτωμάτων». Η υποκειμενικότητά του αποσυντίθεται σε μια λίστα ελλειμμάτων (π.χ. χαμηλή συγκέντρωση, παρορμητικότητα, δυσαναγνωσία), η οποία αρχειοθετείται σε φακέλους που τον ακολουθούν σε όλη τη σχολική του ζωή.

2. Ιατρικοποίηση ως Βιοπολιτικός Έλεγχος των Σωμάτων

Η αναφορά στον Τεντόμα (2021) εισάγει την έννοια της σωματικότητας. Η ιατρικοποίηση δεν αφορά μόνο το μυαλό, αλλά τον έλεγχο του σώματος του μαθητή μέσα στον χώρο: πώς κάθεται, πόσο κινείται, πώς αντιδρά στα ερεθίσματα.

Η ταξινόμηση σε «λειτουργικούς» και «μη λειτουργικούς» αποτελεί μια ωμή χρηστική ιεράρχηση. Ο «λειτουργικός» μαθητής είναι αυτός που δεν διαταράσσει τη ροή της παραγωγικής διαδικασίας της τάξης.

Ο «μη λειτουργικός» πρέπει να «διορθωθεί» (μέσω φαρμακολογίας, παράλληλης στήριξης ή ειδικών προγραμμάτων) όχι για να αναπτυχθεί ο ίδιος, αλλά για να γίνει συμβατός με το σύστημα.

3. Συμπερίληψη έναντι Ενταξιακής Πειθαρχίας

Εδώ εντοπίζεται η κρισιμότερη ποιοτική διάκριση:

Συμπερίληψη (Inclusion): Είναι η ριζική αναδιάρθρωση του σχολείου ώστε να χωράνε όλοι. Το σχολείο αλλάζει για να υποδεχτεί τη διαφορετικότητα ως πλούτο.

Ενταξιακή Πειθαρχία (Integrative Discipline): Είναι η διαδικασία όπου το παιδί γίνεται δεκτό μόνο αν αποδεχτεί τον ρόλο του «ελαττωματικού».

Το άτομο γίνεται δεκτό υπό όρους: Πρέπει πρώτα να ομολογήσει τη «βλάβη» του (τη διάγνωση) και στη συνέχεια να υποστεί τις πειθαρχικές διαδικασίες της «θεραπείας». Η ένταξη εδώ δεν είναι πράξη αγάπης ή δικαιοσύνης, αλλά μια σύμβαση υποταγής στην ιατρική αυθεντία.

4. Η Φιλοσοφία της Γλώσσας και η «Βλάβη» ως Ταυτότητα

Η φιλοσοφία της γλώσσας μας διδάσκει ότι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε «χτίζουν» κόσμους. Όταν το σχολικό σύστημα επιβάλλει στον μαθητή να ορίζεται μέσα από τη «βλάβη» του, συντελείται μια οντολογική βία. Η διάγνωση μετατρέπεται σε ένα «πεπρωμένο». Ο μαθητής δεν «έχει» μια δυσκολία, «είναι» η δυσκολία του. Αυτό περιορίζει τη δυνατότητά του να δράσει ως ελεύθερο υποκείμενο, καθώς κάθε του ενέργεια ερμηνεύεται πλέον μέσα από το πρίσμα της παθολογίας του.

Η επιστημονική ειλικρίνεια επιτάσσει την παραδοχή ότι η καταφυγή στη διαγνωστική αυθεντία αποτελεί την «εύκολη ορθοδοξία» μιας γραφειοκρατικοποιημένης εκπαίδευσης, ενώ η αποκατάσταση του παιδαγωγικού υποκειμένου απαιτεί την αποσύνδεση της αξιολόγησης από την κλινική τυπολογία και την ανάδειξη της διαφοροποιημένης διδασκαλίας ως πολιτικής πράξης. Καταληκτικά, η ανάγκη για μια επανανοηματοδότηση του σχολικού χρόνου και χώρου προβάλλει επιτακτική, καθώς η αποϊατρικοποίηση της παιδαγωγικής σκέψης προϋποθέτει την ανάκτηση της γλωσσικής μας αυτονομίας και την απόρριψη εκείνων των σημασιολογικών πλαισίων που αντιμετωπίζουν την ευφυΐα, τη ζωηρότητα ή την εσωστρέφεια ως κλινικά ευρήματα, ώστε το σύγχρονο σχολείο να μετεξελιχθεί από μηχανισμό πειθάρχησης σε κοινότητα ουσιοκρατικής μάθησης και υπαρξιακής ολοκλήρωσης.

1. Η «Εύκολη Ορθοδοξία» της Γραφειοκρατίας

Ο όρος «εύκολη ορθοδοξία» υποδηλώνει μια μορφή πνευματικής οκνηρίας και θεσμικής ασφάλειας. Για μια γραφειοκρατικοποιημένη εκπαίδευση, η διάγνωση λειτουργεί ως το απόλυτο «τακτοποιητικό» εργαλείο.

Θεσμική Αποποίηση: Όταν ένα παιδί διαγιγνώσκεται, το σχολείο «απαλλάσσεται» από την ηθική ευθύνη της αποτυχίας του. Η δυσκολία δεν οφείλεται πλέον σε κακό σχεδιασμό μαθήματος, αλλά σε μια «βιολογική μοίρα» καταγεγραμμένη σε ένα επίσημο έγγραφο.

Ορθοδοξία: Η τήρηση των διαγνωστικών πρωτοκόλλων προσφέρει στους εμπλεκόμενους τη βεβαιότητα ότι «έπραξαν το καθήκον τους» βάσει του νόμου, ακόμη και αν η ουσιαστική παιδαγωγική σχέση έχει διαρραγεί.

2. Η Διαφοροποιημένη Διδασκαλία ως Πολιτική Πράξη

Η διαφοροποίηση συχνά παρουσιάζεται ως μια τεχνική επιλογή (π.χ. απλοποίηση κειμένου). Εδώ όμως αναδεικνύεται ως πολιτική πράξη.

Αμφισβήτηση της Κυριαρχίας: Το να διδάσκεις διαφορετικά σημαίνει να αρνείσαι την τυραννία του «μέσου όρου». Είναι μια πράξη αντίστασης στην ομογενοποίηση που επιβάλλει ο νεοφιλελεύθερος έλεγχος των επιδόσεων.

Αποσύνδεση από την Κλινική Τυπολογία: Η αξιολόγηση πρέπει να επιστρέψει στο πεδίο της περιγραφικής ανατροφοδότησης. Αντί να ρωτάμε «ποια διαταραχή εξηγεί τη συμπεριφορά;», ρωτάμε «ποιο περιβάλλον ευνοεί την άνθιση αυτού του συγκεκριμένου υποκειμένου;».

3. Η Ανάκτηση της Γλωσσικής Αυτονομίας

Η «αποϊατρικοποίηση» ξεκινά από το λεξιλόγιο. Η γλώσσα της ψυχιατρικής έχει αποικίσει την παιδαγωγική σκέψη, καθιστώντας μας ανίκανους να περιγράψουμε το παιδί χωρίς κλινικούς όρους.

Σημασιολογική Απελευθέρωση: Η ευφυΐα, η εσωστρέφεια ή η ζωηρότητα δεν είναι «συμπτώματα» προς εξάλειψη, αλλά οντολογικές ποιότητες. Η ανάκτηση της γλωσσικής αυτονομίας σημαίνει να μπορούμε να μιλήσουμε για το «ζωηρό παιδί» χωρίς να σκεφτόμαστε την «υπερκινητικότητα» και για το «στοχαστικό παιδί» χωρίς να αναζητούμε «ελλείμματα κοινωνικής αλληλεπίδρασης».

4. Από τον Μηχανισμό Πειθάρχησης στην Ουσιoκρατική Μάθηση

Η επανανοηματοδότηση του σχολικού χρόνου και χώρου προϋποθέτει τη μετάβαση από το σχολείο-εργοστάσιο στο σχολείο-κοινότητα.

Υπαρξιακή Ολοκλήρωση: Ο στόχος της εκπαίδευσης δεν είναι η παραγωγή «λειτουργικών» γραναζιών για την αγορά εργασίας, αλλά η καλλιέργεια ελεύθερων συνειδήσεων.

Ουσιοκρατική Μάθηση: Είναι η μάθηση που δεν στοχεύει στην απλή συσσώρευση πληροφοριών ή στη συμμόρφωση σε εξεταστικά πρότυπα, αλλά στη σύνδεση της γνώσης με το υπαρξιακό νόημα του μαθητή.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

1. Ανδρούσου, Α. & Ασκούνη, Ν. (2011). Πολιτισμική ετερότητα και ανθρώπινα δικαιώματα. Αθήνα: Μεταίχμιο.
2. Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. New York: Free Press.
3. Foucault, M. (1963). Naissance de la clinique. Paris: PUF.
4. Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity. Prentice-Hall.
5. Τεντόμας, Λ. (2021). Η ιατρικοποίηση ως μορφή ελέγχου των σωμάτων στην υγεία και στην εκπαίδευση.
6. Χατζηχρήστου, Χ. (2004). Εισαγωγή στη Σχολική Ψυχολογία. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.