Σιμωνίδης ο Κείος: Η εφήμερη νιότη και οι ελπίδες

Σιμωνίδης ο Κείος: Η εφήμερη νεότητα και η ματαιότητα των ανθρώπινων ελπίδων

Στο απόσπασμα 8 West (= 29 Diehl–Snell), που παραδίδεται ως έργο του Σιμωνίδη του Κείου (περ. 556–468 π.Χ.), ο ποιητής ανακαλεί τον περίφημο ομηρικό στίχο της Ιλιάδας (Ζ 146): «οἵη περ φύλλων γενεή, τοίη δὲ καὶ ἀνδρῶν». Με την εικόνα των φύλλων, που γεννιούνται και χάνονται, ο Όμηρος είχε αποδώσει την εναλλαγή των ανθρώπινων γενεών. Ο ποιητής, επικαλούμενος τον «Χιώτη άνδρα», δηλαδή τον Όμηρο σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, στρέφει την προσοχή στην ανθρώπινη αδυναμία να συνειδητοποιήσει τη συντομία της ζωής. Η νεανική αισιοδοξία, τροφοδοτούμενη από την ελπίδα, κάνει τον άνθρωπο να λησμονεί το γήρας, τον θάνατο και τις δοκιμασίες που ενδέχεται να τον περιμένουν. Το ποίημα καταλήγει σε μια προτροπή: έχοντας επίγνωση της ανθρώπινης θνητότητας, ο άνθρωπος οφείλει να ζει με σύνεση και να χαρίζει στην ψυχή του τα αγαθά που αξίζουν.

Αρχαίο κείμενο

ἓν δὲ τὸ κάλλιστον Χῖος ἔειπεν ἀνήρ· «οἵη περ φύλλων γενεή, τοίη δὲ καὶ ἀνδρῶν»· παῦροί μιν θνητῶν οὔασι δεξάμενοι στέρνοις ἐγκατέθεντο· πάρεστι γὰρ ἐλπὶς ἑκάστωι ἀνδρῶν, ἥ τε νέων στήθεσιν ἐμφύεται. θνητῶν δ᾽ ὄφρά τις ἄνθος ἔχηι πολυήρατον ἥβης, κοῦφον ἔχων θυμὸν πόλλ᾽ ἀτέλεστα νοεῖ· οὔτε γὰρ ἐλπίδ᾽ ἔχει γηρασέμεν οὔτε θανεῖσθαι, οὐδ᾽, ὑγιὴς ὅταν ἦι, φροντίδ᾽ ἔχει καμάτου. νήπιοι, οἷς ταύτηι κεῖται νόος, οὐδὲ ἴσασιν ὡς χρόνος ἔσθ᾽ ἥβης καὶ βιότου ὀλίγος θνητοῖς. ἀλλὰ σὺ ταῦτα μαθὼν βιότου ποτὶ τέρμα ψυχῆι τῶν ἀγαθῶν τλῆθι χαριζόμενος.

Νεοελληνική έμμετρη απόδοση

Ελεύθερη ποιητική απόδοση του αρχαίου κειμένου

Ένα σοφότατο λόγο είπε ο άνδρας απ’ τη Χίο: «Σαν τη γενιά των φύλλων είναι κι η γενιά των ανθρώπων». Μα λίγοι από τους θνητούς τον δέχτηκαν με τ’ αυτιά και τον έκλεισαν βαθιά μέσα στα στήθη τους· γιατί η ελπίδα κατοικεί σε κάθε άνθρωπο και φυτρώνει μες στα στήθη των νέων. Όσο ο άνθρωπος κρατά το πολυπόθητο άνθος της νεότητας, με την ανάλαφρη καρδιά του σχεδιάζει πλήθος πραγμάτων που ποτέ δεν θα τελειώσουν. Δεν περιμένει πως θα γεράσει ούτε πως θα πεθάνει· κι όταν ακόμη είναι υγιής, δεν συλλογίζεται τον πόνο. Ανόητοι όσοι έχουν τέτοιον λογισμό και δεν γνωρίζουν πως για τους θνητούς λίγος είναι ο καιρός της νιότης και της ζωής. Εσύ, όμως, αφού τα έμαθες αυτά, ως το τέλος της ζωής σου να χαρίζεις στην ψυχή σου τα αγαθά.

Φιλολογικό σημείωμα

Το ποίημα αρχίζει με την αναφορά στον «Χιώτη άνδρα» (Χῖος ἀνήρ), ο οποίος ταυτίζεται με τον Όμηρο. Ο στίχος που παρατίθεται αυτούσιος προέρχεται από την Ιλιάδα (Ζ 146) και αποτελεί την αφετηρία του συλλογισμού: όπως τα φύλλα διαδέχονται το ένα το άλλο, έτσι και οι ανθρώπινες γενεές εμφανίζονται και χάνονται.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αντίθεση ανάμεσα στην ελπίδα και στη γνώση της θνητότητας. Η ελπίδα, που «ἐμφύεται» στα στήθη των νέων, δεν παρουσιάζεται απλώς ως θετική δύναμη· γίνεται αιτία πλάνης, όταν οδηγεί τον άνθρωπο να θεωρεί αυτονόητη τη συνέχιση της νεότητας και της υγείας. Η έκφραση «πόλλ᾽ ἀτέλεστα νοεῖ» αποδίδει ακριβώς αυτή την τάση: ο νέος καταστρώνει πολλά σχέδια, χωρίς να υπολογίζει ότι ενδέχεται να μη φτάσουν ποτέ στην πραγμάτωσή τους.

Η τελική προτροπή δεν συνιστά απλή παραίτηση από τη ζωή. Ο ποιητής καλεί τον άνθρωπο να αναγνωρίσει τα όριά του και, έχοντας επίγνωση της συντομίας του βίου, να προσφέρει στην ψυχή του τα αγαθά. Έτσι, η συνειδητοποίηση της θνητότητας μετατρέπεται σε στάση ζωής.

Παράδοση και απόδοση του αποσπάσματος

Το απόσπασμα καταγράφεται ως 8 West στην έκδοση του Martin L. West και ως 29 Diehl–Snell στην παλαιότερη αρίθμηση. Η ψηφιακή Ανθολογία Αρχαϊκής Λυρικής Ποίησης του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας το εντάσσει στα έργα του Σιμωνίδη του Κείου. Ωστόσο, η πατρότητα του ποιήματος έχει αποτελέσει αντικείμενο φιλολογικής συζήτησης, καθώς έχει υποστηριχθεί και η απόδοσή του στον Σημωνίδη τον Αμοργίνο. Για τον λόγο αυτό, η αναφορά στον Σιμωνίδη πρέπει να νοείται ως η εκδοτική απόδοση που ακολουθείται εδώ και όχι ως απολύτως αδιαμφισβήτητο δεδομένο.

Πηγές και βιβλιογραφική τεκμηρίωση

Αρχαίο κείμενο: Simonides, fr. 8 West (= 29 Diehl–Snell), όπως παρατίθεται στην Ανθολογία Αρχαϊκής Λυρικής Ποίησης, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

Ομηρική παραπομπή: Όμηρος, Ιλιάδα, Ζ 146.

Ψηφιακή πηγή: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας – Σιμωνίδης ο Κείος, απόσπασμα 8 West.

Κείμενο της ομηρικής παραπομπής: Perseus Digital Library – Iliad 6.146.