Πώς μπορεί ο γονιός και ο εκπαιδευτικος να υποστηρίξει το παιδί με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες;

της Δρος Αριστονίκης Θεοδοσίου-Τρυφωνίδου
  ΦιλόλογοςΕρμής
 Οι μαθησιακές δυσκολίες είναι ένας γενικός όρος που αναφέρεται σε μια ανομοιογενή ομάδα διαταραχών που εκδηλώνονται με δυσκολίες στις εξής ικανότητες: ομιλία, ανάγνωση, γραφή, συλλογισμού ή μαθηματικής ικανότητας. Αυτές οι διαταραχές είναι εγγενείς.
Σύμφωνα με το DSM-V οι μαθησιακές δυσκολίες είναι οι εξης:
1. Διαταραχή ανάγνωσης (Δυσλεξία)
2. Διαταραχή στη γραπτή έκφραση
3. Διαταραχή στα Μαθηματικά
4. Μαθησιακή διαταραχή μη προσδιοριζόμενη αλλιώς
Δυσκολίες οπτικής και ακουστικής αντίληψης είναι χαρακτηριστικές στα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες. Οι κυριότερες περιοχές της οπτικής αντίληψης που εμφανίζονται προβλήματα είναι: οπτική διάκριση, οπτική μνήμη, οπτική ακολουθία και η αντίληψη σχέσεων του χώρου. Ενώ οι δυσκολίες στην ακουστική επεξεργασία σχετίζονται με την ακουστική μνήμη και την ακουστική ακολουθία. Επιπλέον, μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες μπορεί να εμφανίζουν ελλείψεις στην φωνολογική επίγνωση/ενημερότητα. Αυτό σημαίνει πως δυσκολευονται να αναγνωρίσουν τα διακριτά μέρη του προφορικού λόγου και να τα χειριστούν. Αρκετές έρευνες δεικνύουν πως το επίπεδο φωνολογικής επίγνωσης συνδέεται άμεσα με την επίδοση του μαθητή σε ορθογραφία και ανάγνωση.
Άλλη δυσκολία που συναντούν οι μαθητές με δυσκολίες μάθησης είναι στην μνήμη αλλά και στη συγκέντρωση. Η αργή επεξεργασία των πληροφοριών και η έλλειψη κινήτρων και στρατηγικών μάθησης είναι αιτιακοί παράγοντες δυσκολίας στην συγκέντρωση.
Σημαντική είναι η δυσκολία των μαθητών με δυσκολίες μάθησης και στην αυτορρύθμιση αλλά και στην μεταγνώση.
Ενδεικτικές προτάσεις αντιμετώπισης των δυσκολιών στην ανάγνωση:
1. επιλογή κειμένων με θεματικές που ενδιαφέρουν τον μαθητή
2. Ενημέρωση του μαθητή για το ύφος του κειμένου
3. Τεμαχισμός του κειμένου σε μικρότερες ενότητες
4. Ηχητική βιβλιοθήκη (ηχογραφήσεις κειμένων)
5. Ο εκπαιδευτικός ή ο γονιος να διαβάζει ο ίδιος το κείμενο μια φορά φωναχτά στον μαθητή
6. Χρησιμοποιηση έντονων χρωμάτων, υπογράμμιση λέξεων και καταλήξεων, εικονογραφήσεις κειμένων, αναδιήγηση κειμένου, αναπαράσταση κειμένου με παιγνιώδη τρόπο
Ενδεικτικές προτάσεις αντιμετώπισης των δυσκολιών στην γραφή:
1.Προγραφικές ασκήσεις
2. μείωση γραπτών εργασιών στο σπίτι
3.ασκήσεις λεπτής κινητικότητας
4. Να επιτραπεί στον μαθητή να γράφει σε διαφορετικής υφής επιφάνειες όπως στην άμμο, με κραγιόν, με κέτσαπ
Ενδεικτικές προτάσεις αντιμετώπισης των δυσκολιών στην ορθογραφία:
1. γραφή λέξεων στον αέρα και κατοπιν στο χαρτί
2. μάθηση κανόνων ορθογραφίας και δημιουργία αφισών με τους κανόνες
3. λίστες λέξεων, χρησιμοποιηση λεξικών
4. αντιγραφή κειμένων με θεατική που ενδιαφέρει τους μαθητες
5. χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή
Ενδεικτικές προτάσεις αντιμετώπισης των δυσκολιών στα Μαθηματικά:
1. Οι έννοιες και οι δεξιότητες να αναπαρίστανται πρώτα στο πραξιακό, στο εικονιστικό και κατόπιν στο συμβολικό επίπεδο
2. Διδασκαλία μέσα από εικόνες
3. χρησιμοποιηση φύλλων ανίχνευσης μαθηματικών δυσκολιών
4. Διδασκαλία μεταγνωστικών στρατηγικών
5. Επίλυση μαθηματικών πράξεων φωναχτά από τον μαθητή και εποπτεια μαθηματικού συλλογισμού από τον γονιό και τον εκπαιδευτικό
6. Χρησιμοποίηση Μοντεσσοριανού υλικού


ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ: ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ



ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΔΡΕΣΑ
- Φιλόλογος




“Τι να προσέξω στην επανάληψη; Πόσες ώρες πρέπει να διαβάζω; Μήπως να πάρω κάποιο τονωτικό για να ενισχύσω τη μνήμη μου; Νομίζω ότι θα πάθω κρίση πανικού και θα τα ξεχάσω την ώρα των εξετάσεων!!”

Μην πελαγώνεις.... Σου έχουμε 10 συμβουλές για την περίοδο των πανελληνίων:

1) Να τρως καλά

Μην κατηγορείς τη μάνα σου που σε κυνηγάει με ένα πιάτο όλη μέρα. Είναι αλήθεια! Την περίοδο των εξετάσεων πρέπει να βρίσκονται όλα τα συστήματα στον οργανισμό σου σε καλή κατάσταση, για να αντεπεξέλθεις στο άγχος και την πίεση. Ξεκίνα τη μέρα σου με ένα καλό πρωινό. Ο εγκέφαλος χρειάζεται άμεσα τροφή για να αποκτήσει ενέργεια. Έρευνες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που τρώνε ένα πλήρες και θρεπτικό πρωινό, βελτιώνουν την ικανότητα μάθησης κι έχουν καλύτερα αποτελέσματα σε πνευματικό επίπεδο που μπορεί να διατηρηθεί μέχρι και το μεσημέρι. Παράλληλα, η συστηματική πρόσληψη πρωινού γεύματος μειώνει τις πιθανότητες να παρουσιάσεις κατάθλιψη.

Την υπόλοιπη μέρα καλό είναι να μοιράσεις τα γεύματα, θα πρέπει να τρως ένα γεύμα ή σνακ κάθε 3-4 ώρες, αποφεύγοντας τα μεγάλα γεύματα που επιφέρουν υπνηλία και αδυναμία συγκέντρωσης. Μην παραλείπεις να τρως φυλλώδη λαχανικά, θαλασσινά, κρέας, συκώτι, όσπρια, μέλι, ξηρούς καρπούς που εξασφαλίζουν τον απαραίτητο σίδηρο στον οργανισμό για δυνατότερη μνήμη, λιπαρά οξέα ω-3 και ω-6 και αντιοξειδωτικά στοιχεία για αποτελεσματικότερη γνωστική λειτουργία. Ακόμα, σωστό είναι, για να αποφύγεις το πρόβλημα του άγχους και των διαταραχών ύπνου, να αντικαταστήσεις τον καφέ ή το τσάι που πίνεις με πολλά φρέσκα φρούτα -καλύτερο από το να τα στύβεις σε χυμό- που θωρακίζουν τον εγκέφαλο με μια σειρά από νευροπροστατευτικές ιδιότητες. Παρ’όλ’αυτά, αν έχεις συνηθίσει να πίνεις καφέ, δεν θα πρέπει να καταναλώνεις υπερβολικές ποσότητες. Δύο με τρία φλιτζάνια τη μέρα θα διατηρήσουν τον σώμα σου σε εγρήγορση, χωρίς να σου προκαλέσουν νευρικότητα και διαταραχές συγκέντρωσης ή ύπνου.

Θα έχεις ακούσει ότι πρέπει λίγη ώρα πριν την εξέταση να τρως σοκολάτα, γιατί ενισχύει τη μνήμη. Αυτό συμβαίνει, γιατί η κατανάλωση σοκολάτας αυξάνει την παραγωγή ενδορφινών που ενισχύουν την νοητικές λειτουργίες, καθώς περιορίζει το στρες. Ξεκίνα τη μέρα σου με ένα καλό πρωινό και μια μικρή ποσότητα μαύρης σοκολάτας (περίπου 30 γρ.), θα σου φτιάξει και τη διάθεση εκτός των άλλων.

2) Πιες πολλά υγρά

....Κυρίως νερό που περιέχει οξυγόνο, ( Ξέρω τι έκανες στο μάθημα της Χημείας;!!!), απαραίτητο στοιχείο με το οποίο τροφοδοτείται ο εγκέφαλος όπως και η γλυκόζη. Να θυμάσαι ότι ακόμα και πολύ μικρό ποσοστό αφυδάτωσης του οργανισμού μπορεί να επιδράσει αρνητικά στην εγκεφαλική λειτουργία, αφού το 73% του εγκεφάλου μας αποτελείται από νερό. Μάθε πώς από τη στιγμή που αρχίζει το συναίσθημα της δίψας έχεις ήδη αφυδατωθεί!!!

Επειδή διανύουμε την εποχή του καλοκαιριού, κατά μέσο όρο 6-8 ποτήρια νερό τη μέρα είναι αρκετά, ώστε να μη νιώθεις δίψα αλλά και να μη σε καλεί η φύση κάθε τρεις και λίγο....Στο πρωινό σου μπορείς να προσθέσεις και χυμούς. Και εννοείται ότι αποφεύγεις το αλκοόλ και τα ενεργειακά ποτά, γιατί προκαλούν γρήγορη αφυδάτωση, καρδιακή αρρυθμία και νευρικότητα.

3) Κοιμήσου καλά

Δεν εννοώ πάνω στο βιβλίο! Πολλοί ερευνητές, μετά από μια σειρά πειραμάτων, συμπέραναν, ότι ένα σημαντικό όφελος του ύπνου είναι η υποστήριξη του εγκεφάλου μας στη μαθησιακή διαδικασία. Κατά τη διάρκεια του ύπνου ενεργοποιούνται ξανά οι πληροφορίες της ημέρας και επεξεργάζονται, ώστε να συνδεθεί η νέα γνώση με τη μακροπρόθεσμη μνήμη. Αυτό δε σημαίνει πως θα ξεχάσεις όσα έμαθες το προηγούμενο βράδυ της εξέτασης αν δεν κοιμηθείς, καθώς αυτό θα συμβεί μετά τις 30 ώρες αϋπνίας. Γενικά, όμως οι μαθητές πρέπει να κοιμούνται καλά, γιατί έτσι δίνουν την ευκαιρία στον εγκέφαλο να σταθεροποιήσει τη μνήμη.

Και μην ξεχνάς ότι, επειδή η έντονη εργασία προκαλεί υπερένταση πριν τον ύπνο, το σωστό είναι να σταματήσεις τη μελέτη σου αρκετή ώρα, πριν πεις για ύπνο.

4) Αποσυνδέσου από τα social media

Αυτές τις μέρες των Πανελληνίων φρόντισε να μηδενίσεις το χρόνο που περνάς μπροστά από οθόνες (laptop, tablet, κινητό), γιατί θα σε κάνουν να χάσεις χρόνο χωρίς να το καταλάβεις. Δεν έγινε και τίποτα να μη μάθεις κάποια νέα, ούτε χάνεις τους φίλους σου με αυτόν τον τρόπο. Κάνε ένα διάλειμμα από το Wi-Fi, για να δώσεις στις εξετάσεις και επιστρέφεις στο διαδικτυακό κόσμο σε 20 μέρες περίπου. Αν και το μόνο που θα σε ενδιαφέρει μετά, θα είναι οι διακοπές και οι παραλίες!!

5) Φτιάξε ένα πρόγραμμα

Την ατάκα “είχε πρόγραμμα και γι’αυτό πέρασε” την έχεις ακούσει λογικά... Ισχύει! Μπορείς να διαβάζεις, αλλά να συνεχίζεις να εξασκείς το χόμπι σου, που ξέρεις ότι θα σε χαλαρώσει κιόλας από το συνεχόμενο βαρετό διάβασμα. Παράλληλα, βρες τη δική σου ιεροτελεστία στην επανάληψη που θα κάνεις. Αν δυσκολεύεσαι, μπορείς να χωρίσεις την ύλη σε δίωρα ή να βάλεις χρονόμετρο για να ελέγχεις καλύτερα το ρυθμό της μελέτης σου. Για παράδειγμα, υπάρχουν μαθητές που δυσκολεύονται να μελετήσουν με μουσική, ενώ άλλοι δεν μπορούν να μελετήσουν χωρίς μουσική...Άλλοι πάλι, θέλουν να διαβάζουν τη νύχτα που επικρατεί απόλυτη ησυχία, ενώ άλλοι προτιμούν τη μέρα.

Για να αποδώσεις όσα έμαθες όλη τη χρονιά οι ειδικοί συνιστούν η επανάληψη που θα κάνεις να μην υπερβαίνει τις 5 ώρες την ημέρα. Βέβαια, αυτό εξαρτάται από το μαθητή, γιατί υπάρχουν και αυτοί που προτιμούν να κοιμούνται όλη μέρα και να διαβάζουν από τη νύχτα μέχρι το πρωί της εξέτασης. Πάντως, ωφέλιμο θα είναι να μην αυξάνονται οι ώρες μελέτης στην εξεταστική περίοδο, γιατί ο εγκέφαλος “κουράζεται” και δεν μπορεί να συγκρατήσει την ύλη. Όμως, η μεταμεσονύκτια μελέτη δεν φέρνει καλά αποτελέσματα. Είναι προτιμότερο για τους περισσότερους μαθητές να διαβάζουν πρωινές ώρες και να κοιμούνται 8 ώρες. Μην παραλείψεις τον ύπνο! Η αϋπνία μειώνει την κρίση και τη σωστή σκέψη και γενικά φέρνει αντίθετα αποτελέσματα από τα επιθυμητά.

6) Μείνε συγκεντρωμένος

Όση ώρα διαρκεί η μελέτη σου, φρόντισε να μην αποσπάσαι από εξωτερικούς ήχους ή άλλους παράγοντες. Συγκεντρώσου πάνω από το βιβλίο! Έχεις καιρό για τα υπόλοιπα! Βρες το δικό σου τρόπο που θα σε βοηθήσει να συγκεντρωθείς στο αντικείμενο που διαβάζεις. Μάθε και το άλλο: έρευνες έχουν δείξει ότι, όταν κατά τη διάρκεια της μελέτης χρησιμοποιούμε περισσότερες από μία αισθήσεις, κατανοούμε και αποτυπώνουμε γρηγορότερα αυτό που διαβάζουμε. Χρησιμοποίησε, λοιπόν, χαρτί για να ξεκαθαρίσεις τις σημειώσεις που θες να βάλεις σε μια σειρά και ταυτόχρονα διάβαζε δυνατά αυτά που γράφεις. Με αυτόν τον τρόπο συμμετέχει και η όραση και η ακοή στη διαδικασία της μάθησης. Αν υπάρχει κάποια απορία, μη διστάσεις να τηλεφωνήσεις στους καθηγητές σου! Σίγουρα είναι πάντα πρόθυμοι να σε βοηθήσουν αυτήν την περίοδο, οποιαδήποτε ώρα!

7) Κάνε διάλειμμα

Η σωστή μελέτη δεν πρέπει να είναι συνεχής. Το μυαλό κουράζεσαι και δεν αποστηθίζει με την ίδια ποιότητα μετά τις 2 ώρες περίπου συνεχόμενης μελέτης. Γι’αυτό κάνε reload, κάνε μικρά διαλείμματα του 10λεπτου ή 15λεπτου. Επίσης, ύλη που δεν έβγαλες όλη τη χρονιά, μην περιμένεις να τη βγάλεις τελευταία στιγμή. Τώρα ό,τι έμαθες, έμαθες!! Αν προσπαθήσεις να μάθεις πολλά νέα πράγματα μαζί, θα αποτύχεις και υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να μπερδέψεις αυτά που ήδη ξέρεις.

8) Βγες από το σπίτι!

Επίσης, μετά την εξέταση, μη γυρίσεις σπίτι απευθείας για το διάβασμα του επόμενου μαθήματος. Είναι σημαντικό να κάνεις διάλειμμα, κάνοντας μια άλλη δραστηριότητα που θα σε ωφελήσει και θα σε ηρεμήσει. Να δώσεις χρόνο στον εαυτό σου, γιατί και η εξέταση αποτελεί πνευματική διεργασία, που- σε συνδυασμό με το άγχος- καταπονεί τον οργανισμό μας. Μπορείς να πας στο γυμναστήριο, στην καφετέρια, στη θάλασσα...μόνο σπίτι σου μην πας αμέσως μετά! Μην βιάζεσαι να πέσεις επάνω στους γονείς σου που θα σε ρωτήσουν διάφορες λεπτομέρειες για την εξέταση...Θα τις δουν στα αποτελέσματα!

9) Μην αγχώνεσαι

......πριν, κατά τη διάρκεια, μετά την εξέταση! Είναι αργά για να αγχώνεσαι, είχες τόσους μήνες μπροστά σου για να διαβάσεις. Κατεβαίνεις στις Πανελλήνιες με ό,τι ξέρεις και πάντα σκέφτεσαι θετικά. Ξέρουμε!! Τα έχουμε περάσει- οι περισσότεροι...είναι μια πολύ ψυχοφθόρα διαδικασία και ντε και καλά, σε βάζει να αποφασίσεις για το μέλλον σου στην περίοδο της εφηβείας, περίοδο τα βάζεις μέχρι και με τον εαυτό σου! Αν έχεις άγχος μέρες πριν από την εξέταση, δοκίμασε να κάνεις ασκήσεις χαλάρωσης για 15 λεπτά καθημερινά. Ανάπνευσε από το διάφραγμα και ταυτόχρονα σκέψου κάτι θετικό. Κατά τη διάρκεια της εξέτασης, αν παίρνοντας στα χέρια σου τα θέματα, νιώθεις ότι δεν ξέρεις τίποτα, είναι επειδή είσαι αγχωμένος. Το παθαίνει το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητών, αλλά η μνήμη επανέρχεται όταν χαλαρώσεις! Εκείνη την ώρα, αρχίζεις να γράφεις οτιδήποτε σου φαίνεται πιο οικείο και αν πιστεύεις ότι θα πάθεις κρίση πανικού οποιαδήποτε στιγμή, πάρε γρήγορα βαθιές ανάσες και έπειτα σκέψου κάτι καθησυχαστικό, όπως το παρακάτω............

10) Οι Πανελλήνιες δεν καθορίζουν τη ζωή σου

Μπορείς να ασχοληθείς με πολλά πράγματα στη ζωή σου, χωρίς να έχεις πετύχει στις Πανελλήνιες. Άσε που ακόμα κι αν πετύχεις στις Πανελλαδικές εξετάσεις, το πιο πιθανό είναι να μείνεις για πολλά χρόνια άνεργος πτυχιούχος. Αλλά αν θες τόσο πολύ να περάσεις σε κάποια σχολή, μπορείς να ξαναδώσεις ή να περάσεις κάπου με το 10% του χρόνου...

Σκέψου όμως, πόσο αστεία θα είναι στα 30 σου, όλα αυτά που τώρα σου φαίνονται βουνό! Και πόσο αστείο θα μοιάζει αυτό το άρθρο σε 2 χρόνια από τώρα, όταν θα έχουν καταργηθεί οι Πανελλήνιες!! Σκέψου τις παραλίες, τα καλοκαιρινά μπάνια, τις πρώτες διακοπές χωρίς γονείς...όλα αυτά που σαν ενήλικος πια θα μπορείς να απολαύσεις, χωρίς να σε περιορίζει το σχολείο ή το διάβασμα!!! Κάνε ό,τι καλύτερο μπορείς στις εξετάσεις, όμως μην ξεχνάς ότι έχεις μια ζωή μπροστά σου που είσαι ελεύθερος/η να φτιάχνεις όπως θες εσύ!!

Εμείς σου ευχόμαστε...


Καλή επιτυχία!!



ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΔΡΑΜΑ ΚΑΙ ΕΝΤΑΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ


ΤΗΣ ΒΙΚΥΣ ΣΙΑΜΑΝΤΑ


ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΡΜΗΣ


       H μάθηση μέσω παιχνιδιού έχει διαπιστωθεί ερευνητικά ως προς τα πολλαπλά οφέλη της στην ανάπτυξη των παιδιών.


Πολιτική Σκέψη στην Αρχαϊκή Λυρική Ποίηση και Φιλοσοφία


                                                    Αρχαϊκή Λυρική Ποίηση

Η λυρική ποίηση της αρχαϊκής εποχής είναι συνδεδεμένη με την κοινωνική και πολιτική διάρθρωση της πόλεως-κράτους, στο εσωτερικό της οποίας αποκρυσταλλώνονται οι διαφορές μεταξύ της αστικής τάξης των γαιοκτημόνων και της ανερχόμενης τάξης των εμπόρων. Η επική ποίηση αποτέλεσε την κατεξοχήν ψυχαγωγία της αριστοκρατικής τάξης, οι νέες ιδεολογικές διαφοροποιήσεις, ωστόσο, οδήγησαν στη διαμόρφωση μιας «ποικιλόμορφης ποίησης», που εμφανίστηκε στα πλαίσια προσπαθειών ετερόκλητων κοινωνικών ομάδων να νομιμοποιήσουν μια διακριτή ενιαία ταυτότητα. Στη διαμόρφωση αυτού του είδους της ποίησης καθοριστικός ήταν ο ρόλος των εταιρειών, των συμποσίων, των θιάσων αλλά και των δημοσίων τελετών και αγώνων.[2]

Από τους εκπροσώπους της αδόμενης λυρικής ποίησης και ειδικότερα των ιαμβογράφων αξίζει να γίνει μνεία του Αρχίλοχου, ο οποίος στην ποίηση του εξέφρασε μια αντισυμβατική στάση, προχωρώντας σε αμφισβήτηση της ηρωικής ηθικής και των συμβατικών κοινωνικών στόχων και φιλοδοξιών. Ο κατεξοχήν πολιτικός στίχος εντοπίζεται στην ελεγειακή μορφή, είτε με παραινετικές ελεγείες με πολεμικό θέμα που εκφράζει το αριστοκρατικό ιδεώδες (Καλλίνος, Τυρταίος) είτε με προπαγανδιστική ελεγεία που αποβλέπει σε οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις (Σόλων). Αντίστοιχη θεματολογία απαντάται και στις ελεγείες του Ξενοφάνη του Κολοφώνιου, ο οποίος κάνει την εμφάνισή του ως αντισυμβατικός διανοούμενος απορρίπτοντας την παραδοσιακή ηθική και προχωρώντας σε θεολογικό και κοσμογονικό προβληματισμό προτρέποντας το κοινό του σε υιοθέτηση μιας ζωής σοφίας. Τέλος, στην γνωμική ελεγεία ο Θέογνις εμφανίζεται ως «αμετάκλητος» αριστοκράτης με τους στίχους του να επιχειρούν να αποδώσουν με τρόπο αποφθεγματικό και απόλυτο ανωτερότητα στην αριστοκρατία.[3]

Από τους εκπροσώπους της μελικής λυρικής ποίησης για τους πολιτικούς του στίχους, τους οποίους απηύθυνε στα μέλη της αριστοκρατικής εταιρείας, στην οποία και ο ίδιος ανήκε, ξεχωρίζει ο Αλκαίος από τη Μυτιλήνη. Τα αδέρφια του, όταν ο ίδιος ακόμη ήταν πολύ νέος, έλαβαν ενεργό ρόλο στα πολιτικά πράγματα της πόλης τους συγκαταλεγόμενοι μεταξύ των πρωτοστατών, που καθαίρεσαν την τυραννίδα του Μέλαγρου συμπράττοντας με την εταιρεία στην οποία ανήκε ο Πιττακός. Ο τελευταίος συμμάχησε με τον νέο τύραννο της πόλης, Μύρσιλο, ενώ ο Αλκαίος εξορίστηκε. Λίγο αργότερα ο Αλκαίος επέστρεψε στη Μυτιλήνη, εξορίστηκε όμως για δεύτερη φορά, αφού την εξουσία είχε λάβει ο Πιττακός. Όλα αυτά τα γεγονότα εντυπώνονται στην ποίηση του Αλκαίου μέσα από την οξεία κριτική που ασκεί εναντίον του Πιττακού, τον οποίο στα στασιωτικά και επιθετικά του ποιήματα χαρακτηρίζει τύραννο (με τη σημερινή σημασία του όρου) και προδότη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το απ. 6 και 208 a V, στο οποίο κάνει λόγο για την πόλη του ως ένα πλοίο εν μέσω τρικυμίας, αλληγορία που στο εξής ανάγεται σε κοινό τόπο.[4]

Πολιτική έκφραση μέσα από τους στίχους του εντοπίζεται και στον Ανακρέοντα από την Τέω. Σε αντίθεση με τον Αλκαίο, ο Ανακρέων εμφανίζεται ως αυλικός ποιητής, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην αυλή του Πολυκράτη στη Σάμο κι έπειτα από τον θάνατο του τελευταίου στην Αθήνα, κοντά στον Ίππαρχο, τον τελευταίο των Πεισιστρατιδών. Ο Ανακρέων δεν εναντιώθηκε στην πολιτική εξουσία εκφράζοντας εσωτερικές πολιτικές έριδες αλλά με την ποίηση του μάλλον εξυπηρέτησε τα συμφέροντα των τυράννων της εποχής επιλέγοντας θέματα που αντικατόπτριζαν τη ζωή των αριστοκρατών και καθιστώντας την τρόπον τινά ιδεολογική προπαγάνδα.[5]

Τέλος, για τον Πίνδαρο, η ακμή του οποίου τοποθετείται στις αρχές της κλασικής περιόδου, αξίζει να σημειωθεί ότι παρέμεινε συνδεδεμένος με αριστοκρατικά περιβάλλοντα και απέφυγε να εκφραστεί μέσα από την ποίησή του για σύγχρονά του πολιτικά ζητήματα, επιχειρώντας να αντισταθεί στην εξέλιξη των ηθών και των ιδεών εκείνης της εποχής.[6]

-Σόλων

Ο Σόλων εκτός από την ποιητική του παραγωγή είναι κυρίως γνωστός ως νομοθέτης των Αθηνών και ένας μεταξύ των Επτά Σοφών της αρχαιότητας. Όπως ήδη έχει επισημανθεί, την εποχή του η Αθήνα βρισκόταν εν μέσω οικονομικής και κοινωνικής κρίσης με τις εσωτερικές έριδες μεταξύ των ισχυρών πλουσίων και του δήμου να την ταλανίζουν.[7] Ο Σόλων εξελέγη άρχων το 594 π.Χ. και του δόθηκε πλήρη εξουσία να αντιμετωπίσει τη διαμάχη με το έκτακτο αξίωμα του διαλλακτή.

Μας σώζεται μια από τις προγραμματικές του δηλώσεις (4W), όπου δίνεται έμφαση στην ευθύνη των ίδιων των ανθρώπων για τις υποθέσεις τους, αφού, όπως επισημαίνεται, οι θεοί δεν επιθυμούν να βλάψουν την πόλη. Κυρίως στρέφεται εναντίον της αδικίας και της ύβρεως της αριστοκρατίας, την οποία ο ίδιος κατακρίνει πολύ πιο έντονα από τους προγενέστερούς του, διαβλέποντας πολύ χειρότερες συνέπειες για την πόλη των Αθηνών από ότι εκείνοι, με τη δουλεία και την τυραννία να αποτελούν τις πιο επικίνδυνες εκδοχές. Σε αντίθεση με τον Ησίοδο, ο Σόλων αποδεσμεύει τη Δίκη από τη σφαίρα επιρροής του Δία και της προσδίδει διαστάσεις αυτόνομης θεότητας που επιβλέπει το σύνολο της πόλης και κάθε πόλης. Εμφανίζεται να δίνει προβάδισμα στους κοινωνικούς και πολιτικούς δεσμούς, τονίζοντας ότι η ευνομία ή η δυσνομία της πόλης εξαρτάται από τη δράση όλων των πολιτών και χάρη στο αξίωμά του έχει τη δυνατότητα να εφαρμόσει στην πράξη τις ιδέες του.

Κατά τη διάρκεια του 7ου αι. η εξουσία και τα αξιώματα εξακολουθούσαν να βρίσκονται στα χέρια ισχυρών αριστοκρατικών οικογενειών. Το 624 π.Χ. καταγράφηκε το ισχύον δίκαιο της Αθήνας από τον Δράκοντα, γεγονός που προώθησε την ιδέα του κράτους, είναι άγνωστο όμως το αν προώθησε κάποια πολιτειακή μεταβολή. Ακολουθούν η ανάπτυξη του εμπορίου και ο αποικισμός, που οδηγούν στην υπονόμευση της μέχρι τότε αγροτικής οικονομίας, που ευνοούσε την αριστοκρατική τάξη, με αποτέλεσμα τον εσωτερικό αναβρασμό. Τότε, διορίζεται διαλλακτής ο Σόλων και οι ενέργειες στις οποίες προβαίνει έχουν ως στόχο την απαλλαγή των πολιτών από χρέη, τη νομισματική μεταρρύθμιση των μέτρων και σταθμών και τη σύνταξη νομοθεσίας. Με τη νομοθεσία του προέβη σε μια νέα ταξική διαίρεση, για την οποία βασίστηκε στην υπάρχουσα τριμερή στρατιωτική διαίρεση σε ιππείς, ζευγίτες και θήτες, θέτοντας ως κριτήριο τα εισοδήματα από τη γη, και αναδιανέμοντας τα κρατικά αξιώματα, δίνοντας πρόσβαση σε αυτά τόσο σε ιππείς όσο και σε ζευγίτες. Παράλληλα, οι θήτες είχαν δικαίωμα να συμμετάσχουν τόσο στην Εκκλησία του Δήμου όσο και στην Ηλιάια και η εξουσία του Αρείου Πάγου, του αριστοκρατικού συμβουλίου, άρχισε να δέχεται τον έλεγχο της Βουλής των 400, που θέσπισε ο ίδιος. Έτσι, κατά τη διάρκεια του 6ου αι. π.Χ. οι αριστοκρατικές οικογένειες χάνουν την αποκλειστική πρόσβαση στα πολιτικά αξιώματα και το πολίτευμα τείνει στην τιμοκρατία.[8]



                                  Φιλοσοφικός Στοχασμός και Πολιτική Σκέψη

Κατά τη διάρκεια του 6ου αι. π.Χ. κάνει την εμφάνισή του ο ορθολογικός τρόπος σκέψης, αποδεσμευμένος από την μυθολογία. Στην Μίλητο ο Θαλής, ο Αναξίμαδρος και ο Αναξιμένης, μαθητές ο ένας του άλλου, αναζητούν την πρώτη αρχή -αριστοτελικώς ειπείν- στα πλαίσια μιας φυσιοκρατικής ερμηνείας του κόσμου. Ο Πυθαγόρας από την Σάμο ιδρύει σχολή στον Κρότωνα φέρνοντας στο προσκήνιο το ζήτημα της θεότητας και της θρησκευτικής συμπεριφοράς με τη σχολή του να θυμίζει περισσότερο μια «κλειστή θρησκευτική αδελφότητα». Στον αιώνα που ακολουθεί, ο φιλοσοφικός στοχασμός θέτει στο επίκεντρο την εξέταση της θέσης του ανθρώπου μέσα στον κόσμο με κυριότερους εκπροσώπους τον Ηράκλειτο από την Έφεσσο και τον Παρμενίδη από την Ελέα. Τέλος, ο φιλοσοφικός στοχασμός της αρχαϊκής περιόδου ολοκληρώνεται με τον Εμπεδοκλή και τον Αναξαγόρα διατηρώντας τις ίδιες προβληματικές με τους προγενέστερους.

Όπως γίνεται αντιληπτό, τα ενδιαφέροντα των φυσιολόγων φιλοσόφων επικεντρώνονταν γύρω από την τάξη του φυσικού κόσμου. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο προσέγγισαν τα ζητήματα αυτά βρίσκεται σε στενή σύνδεση με την κοινωνία, θα έλεγε μάλιστα κανείς ότι κατανοούσαν την φύση με όρους της κοινωνίας.[9]

Στον Αναξίμανδρο ο κόσμος παρουσιάζεται ως η «μείζων πολιτεία» και το πεδίο ενός διαρκούς αγώνα, ενός «κοσμικού δικαστηρίου», όπου ο θάνατος ενός όντος, ο οποίος επέρχεται από αδικία που διαπράττει σε κάποιο άλλο, οδηγεί σε μία νέα γέννηση. Ἀδικία, δίκη και τίσις εξασφαλίζουν την κοσμική ισορροπία παρά τις αδιάκοπες συγκρούσεις αντιθετικών δυνάμεων. Στο κέντρο του κόσμου τοποθετείται η Γη, η οποία στέκει ακίνητη και ισαπέχει από τα πάντα. Η κοσμολογία του Αναξιμάνδρου, ιδιαίτερα αν λάβει κανείς υπόψη του ότι ο ορισμός του κύκλου δίνεται αργότερα, φαίνεται να βρίσκεται σε αντιστοιχία την οργάνωση μιας δημοκρατικής πολιτείας, όπου η πόλη εμφανίζεται ως ένας κύκλος, στο επίκεντρο του οποίου τίθενται οι δημοκρατικοί θεσμοί. Αν και η Μίλητος δεν ήταν ακόμη δημοκρατική, ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη, γεγονός που δεν αποκλείει την σύλληψη ενός κυκλικού πολιτειακού συστήματος, αυτού της δημοκρατίας.

Στους Πυθαγορείους η ενότητα των φυσικών στοιχείων απομακρύνεται από την υλική υπόσταση και εμφανίζεται με την άυλη μορφή των αριθμών. Σε αυτά τα πλαίσια, η δικαιοσύνη έλαβε τον χαρακτήρα ενός αριθμού «ἰσάκις ἰσου», ενός αριθμού, δηλαδή, που αποτελεί πολλαπλάσιο του εαυτού του και αντιστοιχήθηκε με το 4 και το 9. Εφόσον η δικαιοσύνη αποδόθηκε ως τετράγωνος αριθμός, προκύπτει ότι σε πολιτικό επίπεδο, μια πολιτεία θα χαρακτηριζόταν από τους Πυθαγορείους δίκαιη, αν προέκυπτε από ίσα μέρη. Και τα ίσα αυτά μέρη θα διατηρούνταν από εξωτερικές επιδρομές με τον εκτεταμένο ορισμό της δικαιοσύνης ως «ἀντιπεπονθότος». Με τους Πυθαγορείους η φιλοσοφία εμφανίζεται ως τρόπος ζωής, όπου τα «ἀκούσματα» που δίνονταν στους «ὁμακόους» εξασφάλιζε την εσωτερική συνοχή της κοινότητάς τους, μιας κοινότητας στην οποία επικρατούσε η αρχή της κοινοκτημοσύνης. Για τον ίδιο τον Πυθαγόρα δεν υπάρχουν στοιχεία σχετικά με το αν ασχολήθηκε με τις πολιτικές αναταραχές της εποχής του. Ο κύκλος του, ωστόσο, αύξησε τόσο πολύ την επιρροή του, που οι μαθητές του έλαβαν τον έλεγχο της πολιτικής κατάστασης της Κ. Ιταλίας με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Αρχύτα (4ος π.Χ. αι.), που διετέλεσε επτά φορές στρατηγός στον Τάραντα.

Ο Ηράκλειτος έζησε κατά τη διάρκεια μιας μεταβατικής περιόδου, που κατέληξε στην επικράτηση της δημοκρατίας. Ο ίδιος, γόνος βασιλικής οικογένειας της Εφέσου τήρησε αντιδημοκρατική στάση, ερχόμενος σε ευθεία αντιπαράθεση με τους δημοκρατικούς, που έλαβαν την εξουσία, κατηγορώντας τους με αφορμή την απόφασή τους για εξορία του φίλου του Ερμοδώρου ότι εξορίζουν τους πιο χρήσιμους ανθρώπους με το επιχείρημα ότι ανάμεσά τους κανείς δεν θα είναι «ο πιο χρήσιμος» (απ.121). Τάχθηκε εναντίον της πολιτικής προτεραιότητας του πλήθους, αντιμετωπίζοντάς το ως επί το πλείστον αμαθές, και υπέρ ενός εκλεκτού πολίτη, του οποίου ο λόγος θα ήταν ο νόμος της πόλης (απ. 49, απ, 33). Αυτού του είδος η προτεραιότητα δίνεται με κριτήριο τον Λόγο, ο οποίος σύμφωνα με τον Ηράκλειτο, αν και είναι κοινός σε όλους τους ανθρώπους, δεν τον αφουγκράζονται και δεν τον ακολουθούν όλοι. Κεντρική θέση στην φιλοσοφική του σκέψη κατείχε η φωτιά. Ο κόσμος παραλληλίζεται με μια αιώνια ζωντανή φωτιά, που ανάβει και σβήνει με μέτρο (απ.30) και χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία αντιθέσεων, η οποία, όμως, δεν αίρει την ενότητά του. Στο επίπεδο των ψυχών, το αντίθετο της φωτιάς, το νερό είναι η αιτία του θανάτου τους (απ. 36). Καθήκον του κόσμου και του ανθρώπου είναι η σύνδεση με αυτήν την ζωογόνο φωτιά. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι για τον Ηράκλειτο ο κυβερνήτης μιας πόλης είναι εκείνος που έχει κρατήσει «στεγνή» την ψυχή του κοντά στην φωτιά. Επίσης, κεντρική θέση καταλαμβάνουν ο πόλεμος, που παρουσιάζεται ως ο πατέρας και βασιλιάς των πάντων (απ. 53) και κατ’ επέκταση περιλαμβάνει τόσο την φύση, όσο και την κοινωνία, αλλά και η έριδα των αντιτιθέμενων στοιχείων, η οποία χαρακτηρίζεται ως δικαιοσύνη και όλα γίνονται σύμφωνα με αυτήν (απ.85). Ο πόλεμος φαίνεται να αποτελεί την ουσιαστική προϋπόθεση ενός ενοποιημένου κόσμου, στον οποίο η έριδα ως γενεσιουργός δύναμη νομιμοποιεί την ύπαρξη των πάντων. Σε πολιτικό-κοινωνικό επίπεδο θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι ο διαρκής ανταγωνισμός, κατά τον Ηράκλειτο, τιθασεύεται από μια δικαιοσύνη που τηρεί το μέτρο και τα όρια στις συγκρούσεις των αντιτιθέμενων μερών.

Στον Παρμενίδη λέγεται ότι ανατέθηκε η σύνταξη των νόμων της πατρίδας του, Ελέας. Στο ποίημά του, η Δίκη εμφανίζεται ως θεά κοσμικής τάξης και ταυτότητας του όντος, ενώ το φως και η νύχτα ως οι δυο πρωταρχικοί αντιτιθέμενοι παράγοντες, μεταξύ των οποίων επικρατεί σχέση ισοτιμίας: το ένα δεν υπεισέρχεται στο άλλο. Αντίστοιχα, σχέση ισοτιμίας εμφανίζεται και στα «ριζώματα» αλλά και στην Φιλότητα και το Νείκος του Εμπεδοκλή, τα οποία εμφανίζονται «συνομήλικα» (απ.17.27). Αυτή η ισοτιμία διασφαλίζεται με τον ιερό όρκο, που εγγυάται την νόμιμη εναλλαγή τους στην εξουσία του κόσμου. Όσον αφορά την πολιτική τους σκέψη, ο επιτονισμός αυτός της ισοτιμίας θα μπορούσε να βρίσκεται στην γραμμή της σύλληψης του κόσμου κατ’ αντιστοιχία του μικρόκοσμου και εν προκειμένω μιας δημοκρατούμενης πολιτείας.



[2] Fraenkel, E. (1957): 36-41.
[3] The Cambridge History of Greek and Roman Political Thought: 37-39 και Σκιαδάς, Α.Δ. (2000): 33-127, 143-243.
[4] Nesserlath, H.-G. (2001) :188 και «Εγκυκλοπαιδικός Οδηγός. Αρχαϊκή Λυρική Ποίηση του Ι. Ν. Καζάζη (με τη συνεργασία της Μαργαρίτας Σωτηρίου). Β7. ΑΛΚΑΙΟΣ», διαθέσιμο στο http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/encyclopedia/poetry/page_032.html
[5] Montanari, F. (2010): 220-225.
[6] Montanari, F. (2010):234-245.
[7] Σολ.: 5W.1-4, 37W.1-5.

[8] Μπένγκτσον, Χ (1991): 112-116.
[9] Πιο αναλυτικά: Βέικος, Θ. (1991): 68-73, 157-162 και  Barker, E. (1960): 52-60.



Η αντίρρηση της φυγής ως λύση



της Δρος Αριστονίκης Θεοδοσίου-Τρυφωνίδου






Έλεγε ο Baudelaire: Στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του ανθρώπου ξέχασαν δύο δικαιώματα: της αντίρρησης και της φυγής.
Αντίρρηση για όσα ζω και είμαι αναγκασμένη να τα υπομένω σε μια χώρα πάτρια αλλά τόσο ξένη
Και το δικαίωμα στην Φυγή
Να μπορείς να φεύγεις όταν δεν μπορούν τα πράγματα να γίνουν όπως ονειρεύεσαι γιατί οι αυτοί που κινούν τα νήματα είναι τόσο αλλιώτικοι από σένα
Ψάχνω μια χώρα, έναν πλανήτη που οι Άνθρωποι έχουν δικαίωμα στο όνειρο
Μα νιώθω πως το αγκυροβόλι με κρατά δέσμια σε μια χώρα που την είπαν «πατρίδα μου»
Δεν μπορώ να αλλάξω τον κόσμο, τι κρίμα!
Άλλαξα τον εαυτό μου και τώρα δεν μπορεί να χωρέσει πουθενά!


Πολύ συχνά συνηθίζω να γράφω αυτό που με απασχολεί. Το γράφω, όπως μου βγει, χωρίς φτιασίδια και περιττά κοσμητικά επίθετα. Σαν το γράψω μοιάζει αυτό το ίδιο το «πρόβλημα», αν μπορώ να το ονομάσω έτσι, να αρχίζει να παίρνει μια απόσταση από εμένα και έτσι βοηθιέμαι να το δω πιο καθαρά!

Ένα τέτοιο «πρόβλημα» είναι αυτό που γράφω πιο πάνω. Είναι ένα από αυτά τα ζητήματα που έρχονται, σε βασανίζουν και ύστερα σβήνουν γιατί κάτι άλλο τα επισκιάζει. Και κάνουν έτσι ένα μεγάλο σεργιάνισμα για χρόνια καθότι μόνο χρόνια μπορώ να ονομάσω την κατάσταση μιας πατρίδας που μένει στάσιμη. Στάσιμη σε συνήθειες παρακμής, σε τακτικές και βολέματα!


Πολιτικός Στοχασμός στον Ησίοδο






Με τον Ησίοδο γίνεται η μετάβαση στην «ατομικότητα του ποιητή», καθώς είναι ο πρώτος που ξεπερνά το φράγμα της ανωνυμίας, που ίσχυε ως τότε, μνημονεύοντας το όνομα του και αναφερόμενος στον εαυτό του σε πρώτο πρόσωπο.[1] Επίκεντρο της θεματολογίας του είναι αφενός η θεϊκή τάξη του σύμπαντος (Θεογονία) και αφετέρου η θέση του ανθρώπου στον κόσμο (Ἔργα καὶ ἡμέραι), γεγονός που μας επιτρέπει να κάνουμε λόγο για μια φιλοσοφία σε «εμβρυακή κατάσταση», ιδίως μάλιστα, αν λάβουμε υπόψη μας ότι τόσο ο μύθος του Προμηθέα, όσο και τα γένη των ανθρώπων (χρυσό, αργυρό, χάλκινο κ.ο.κ.), κάνουν την εμφάνισή τους και στην πλατωνική φιλοσοφία, ενώ την εμφάνισή της κάνει και η Έριδα, που καταλαμβάνει κεντρικό ρόλο στους φυσιοκράτες φιλοσόφους.

- Θεογονία

Η Θεογονία παρουσιάζει την αναγκαιότητα ενός ιδανικού κόσμου μεταξύ των θεών και της δίκαιης ηγεμονίας του Δία, που θα αποτελέσει το πρότυπο κάθε βασιλέα στον κόσμο των θνητών, στα πλαίσια της ησιόδειας καινοτομίας για σφαιρική απόδοση του κόσμου των θεών και των ανθρώπων. Ο Ησίοδος καταφεύγει σε γενεαλογίες και προσωποποιήσεις, προκειμένου να καταστήσει εφικτή τη σύλληψη και την οργάνωση πολιτικών και κοινωνικών δομών και αξιών. Για παράδειγμα, το γεγονός ότι η γυναίκα του Δία, η Θέμιδα, γεννά τρεις κόρες, την Ευνομία, τη Δίκη και την Ειρήνη (Θεογ. 901-3), βρίσκεται σε αντιστοιχία με τα πλαίσια της δικαιοσύνης, που αποδίδονται στον Δία, με την θέμιδα να αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό της διακυβέρνησής του, που προωθεί την ευνομία, τη δικαιοσύνη και την ειρήνη.

Το πολιτικό περιεχόμενο του έργου γίνεται αντιληπτό ήδη από το προοίμιο. Το τραγούδι των Μουσών είναι αφιερωμένο κυρίως στον έπαινο του Δία, που υπερέχει των άλλων θεών (49) και διένειμε δίκαια τα διάφορα καθήκοντα στους υπόλοιπους αθανάτους (73-4). Επιπρόσθετα, η εξουσία του Δία μεταξύ των θεών κατοχυρώνεται όχι μόνο χάρη στη στρατιωτική ανδρεία, την ισχύ και την επιτυχία (629-716, 820-68) αλλά και με μια σειρά σοφών πολιτικών μέτρων. Διορθώνει τις αδικίες των προγόνων του και αποδεικνύεται γενναιόδωρος ηγέτης, του οποίου η ευμένεια παράγει πίστη (651-63, 390-400). Ταυτόχρονα, βρίσκεται σε εγρήγορση όσον αφορά τη στήριξη, που του παρέχουν οι υπόλοιποι θεοί, δίνοντας πλεονεκτήματα σε αυτούς που τον στηρίζουν (881-5) και οικοδομεί τη διακυβέρνησή του σε ευρεία βάση θετικών αξιών, που αποδίδονται στο έπος με τις γυναίκες και τους απογόνους του (886-917).[2]

Στη βιβλιογραφία υπάρχει μεγάλος αριθμός ερευνητών που αμφιβάλουν σχετικά με το κατά πόσο ο Δίας της Θεογονίας είναι δίκαιος, καθώς αφενός προβαίνει σε βίαιες πράξεις και αφετέρου καθαιρεί τον προκάτοχό του με βάναυσο τρόπο, όπως ακριβώς είχε κάνει κι εκείνος με τον δικό του.[3] Ωστόσο, η δικαιοσύνη του Δία φαίνεται να κατοχυρώνεται κατά κύριο λόγο μέσα από την υπόσχεση που δίνει στα παιδιά της Στυγός (Ζήλο, Νίκη, Κράτος και Βία) ότι θα τους τιμήσει (392-396), υπόσχεση που κρατά έπειτα από την συμμαχία των τελευταίων μαζί του στη μάχη εναντίον των Τιτάνων (399-403). Με αυτόν τον τρόπο νομιμοποιείται η νέα, καλύτερη διακυβέρνηση, που προλογήθηκε στο προοίμιο και καθιερώνεται η μοναρχία του Δία.[4]

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ερμηνευτικές προσπάθειες που επιχειρούν να αποδώσουν στα πλαίσια της Θεογονίας μια τάση εξατομίκευσης θεοτήτων αλλά και άλλων μορφών, που ως τότε κατανοούνταν συλλογικά (π.χ. Μούσες, Τιτάνες). Πιο συγκεκριμένα, επισημαίνονται τα σημεία μακροσκελών καταλόγων, όπου παρατίθενται διαδοχικά ονόματα και καταλήγουν με την απόδοση ενός χαρακτηρισμού στον υπερθετικό βαθμό σε ένα από αυτά. Για παράδειγμα, στην περίπτωση των Μουσών (75-80) αυτό συμβαίνει με την Καλλιόπη. Η τάση αυτή συσχετίζεται με τον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, όπου εντοπίζονται αντίστοιχες δομές, και υποστηρίζεται ότι αναδεικνύει είδη ιδεολογίας «μοναρχικής» και «ολιγαρχικής».[5]

Εξίσου ενδιαφέρουσες είναι οι προσπάθειες να συσχετιστεί το ησιόδειο έπος με τη «νομοθετική» δραστηριότητα. Τόσο στη Θεογονία όσο και στο Ἔργα καὶ ἡμέραι οι Μούσες εμφανίζονται σημαντικές και για τον ίδιο τον Ησίοδο αλλά και για τους βασιλείς. Εκκινώντας από την παρατήρηση αυτή, οι υποστηρικτές της εν λόγω ερμηνευτικής, ισχυρίζονται ότι ο εμπνευσμένος από τις Μούσες λόγος της δικαιοσύνης των βασιλέων βρίσκεται σε αντιστοιχία με τον επίσης εμπνευσμένο από τις Μούσες λόγο του ποιητή, καθιστώντας το έργο του τελευταίου κατάλληλο να εκφράσει πτυχές δικαιοσύνης και προτροπές δίκαιης συμπεριφοράς.[6]

- Ἔργα καὶ ἡμέραι

Με το Ἔργα καὶ ἡμέραι ο Ησίοδος αποσκοπεί σε ένα πρώτο επίπεδο να «διδάξει» τον αδερφό του Πέρση, ο οποίος εμφανίζεται ράθυμος και με άδικες τάσεις να δωροδοκεί βασιλείς. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, ωστόσο, κεντρικός στόχος του έργου αναδεικνύεται η «αποκάλυψη» της αλήθειας από μέρους του ποιητή, η οποία θα επιτρέψει στους ανθρώπους αλλά και στις πόλεις τους να ευημερούν.

Στο προοίμιο γίνεται επίκληση από μέρους του ποιητή στις Μούσες να τραγουδήσουν ένα τραγούδι για τον πατέρα τους, τον Δία. Ο τελευταίος εμφανίζεται παντοδύναμος έναντι των θνητών (5-7) και ο Ησίοδος ζητά να ακούσει το τραγούδι του και να κρίνει με δίκαια μέσα (9-10). Αφενός όμως, για τις Μούσες πληροφορούμαστε από την Θεογονία ότι είχαν την ικανότητα να «γνωρίζουν πώς να λένε ψέματα, που να μοιάζουν με αλήθειες» και «να τραγουδούν αληθινά πράγματα, όποτε το επιθυμούν» (Θεογ. 27-28) και αφετέρου, για τον Δία, δημιουργούνται ερωτηματικά σχετικά με το κατά πόσο η δικαιοσύνη του εφαρμόζεται πάντα ή μόνο κατά βούληση.

Στο επόμενο τμήμα, ο Ησίοδος επιχειρεί να πείσει τον αδερφό του να ακολουθήσει τον δρόμο της εργασίας, την αγαθή Έριδα, δυνατότητα που εγκατέστησε ο Δίας στον κόσμο και οδηγεί στην ατομική ευημερία, αφού πρώτα τον καλεί να κατανοήσει ότι δεν υπάρχει μόνο ο δρόμος του πολέμου και της διαμάχης, η κακή Έριδα (11-26). Προκειμένου να πείσει τον Πέρση όχι μόνο για την αναγκαιότητα αλλά και για την αγαθότητα εργασίας, ο Ησίοδος δεν περιορίζεται απλώς στον μελλοντικό πλούτο που καρπώνεται κάποιος με την εργασία, αλλά προχωρά και αναφέρεται στη δικαιοσύνη, μια δικαιοσύνη που οι θεοί –και συγκεκριμένα ο Δίας- προκρίνουν για τον ανθρώπινο βίο (42-47), καθιστώντας την τρόπο τινά θεοδικία, αφού όπως αργότερα θα επισημανθεί οι θεοί ανταμείβουν τους δίκαιους και τιμωρούν τους άδικους.

Σε αυτά τα πλαίσια παραθέτει τον μύθο του Προμηθέα, τον οποίο επίσης είχε αναπτύξει στην Θεογονία. Σύμφωνα με τον μύθο υπήρχε μια εποχή κατά την οποία οι άνθρωποι δεν εργάζονταν. Όταν ο Προμηθέας προσέφερε στον Δία να διαλέξει μεταξύ δύο τμημάτων θυσίας το μερίδιο που θα αντιστοιχούσε στους θεούς, από τα οποία το ένα περιλάμβανε το δέρμα, τη σάρκα και τα εντόσθια του ζώου, καλυμμένα με την κοιλιά του και το άλλο τα κόκκαλα, από τα οποία είχε αφαιρέσει το κρέας και τα είχε καλύψει με λίπος, ο πατέρας των Θεών εξαπατημένος οργίστηκε, έκρυψε την φωτιά από τους ανθρώπους και τιμώρησε τον Προμηθέα εξαναγκάζοντας τον στο μαρτύριο βρώσης του αναγεννώμενου συκωτιού του από έναν αετό (Θεογ. 521-562). Αντίθετα με την Θεογονία, στο Ἔργα καὶ ἡμέραι ο Ησίοδος δεν αναφέρεται καθόλου σε άμεση τιμωρία του Προμηθέα, αλλά σε τιμωρία του αγαπημένου του ανθρώπινου είδους. Ο Προμηθέας κλέβει την φωτιά και την ξαναδίνει στους ανθρώπους δρώντας διαρκώς προς όφελός τους (49-51). Για αυτήν την κλοπή ο Δίας υπόσχεται ότι «μεγάλη συμφορά θα βρει και τον ίδιο και τους ανθρώπους» (56-57), συμφορά που σχετίζεται με το «κουτί της Πανδώρας».

Με την παρουσίαση της εργασίας ως θεϊκής τιμωρίας ο Ησίοδος δεικνύει την αναγκαιότητα όχι όμως και τη δικαιοσύνη της. Αντίθετα μάλιστα, η τιμωρία των ανθρώπων από τον Δία για την πράξη του Προμηθέα φαίνεται άδικη, γεγονός που ενισχύεται από την απουσία της Δίκης, μεταξύ των αθανάτων, που ο Δίας θα καλέσει να αναλάβουν την δημιουργία της Πανδώρας. Το κουτί της Πανδώρας εισέρχεται στο έργο, για να εξηγήσει την αναγκαιότητα εργασίας, στην πραγματικότητα όμως το επίκεντρό της εντοπίζεται στην ανθρώπινη ελπίδα. Η Πανδώρα είναι ένα «καλόν κακόν» (Θεογ. 585), αφού παραπλανά με το ισόθεο κάλος της, κρύβει όμως όλα τα δεινά, με την ελπίδα να βρίσκεται στο κατώτερο τμήμα του κουτιού.

Στη συνέχεια γίνεται η έκθεση της κοινής καταγωγής θεών και ανθρώπων με την παρουσίαση των ανθρώπινων γενών (106-201). Παρά την αναφορά στην κοινή καταγωγή, ο Ησίοδος διευκρινίζει ότι οι θνητοί είναι δημιούργημα των αθανάτων (109-10), οι οποίοι με τη σειρά τους, όπως πληροφορούμαστε από την Θεογονία, κατάγονται από την Γη και τον Ουρανό (43-47). Στην ουσία ως κοινή καταγωγή παρουσιάζεται ο κοινός τρόπος ζωής. Το χρυσοῦν γένος ζούσε όπως και οι θεοί, επειδή όμως δεν έπαυε να είναι θνητό, οι άνθρωποι εκείνης της εποχής έβρισκαν τον θάνατο, ο οποίος όμως δεν ήταν οδυνηρός και οι ίδιοι όσο ζούσαν δεν είχαν επίγνωση του ερχομού του, αφού πέθαιναν «σαν να έπεφταν για ύπνο» (116). Η Γη ήταν πλούσια και οι ανάγκες τους καλύπτονταν πλήρως, η απουσία όμως γυναικών από τη Γη καθιστούσε την αναπαραγωγή αδύνατη, γεγονός που οδήγησε στον αφανισμό τους. Το χρυσό γένος ήταν το μόνο που ζούσε υπό την βασιλεία του Κρόνου.

Το ἀργυροῦν γένος δημιουργήθηκε από τους Ολύμπιους διαφορετικό από τους προγόνους του και σε ανάστημα και σε διάνοια (129). Σε αυτό το γένος εισήχθη το γυναικείο φύλο και οι άνθρωποι ζούσαν για εκατό χρόνια κοντά στις μητέρες τους. Όταν, όμως, περνούσαν από την παιδική στην ώριμη ηλικία τους, έρχονταν αντιμέτωποι με μόχθους και εργασία, η Γη δεν ήταν πλούσια, προέβαιναν σε ύβρεις και απομακρύνονταν από την υπηρεσία των θεών, γεγονός που οδήγησε στον αφανισμό τους.

Το χαλκοῦν γένος δημιουργήθηκε από τον Δία από τέφρα. Σε αυτό το γένος η επίγνωση της θνητότητας και η αναγκαιότητα της εργασίας εμφανίστηκαν από την πρώτη στιγμή της γέννησής των ανθρώπων. Αυτό το γένος επιδιδόταν σε εργασίες του Άρη, δεν έτρωγε καρπούς και οι άνθρωποι σκότωναν ο ένας τον άλλον. Δεν υπήρχε δικαιοσύνη κι έτσι δεν ήταν η δυσαρέσκεια του Δία που τους αφάνισε, αλλά οι ίδιες τους οι πράξεις.

Το τέταρτο γένος, το γένος των ηρώων, δημιουργείται από τον Δία πιθανόν επειδή δεν υπήρχαν θνητοί να τιμούν τους θεούς. Οι ήρωες ήταν ημίθεοι και η μισή θεϊκότητά τους δεν σχετίζεται αποκλειστικά με το ζήτημα αθανασίας αλλά και με τη δικαιοσύνη τους, αφού ήταν «πιο δίκαιοι και καλοί» από τους προγόνους τους. Η δικαιοσύνη τους σχετίζεται με το γεγονός ότι είναι οι μόνοι που εμφανίζονται να ζουν σε κοινωνίες. Οι ήρωες απολάμβαναν πλούτο γης, δεν ήταν όμως ευχαριστημένοι κι έτσι προχωρούσαν σε πολέμους και πέθαιναν βίαια. Αντίθετα με τους προγόνους τους, ωστόσο, προχωρούσαν σε εχθροπραξίες για το καλό της κοινότητας ή για κάτι που θα χαρακτηρίζαμε «ηθική αιτία».[7] Επιπρόσθετα, είχαν επίγνωση ενός είδους θεϊκής ανταμοιβής, αφού ο Δίας εξασφάλιζε σε κάποιους από αυτούς ζωή αντίστοιχη με το χρυσό γένος στις νήσους των Μακάρων.

Για το πέμπτο γένος, στο οποίο εντάσσεται η γενιά του Ησιόδου, ο τελευταίος περιορίζεται σε προβλέψεις της αιτίας του αφανισμού του, τις οποίες εντοπίζει στην ασέβεια προς τους θεούς, την αντικατάσταση της δικαιοσύνης από την δικαιοσύνη του ισχυρού και την κατάρρευση των δεσμών οικογένειας και πόλης (181-201). Το σιδηροῦν γένος έχει επίγνωση της θνητότητάς του από την πρώτη στιγμή. Η ελπίδα, όμως, που έχει δοθεί στους ανθρώπους με το κουτί της Πανδώρας, τους επιτρέπει να αντισταθούν στην αδικία και τις ύβρεις ελπίζοντας σε θεϊκή ανταμοιβή.

Ο μύθος των γενών έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τους ερευνητές και τον ακολουθεί μια πλειάδα διαφορετικών προσεγγίσεων. Η πιο διαδεδομένη είναι η γραμμική, που υιοθετεί μια κάθετη-καθοδική ανάγνωση των γενών, με βάση την σταδιακή παρακμή τους.[8] Εξίσου μεγάλη απήχηση βρίσκει η «ψυχολογική» θεωρία σύμφωνα με την οποία υιοθετείται και πάλι γραμμική-καθοδική ανάγνωση αποδίδοντας σε κάθε γένος ένα στάδιο της ανθρώπινης ανάπτυξης, από την παιδική ηλικία μέχρι την ενηλικίωση.[9] Η «ανατολίζουσα» θεωρία επιχειρεί να συσχετίσει τον μύθο των πέντε γενών με αντίστοιχους μύθους της ανατολής, οι οποίοι, ωστόσο, εν αντιθέσει με τον Ησίοδο, δεν στόχευαν στην εξήγηση του παρελθόντος αλλά στην πρόβλεψη του μέλλοντος.[10] Τέλος, γοητευτική είναι και η πολιτισμική ερμηνεία του μύθου, η οποία επιχειρεί να διακρίνει τα γένη με βάση την εξέλιξη της ανθρώπινης λογικής. Έτσι, διακρίνονται δύο ομάδες, από τις οποίες η μία χαρακτηρίζεται από απουσία λογικού (χρυσό, αργυρό) και στην άλλη η ανθρώπινη λογική αναπτύσσεται (χάλκινο, ηρωικό, σιδερένιο).[11]

Εκτός από τις γραμμικές, ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι δομιστικές ερμηνείες του μύθου. Ο Vernant υποστήριξε ότι έχουμε να κάνουμε με έξι και όχι με πέντε γένη, αφού το σιδερένιο διακρίνεται σε δυο γενιές, η μια αφορά το παρόν και η άλλη το μέλλον. Προχωρώντας σε μια νέου είδους διάκριση με βάση τα θετικά και τα αρνητικά εσωτερικά χαρακτηριστικά των γενών κατέταξε το χρυσό, το ηρωικό και το σιδερένιο (παρόν) σε μία ομάδα σχετικής δικαιοσύνης (δίκη) και το αργυρό, το χάλκινο και το σιδερένιο (μέλλον) σε μία ομάδα αδικίας (ὕβρις) , ενώ με βάση τα εξωτερικά τους χαρακτηριστικά, το χρυσό και το αργυρό γένος προσιδιάζουν στην βασιλική εξουσία, το χάλκινο και το ηρωικό χαρακτηρίζονται από πολεμικές τάσεις και το σιδερένιο τόσο του παρόντος όσο και του μέλλοντος θέτει στο επίκεντρο την εργασία.[12] Ενδιαφέρουσα είναι και η δομιστική ερμηνεία του Most, ο οποίος θεωρώντας ότι απαρχή της εξιστόρησης του μύθου για τον Ησίοδο ήταν το ηρωικό γένος, από το οποίο επεκτάθηκε προς το παρελθόν και το μέλλον προχώρησε σε τριμερή διάκριση των γενών: α) χρυσό, β) αργυρό, γ) χάλκινο, ηρωικό, σιδερένιο, υποστηρίζοντας σε γενικές γραμμές ότι ο Ησίοδος εσκεμμένα δεν πραγματοποιεί αυστηρή διάκριση μεταξύ των τελευταίων.[13]

Στη συνέχεια παρατίθεται ο αίνος του γερακιού και του αηδονιού, τον οποία ο Ησίοδος απευθύνει στους «βασιλείς, αν και οι ίδιοι τους είναι σοφοί» (207-11). Ένα γεράκι κρατά σφιχτά με τα αιχμηρά του νύχια ένα αηδόνι, το οποίο συμβουλεύει να μην αντιστέκεται στον ισχυρότερο, γιατί μια τέτοιου είδους αντίσταση είναι ανόητη. Οι περισσότεροι ερευνητές συγκλίνουν στην αποδοχή της ιστορίας ως εξεικόνισης των βασιλέων με την μορφή του γερακιού και του Ησιόδου με τη μορφή του αηδονιού.[14] Η διάσταση μεταξύ βασιλέων και ποιητή εντοπίζεται ήδη στην αδερφική διαμάχη του τελευταίου με τον Πέρση, ο οποίος δωροδόκησε τους βασιλείς, για να αποσπάσει μεγαλύτερο μερίδιο της κληρονομιάς, από ότι του αναλογούσε. Αυτή η διαμάχη δεν αφορά τόσο το ζήτημα της ισχύος, όσο το status της δικαιοσύνης, γιατί, δηλαδή, πρέπει να είναι κανείς δίκαιος.[15] Το γεράκι μπορεί να κατασπαράξει το αηδόνι, όπως και οι βασιλείς τον Ησίοδο. Ο τελευταίος όμως δεν σιωπά, αλλά ασκεί κριτική στις δωροδοκίες τους και τους προτρέπει σε δίκαιη συμπεριφορά.[16]

Στο επόμενο τμήμα του έργου, ο Ησίοδος απευθύνεται στον αδερφό του, προτρέποντάς τον να στραφεί στη δικαιοσύνη και να αφήσει την ύβρη. Τα επιχειρήματά του διαρθρώνονται σε τρία επίπεδα: κακότητα αδικίας και ύβρεως (213-24), αγαθότητα δικαιοσύνης (225-37) και ξανά κακότητα αδικίας και ύβρεως (238-47). Το θεμέλιο της επιχειρηματολογίας του είναι θεολογικό (Δίκη, Άτη, Όρκος τιμωρούν τον άδικο), αλλά σύντομα τρέπεται σε πολιτικό, αφού επισημαίνεται ότι κάθε φορά που διαπράττεται αδικία με κάποια δωροδοκία, ζημιώνεται συλλήβδην όλη η πόλη (240-245). Ο άδικος, δηλαδή, δεν ζημιώνει μόνο τον εαυτό του αλλά και την οικογένειά του και την πόλη του.

Αντίθετα, η δικαιοσύνη οδηγεί την πόλη σε άνθηση, οι πολίτες ευημερούν, η Ειρήνη επικρατεί, ο Λιμός και η Άτη απομακρύνονται, η Γη είναι πλούσια και ο βίος άφθονος, οι γυναίκες γεννούν ακμαία παιδιά, που μοιάζουν στους γονείς τους. Η περιγραφή του δίκαιου τρόπου ζωής φαίνεται να συνεπάγεται την ελευθερία ανθρώπων από την αναγκαιότητα εργασίας, αν βέβαια η πόλη είναι δίκαιη στο σύνολό της. Η δικαιοσύνη εμφανίζεται ως το μέσο για την επιστροφή στον ισόθεο τρόπο ζωής του χρυσού γένους (231//119, 237//117) ή γενικότερα στην εποχή πριν την Πανδώρα, οπότε και η δικαιοσύνη φαίνεται να αποτελεί την αναγκαία και επαρκή συνθήκη για την ανθρώπινη ευδαιμονία.

Απευθυνόμενος στους βασιλείς ο Ησίοδος τους προτρέπει να είναι δίκαιοι έχοντας στο μυαλό τους τις τιμωρίες των αθανάτων. Σε αυτό το τμήμα ο Ησίοδος παρουσιάζει με ακόμη πιο έντονους χαρακτηρισμούς και πιο παραστατικό τρόπο την διαρκή επίβλεψη των ανθρώπων από τους θεούς με την Δίκη και αόρατους φύλακες να παρατηρούν τις άδικες πράξεις. Ακόμη, τους προειδοποιεί ότι η δική τους ακολασία θα οδηγήσει σε τιμωρία όλου του λαού. Προειδοποιεί ακόμη ότι «αυτός που ζημιώνει τους άλλους, ζημιώνει και τον εαυτό του» κι ένα κακό σχέδιο είναι χειρότερο για όποιον το σχεδιάζει (263). Αναφέρει, ωστόσο, ότι τόσο ο ίδιος όσο και τα παιδιά του δεν θα είναι δίκαιοι, εφόσον είναι κακό να είναι κανείς δίκαιος, αν τελικά επικρατεί το δίκαιο του ισχυρού (270-272). Απομακρύνεται, δηλαδή, σε αυτό το σημείο από την θεϊκή επέμβαση και αντιμετωπίζει την θέση της δικαιοσύνης στα πλαίσια της ισχύουσας κοινωνίας ισχυριζόμενος ότι αν κρίνει ότι το άδικο είναι καλύτερο για αυτόν, θα είναι άδικος. Το «καλόν» εμφανίζεται ως ιδανικό υψηλότερο από το «δίκαιον».

Αν και κατακρίνει την άδικη συμπεριφορά των γερακιών-βασιλέων, καθίσταται σαφές το γεγονός ότι δεν την καταδικάζει. Το γεράκι δεν είναι κακό ή άδικο, επειδή κάνει ό,τι κάνει. Είναι ο νόμος του Δία που επιβάλει το δίκαιο του ισχυρού μεταξύ των ζώων (274-280). Οι άνθρωποι, όμως, σε αντίθεση με τα ζώα τίθενται υπό την επίβλεψη της Δίκης και η ανταμοιβή της δικαιοσύνης από τον Δία εμφανίζεται ως το βασικό επιχείρημα του Ησιόδου υπέρ της δίκαιης δράση των βασιλέων, χωρίς, ωστόσο να καθιστά την ίδια τη δικαιοσύνη αποκλειστικά ωφελιμιστική, αφού δεν αφορά μόνο το ατομικό αλλά και το συλλογικό επίπεδο.

Η δικαιοσύνη μεταξύ των ανθρώπων φαίνεται σε πλήρη εξάρτηση από τον Δία. Ο τελευταίος, όμως, εμφανίζεται «να βλέπει και να καταλαβαίνει τα πάντα, όταν το επιθυμεί» (273), υπάρχουν δηλαδή στιγμές, που είναι απρόθυμος να διευθετήσει τις ανθρώπινες υποθέσεις. Έτσι, ο Ησίοδος συνεχίζει υποστηρίζοντας πως «πανάριστος είναι εκείνος που μόνος του καταλαβαίνει όλα τα πράγματα κι εντοπίζει εκείνα που αργότερα θα είναι καλύτερα» (293-94), ενώ προηγουμένως ισχυριζόταν ότι το ανώτερο μονοπάτι είναι εκείνο που οδηγεί στα δίκαια πράγματα (216-17//288-91). Προκύπτουν, λοιπόν, δύο μονοπάτια ουσιωδώς διαφορετικά, καθένα από τα οποία εμφανίζεται ως το καλύτερο. Το κύριο εμπόδιο στο δρόμο προς την αρετή, το δεύτερο μονοπάτι, είναι η δυσκολία να γίνει αντιληπτό ότι αυτό που έχει σημασία δεν είναι η επίφαση δίκαιων πράξεων αλλά η κατανόηση όλων των πραγμάτων, η οποία με τη σειρά της θα επιτρέψει την ατομική ευημερία.[17] Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η κατάκτηση αυτού του είδους της κατανόησης ανοίγει το δρόμο τόσο για την αρετή, όσο και για τη δικαιοσύνη και κατ’ επέκταση για την ευδαιμονία τόσο του ατόμου όσο και της πόλης.

Τέλος, μέσα από το τμήμα που ακολουθεί και αναφέρεται στα έργα (381-764) και τις ημέρες (765-828), προκύπτει ότι εκτός από τον νόμο του Δία, υπάρχουν και οι «νόμοι των αγρών» (388), οι οποίοι εξαρτώνται από τις Πλειάδες, τις ημέρες και τις νύχτες και τον ίδιο τον χρόνο, ένα σύνολο δυνάμεων που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν «φυσικά». Ο νόμος των αγρών εμφανίζεται να διέπεται ως επί το πλείστον από τάξη και κανονικότητα, την οποία ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει -με εξαίρεση κάποιες απρόβλεπτες ημέρες (852)- τίθεται, όμως, κάτω από τον νόμο του Δία, αφού και πάλι, οι προσευχές των ανθρώπων, μπορούν να επιφέρουν θετικά αποτελέσματα, κερδίζοντας την εύνοιά του (626, 667-69).


[1] Θεογονία, 22κ.εξ.: «Αυτές λοιπόν δίδαξαν τον Ησίοδο κάποτε τ’ ωραίο τραγούδι,/ σαν έβοσκε τα κοπάδια κάτου απ’ τον άγιον Ελικωνα» (μτφρ. Π.Λεκατσάς).
[2] The Cambridge History of Greek and Roman Political Thought (2000): 36.
[3] Rowe, C.J. (1983): 124-135. Adkins, A.W.H ( 1985): 60.
[4] Cornford, F.M. ( 1952): 222 και Blickman D.R. (1987): 341-355.
[5] Faraone C.A. (2012): 38-44.
[6] Gagarin, M.  (1992): 61-78.
[7] Barlett, R.C. (2006): 189-190.
[8] Σε αυτή την ανάγνωση δημιουργεί πρόβλημα το γένος των ηρώων, το οποίο εμφανίζεται «ανώτερο» από το χάλκινο γένος. Το πρόβλημα επιχειρείται να αμβλυνθεί με το επιχείρημα ότι το αμέσως επόμενο γένος, το σιδερένιο, στο οποίο ανήκει η γενιά του Ησιόδου, εμφανίζει την έσχατη κατάπτωση. Η αντιδιαστολή με τους προγόνους γίνεται έτσι εντονότερη και υπογραμμίζει αυτού του είδους την κατάπτωση. Βλ. Meyer, E. (1966): 471-522.
[9] Και σε αυτή την ανάγνωση δημιουργείται πρόβλημα με το γένος των ηρώων, αφού η αντιστοιχία έχει ως εξής: χρυσό γένος: παιδική ηλικία, αργυρό γένος: εφηβεία, χάλκινο γένος: νεανική ηλικία, σιδερένιο γένος: ενηλικίωση. Το γένος των ηρώων αντιμετωπίζεται ως προσθήκη, που αντιπροσωπεύει την ίδια την επική ποίηση, την οποία ο Ησίοδος είναι αναγκασμένος να συμπεριλάβει, αφού οι ήρωες αποτελούσαν το επίκεντρο των επών. Βλ. Smith, P. (1980): 145-163.
[10] West, M. L. (1997): 312-319.
[11] Μπεζαντάκος, Ν. Π., Τσαγγάλης, Χ. Κ., Μανακίδου, Φ., Ράγκος-Μουσάων Σ. Ι.(2006):204-205.
[12] Vernant, J.-P. (1990-a): 13-14. Η τελευταία διάκριση εμφανίζει κοινωνικές προεκτάσεις, αποδίδοντας στο πρώτο επίπεδο της βασιλικής εξουσίας τους βασιλείς, στο δεύτερο επίπεδο των πολεμικών χαρακτηριστικών τους πολεμιστές και στο τρίτο επίπεδο της εργασίας τους αγρότες. Βλ.
[13] Most, G. W. (1997): 104-127.
[14] Barlett, R.C. (2006): 191-192. Εναλλακτικές ερμηνείες αντιμετωπίζουν το γεράκι ως εξεικόνιση του Δία και το αηδόνι των βασιλέων ή το σύνολο του μύθου ως ένα δυναμικό τρόπο έκφρασης, που ο Ησίοδος επέλεξε επιτηδευμένα, ώστε να ταιριάζει και στις δύο περιπτώσεις. Βλ. Nelson, S. (1997): 235-247.
[15] Ενδιαφέρουσα είναι και η ερμηνεία του Pucci, σύμφωνα με την οποία στο ζεύγος γεράκι-αηδόνι αντιστοιχεί το ζεύγος βασιλείς- Δίκη, με τα πρώτα να οδηγούν τα δεύτερα, όπου επιθυμούν. Βλ. Pucci, P. (1977): 33.
[16] Barlett, R.C. (2006): 192.
[17] The Cambridge History of Greek and Roman Political Thought (2000): 35.



Ηρώ και Λέανδρος: μια αρχαία ιστορία αγάπης

Rodin, La cathédrale

Ένα επύλλιο, ύμνος στον έρωτα, είναι η ιστορία της Ηρούς και του Λεάνδρου. Η ιστορία του έπους δεν σταματά στον Όμηρο, στον Ησίοδο ή στα Αργοναυτικά  του Απολλωνίου του Ρόδιου. Το έπος δεν παύει να παράγει βλαστούς καθ' όλη την αρχαιότητα. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το μικρό αυτό έπος, μόλις 343 στίχων, του Μουσαίου. Ο Μουσαίος είναι συγγράφεας του 5ου αιων. μ.Χ., γνωστός για το έργο του, Τὰ καθ' Ἡρὼ καὶ Λέανδρον.

Είναι ένα επύλλιο τόσο χυμώδες, τόσο καλαίσθητο και λυρικό που προσφέρει μεγάλη αναγνωστική ηδονή. Δεν είναι μονάχα ο Μουσαίος που πραγματεύεται την ιστορία της Ηρούς και του Λεάνδρου, όμως εμείς θα σταθούμε μόνο στο έργο του ποιητή της Αιγύπτου. Για παράδειγμα, ο Ρωμαίος Οβίδιος στις Epistulae Heroidum πραγματεύεται επίσης την ίδια ιστορία. Γιατί να διαβάσουμε το Μουσαίο, έναν λιγότερο γνωστό ποιητή; Θα απαντήσω προσωπικά. Από την πρώτη στιγμή που άκουσα την ιστορία της Ηρούς και του Λεάνδρου, ένιωσα βαθιά συγκίνηση. Θα έλεγα πως η ιστορία αυτή, παρότι φαινομενικά έχει ένα κακό τέλος, συνιστά τη νίκη του έρωτα επί του θανάτου ή διατυπώνοντάς το λίγο διαφορετικά συνιστά την επιβίωση και τη διαίωνιση του έρωτα και στο πέρα από αυτό που ονομάζουμε ζωή. κὰδ δ᾽ Ἡρὼ τέθνηκε σὺν ὀλλυμένῳ παρακοίτῃ./ἀλλήλων δ᾽ ἀπόναντο καὶ ἐν πυμάτῳ περ ὀλέθρῳ, είναι η κατακλείδα του επύλλιου. Ακόμα και στον έσχατο όλεθρο, στο θάνατο του Λεάνδρου, κατασπαραγμένου από τα κύματα της θάλασσας, ἀλλήλων δ᾽ ἀπόναντο, ο ένας απολάμβανε τον άλλον. Γιατί; Καθώς η Ηρώ αντιλαμβανόμενη με το χάραμα το ξεβρασμένο σώμα του αγαπημένου της, χιμά από τον πύργο της πάνω του και γίνονται έτσι σύγκλινοι ακόμη και στον ύπνο του θανάτου. Ο Δίας μεταφέρει στα ουράνια το Λέανδρο, που αποκαλείται: νυμφοστόλον ἄστρον Ἐρώτων. Έγινε αστέρι για όλους τους έρωτες, που μετάφερει μαζί του την αγαπημένη του, τη νύμφη. Αδυνατεί κανείς, θαρρώ, έτσι όπως το θέτει ο ποιητής, να δει κάτι το απαισιόδοξο σε αυτήν την ιστορία.

Ας γίνουμε, όμως, πιο σαφείς. Ξεκινήσαμε από το τέλος της ιστορίας, ας το πάρουμε τώρα από την αρχή. Ο ποιητής, ως επικός, επικαλείται τη θεά, δίχως να την προδιορίζει (πιθανόν την Αφροδίτη), να του μιλήσει για το λύχνο που στάθηκε ἐπιμάρτυρα(ς) Ἐρώτων. Ποιο είναι το πλαίσιο; Γίνεται η γιορτή της Αφροδίτης στη Σηστό, που βρίσκεται στην ευρωπαϊκή πλευρά του Ελλησπόντου. Η παράδοση θέλει, σε αυτή τη γιορτή, οι νεαροί άνδρες να βρίσκουν τη μελλοντική σύντροφό τους. Η πληροφορία αυτή δεν θα πρέπει να μας ξενίζει, καθώς, την ίδια συνήθεια περιγράφει στα Εφεσιακά ο Ξενοφώντας ο Εφέσιος, στο πλαίσιο αυτή τη φορά της γιορτής της Άρτεμης. Η Ηρώ, λοιπόν, είναι ιέρεια της Αφροδίτης και κατοικεί στη Σηστό. Στην ασιατική πλευρά, στην Άβυδο, κατοικεί ο Λέανδρος, ο οποίος παρίσταται στη γιορτή αυτή της Αφροδίτης. Οι δύο νέοι με το που ανταλλάσουν ματιές, νιώθουν ευθύς αμέσως τα βέλη του έρωτα να διαπερνούν τα φυλλοκάρδια τους. Ο Λέανδρος καταφέρνει να κάμψει τις όποιες αντιστάσεις της Ηρούς. Και έτσι η ιέρεια αποκτά δύο ρόλους: είναι παρθένος την ημέρα και τη νύχτα γυναίκα, όπως το αποτυπώνει έξοχα με αυτό το χιαστό σχήμα ο ποιητής. Ο γάμος είναι κρυφός. Κάθε βράδυ έβλεπε το λύχνο στο παράθυρο του πύργου της Ηρούς ο Λέανδρος, διέσχιζε κολυμπώντας τον Ελλήσποντο, πολεμώντας καθημερινά με τα κύματα, για να μπορεί να βρίσκεται πλάι στην αγαπημένη του. Έφθασε, όμως, η εποχή του χειμώνα, η εποχή του χωρισμού, η εποχή που ακόμη και οι πολεμικές εχθροπραξίες παύουν. Η Μοίρα, εντούτοις, σχεδίαζε αλλιώτικα: άναψε ο λύχνος της Ηρούς, ο Λέανδρος το θεώρησε ερωτικό κάλεσμα, αποπείραθηκε να διασχίσει τον Ελλήσποντο, για να καταλήξει βορά των κυμάτων.

Ας δούμε εκ του σύνεγγυς κάποιες επιμέρους θεματικές αυτού του πανέμορφου πραγματικά επυλλίου. Ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του αποφαίνεται για την τραγωδία κάτι που θα μπορούσαμε να εφαρμάσουμε γενικότερα στη λογοτεχνία. Λέει πως οι πράττοντες στην τραγωδία πρέπει να έχουν ιδιότητες που να αφορούν το ήθος και τη διάνοια, το χαρακτήρα και τον τρόπο σκέψης τους δηλαδή. Ἡρὼ μὲν χαρίεσσα διοτρεφὲς αἷμα λαχοῦσα: η Ηρώ ήταν μια βασιλοπούλα γεμάτη χάρες λοιπόν, της οποία τονίζεται και συνυποδηλωτικά μέσω του λευκού χρώματος η αγνότητα. Στους στ.55-66 εισέρχεται στο ναό της Αφροδίτης και σκορπά παντού φως και λάμψη. Έντονη είναι σε αυτούς τους στίχους η αντίθεση ανάμεσα στο λευκό χρώμα και στο κόκκινο. Από τη μία οἷά τε λευκοπάρῃος (λευκομάγουλη) ἐπαντέλλουσα Σελήνη (ἡ) λευκοχίτωνος κούρη(ς) (η κόρη με το λευκό χιτώνα).  Και από την άλλη περιγράφονται τα ροδοκοκκινισμένα μάγουλα, μέλη και φτέρνες της. Πρόκειται για μία πολύ όμορφη έκφρασις, για να μεταχειριστούμε τον αρχαίο ρητορικό όρο. Είναι ψέμα πως υπάρχουν μόνο τρεις Χάριτες, θέες της ομορφιάς και της γονιμότητας, θα πει ο Μουσαίος. Γιατί εκατό μόνο μπορούσε να διακρίνει κανείς μέσα στα χαμογελαστά μάτια της Ηρούς: ὀφθαλμὸς γελόων ἑκατὸν Χαρίτεσσι τεθήλει. Η φράση αυτή ανακαλεί συνειρμικά στο νου μου μία παραπλήσια διατύπωση από την πένα του Ν.Βρεττάκου: Το βλέμμα σου σπιθίζει στον ήλιο σαν φώσφορο αγάπης. Οι μνηστήρες πολλοί, έχουν καρφώσει τα βλέμματα πάνω στην όμορφη ιέρεια της Αφροδίτης.

Ο Λέανδρος υφίσταται, με το που την ακουμπά με το βλέμμα του, σχεδόν ταυτόχρονα όλα τα δυνατά πάθη. εἷλε δέ μιν τότε θάμβος, ἀναιδείη,τρόμος, αἰδώς.  Νιώθει ταυτόχρονα ξεδιαντροπιά, καθώς οι ποταμοί του έρωτα χύνονται ορμητικά στην καρδιά του και τον παρασέρνουν, αλλά και ντροπή, συστολή. Δείγμα του ήθους του από τη μία, με την ειδικότερη σημασία της λέξης, αλλά και της χειμαρρώδους επέλευσης του ερωτικού πάθους, από την άλλη, που δεν μπορεί να το συγκρατήσει.Την πλησιάζει λοιπόν, τις ρίχνει ματιές και εκείνη αρχικά ανταποκρίνεται.

Έχουμε δει μέσα σε άκρες τις πληροφορίες που μας δίνει ο Μουσαίος για το ήθος, το χαρακτήρα, δηλαδή, των ηρώων. Αγνή, χαριτωμένη, ευσεβής ως ιέρεια, με γεμάτο χάρη χαμόγελο η Ηρώ, συνεσταλμένος αλλά και συνάμα αναίσχυντος καθώς κυριευμένος από τον έρωτα ο Λέανδρος. Πριν μιλήσουμε για τη διάνοια, ας εισάγουμε σε αυτό το σημείο το λογοτεχνικό μοτίβο της ανταλλαγής βλεμμάτων.

 Ήδη στο αρχαιοελληνικό μυθιστόρημα, που γεννάται τον 1ο μ.Χ., με το έργο του Χαρίτωνα από την Αφροδισιάδα της Καρίας, Τα περί Χαιρέαν και Καλλιρόην, το βλέμμα διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη γένεση του ερωτικού συναισθήματος. Ήδη στο Φαίδρο του Πλάτωνα υπάρχει η ιδέα ότι το ωραίο εισρέει στον άνθρωπο μέσα από τα μάτια, τον οδηγεί στην ιδέα του Ωραίου και αυτό συντείνει στην ανάπτυξη "ερωτικής σχέσης" μαθητή και δασκάλου, με κοινό στόχο τη γρηγορότερη κατά το δυνατόν φτέρωση της ψυχής. σὺν βλεφάρων δ᾽ ἀκτῖσιν ἀέξετο πυρσὸς Ἐρώτων/καὶ κραδίη πάφλαζεν ἀνικήτου πυρὸς ὁρμῇ. Και λίγο πιο κάτω: ὀφθαλμὸς δ᾽ ὁδός ἐστιν· ἀπ᾽ ὀφθαλμοῖο βολάων/κάλλος ὀλισθαίνει καὶ ἐπὶ φρένας ἀνδρὸς ὁδεύει. Οι φράσεις αυτές καταδεικνύουν το περι ου ο λόγος, ότι ο έρωτας και το κάλλος, με σημείο εκκίνησης τα μάτια, γλιστρούν ύστερα μέσα στην καρδιά του ανθρώπου. Σημειωτέον πως φρήν, στα αρχαία ελληνικά, είναι και ο νους και η καρδιά. Εδώ πιο πιθανή είναι η δεύτερη σημασία, χωρίς, παρά ταύτα, να χρειάζεται να αποκλείσουμε και την πρώτη.

Και ας επανέλθουμε τώρα στη δεύτερη παράμετρο που άπτεται της χαρακτηρολογίας των ηρώων του επυλλίου, τη διάνοια. Όπως έχουμε ήδη δει, ο έρωτας κατακυριεύει αμέσως το Λέανδρο και του αίρει τις όποιες αναστολές. Θα ήταν ίσως υπερβολικός και αναχρονιστικός ο χαρακτηρισμός του Λεάνδρου ως "καθαρόαιμου κυνηγού" αλλά στην πραγματικότητα κάπως έτσι λειτουργεί. Προσπαθεί με κάθε τρόπο να κάμψει τις αναστολές της Ηρούς, απόρροια της σεμνότητας που επιβάλλεται στη γυναίκα καθ' όλη την αρχαιότητα. Είναι αυτός που της πιάνει τα ροδόμορφα δάχτυλα, αλλά εκείνη ευθύς τραβάει το χέρι της. Είναι παρθένα, είναι ιέρεια της Αφροδίτης, να ένα δείγμα της διάνοιάς της. Επιμένει ο Λέανδρος. Την οδηγεί έπειτα στα έγκατα του ναού. Επόμενη κίνηση είναι να φιλήσει το ζωηρόχρωμο λαιμό της ιέρειας. Και τελευταίο όπλο του η πειστική δύναμη του λόγου, της ρητορικής. Η Αφροδίτη, της λέει, αγαπάει το γάμο και τα λέκτρα, τις νυφικές παστάδες. εἰ φιλέεις Ἀφροδίτην, θελξινόων ἀγάπαζε μελίφρονα θεσμὸν Ἐρώτων. Για να της πει εν τέλει ότι η αγάπη προς την Αφροδίτη προϋποθέτει την αγάπη του έρωτα, που σαγηνεύει το νου και στάζει μέλι στην καρδιά. Πείθεται στα λόγια του, κάμπτεται και έρχεται εκείνος στη σύνεχεια σε μία φράση αξεπέραστου, πράγματι, λυρισμού, να της δηλώσει την αφοσίωσή του: ἔσσομαι ὁλκὰς Ἔρωτος ἔχων σέθεν ἀστέρα λύχνον. Θα είμαι ερωτοκάραβο, της λέει, έχοντας για αστέρι, για οδηγό το λύχνο σου.

Συνοψίζοντας τα περί της διανοίας μπορούμε να πούμε τα εξής: ο μεν Λέανδρος σκέφτεται και ενεργεί ως "κυνηγός" που με πράξεις και λόγια προσπαθεί να κάμψει την Ηρώ, ενώ εκείνη αντιστέκεται αρχικά, γιατί αυτό επιβάλλει το ήθος (σεμνότητα) αλλά και η διάνοιά της (συνειδητοποίηση του κοινωνικού ρόλου της=βασιλοπούλα, ιέρεια της Αφροδίτης).

Ο έρωτας από τη φύση του είναι αντινομικός, υπέρτατη χάρα και υπέρτατη λύπη μαζί. Την αντινομικότητα αυτή του έρωτα την έχουν υμνήσει περίφημα οι συγγραφείς, ήδη από την αρχαιότητα. Θα παραθέσουμε ορισμένες φράσεις του κειμένου που το καταδεικνύουν:

ἄνδρα γὰρ αἰολόμητις (γρηγοροπόδαρος) Ἔρως βελέεσσι δαμάζει/καὶ πάλιν ἀνέρος ἕλκος ἀκέσσεται (γιατρεύει). 
ἤδη δὲ γλυκύπικρον ἐδέξατο κέντρον Ἐρώτων.
θέρμετο δὲ κραδίην γλυκερῷ πυρὶ 

Ο Έρωτας παρουσιάζεται ως βέλος (η αναπαράσταση αυτή του έρωτα ανάγεται στα ελληνιστικά χρόνια), που δαμάζει, ως κεντρί, ως γλυκειά φωτιά. Όσον αφορά την πρώτη από τις φράσεις που παραθέσαμε, ο έρωτας δαμάζει την ψυχή του ανθρώπου από τη στιγμή που την κυριεύει, και δεν την γιατροπορεύει μέχρι που να έρθει η ολοκλήρωση του. Τη δεύτερη φράση αξίζει να την αντιπαραβάλλουμε με τους υπέροχους στίχους της Σαπφούς, στους οποίους πολύ πιθανόν να παραπέμπει ο εν λόγω στίχος: Ἔρος δηὖτέ μ᾽ ὀ λυσιμέλης δόνει,/γλυκύπικρον ἀμάχανον ὄρπετον (άγριο ερπετό) (απ.130 Lobel-Page). Για αυτήν την αντινομικότητα του έρωτα μίλησε και ο Πλάτωνας δια στόματος του Σωκράτη στο μύθο της Διοτίμας στο Συμπόσιον: ο Έρωτας είναι ο γιος του Πόρου και της Πενίας. Η Πενία, στη γιορτή που γινόταν στον Όλυμπο για τα γενέθλια της Αφροδίτης, πλησίασε να ζητιανεύσει και κατέληξε να πλαγιάσει πλάι στον μεθυσμένο Πόρο, και έτσι προήλθε ο Έρωτας. Ως γιος του Πόρου, είναι δεινός κυνηγός και επινοητικός, ως γιος της Πενίας, ξυπόλυτος, άστεγος, έμπλεος στερήσεων.

Τι έχει, λοιπόν, να μας πει εν τέλει αυτή η ιστορία; Δείχνει τα όρια που μπορεί να πιάσει ο έρωτας, δείχνει την αυτοθυσία που εμπεριέχει και προϋποθέτει το ερωτικό συναίσθημα, δείχνει πως ακόμη και ο θάνατος δεν συνιστά τέρμα του έρωτα, ο έρωτας ως ακτίνα Χ διατρυπά την κουρτίνα του χρονικού και του τοπικού, την κουρτίνα της ιστορικότητας, θα λέγαμε με μία λέξη, και προχωρά και στο παρά πέρα, πιθανόν βέβαια διαφοροποιημένος. Η εικόνα της Ηρούς και του Λεάνδρου που κείτονται σύγκλινοι, ο ένας πλάι στον άλλο, ακόμη και στο κρέβατου του θανάτου, θέλω να πιστεύω πως δεν είναι απλώς λογοτεχνική αδεία. Έχει ψήγματα αλήθειας και πραγματικότητας.

Να σημειωθεί, επιπρόσθετα, πως μπορούμε να εντοπίσουμε στο επύλλιο αυτό επιδράσεις από τις μυθιστορίες της ελληνορωμαϊκής περιόδου (σημασία της όρασης στην πρόκληση ενός κεραυνοβόλου - λογοτεχνικού περισσότερο παρά ρεαλιστικού - έρωτα, χωρισμός και επανεύρευση ηρώων, δοκιμασίες, όπως η διάσχιση του Ελλησπόντου κλπ). Ας εγκύψει ο καθένας σε αυτό το δίχως άλλο υπέροχο επύλλιο, μέσα από μία νεοελληνική μετάφραση ενδεχομένως, για να γευτεί προσωπικά όσα προσπαθήσαμε να σκιαγραφήσουμε εδώ και ακόμα περισσότερα.