Κόριννα: Ὁ ποιητικὸς ἀγὼν τοῦ Κιθαιρῶνος καὶ τοῦ Ἑλικῶνος
Μυθολογία, φύση καὶ ποιητικὴ δημιουργία στὸ PMG 654
Ὁ «Φιλόλογος Ἑρμῆς» ἐγκαινιάζει τὴ νέα του περίοδο μὲ τὴν αὐστηρὴ ἀπαίτηση τῆς φιλολογικῆς ἐγκυρότητας. Στὸ ἐπίκεντρο τῆς παρούσας μελέτης βρίσκεται τὸ ἀπόσπασμα PMG 654 (P. Berol. 13284), ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον γοητευτικὰ καὶ συνάμα δυσχερῆ παπυρικὰ εὑρήματα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς λυρικῆς ποίησης.
1. Εἰσαγωγὴ καὶ τὸ παπυρικὸ τεκμήριο (P. Berol. 13284)
Ὁ πάπυρος αὐτός, προερχόμενος ἀπὸ τὴν ἀνασκαφὴ τοῦ Otto Rubensohn στὸ Eschmunen τὸ 1906 (ἡ καταλογογραφικὴ προέλευση τοῦ ὁποίου συνδέεται πιθανολογικὰ μὲ τὴν Ἑρμούπολη τῆς Αἰγύπτου) καὶ φυλασσόμενος στὸ Βερολίνο, χρονολογεῖται παλαιογραφικὰ στὸν 1ο–2ο αἰῶνα μ.Χ. καὶ περιλαμβάνει τέσσερις στήλες. Εἶναι κεφαλαιώδους σημασίας νὰ διευκρινιστεῖ ἐξ ἀρχῆς ὅτι τὸ PMG 654 δὲν ταυτίζεται ἐξ ὁλοκλήρου μὲ τὸν ἀγῶνα τῶν δύο βουνῶν. Ἡ πρώτη στήλη (col. I) καὶ οἱ πρῶτοι ἕνδεκα στίχοι τῆς δεύτερης (col. II) ἀφοροῦν τὸν μουσικὸ ἀγῶνα ἀνάμεσα στὸν Κιθαιρῶνα καὶ τὸν Ἑλικῶνα, ἐνῶ οἱ ἑπόμενες στήλες, ἰδίως ἀπὸ τὴν col. III καὶ ἑξῆς, μεταβαίνουν στὴ μυθολογικὴ παράδοση τῶν θυγατέρων τοῦ Ἀσωποῦ.
2. Τὸ ζήτημα τῆς χρονολόγησης: Νεότερες ἐπιστημονικὲς προοπτικές
Ἡ χρονολόγηση τῆς Κορίννας ἀπὸ τὴν Τανάγρα παραμένει ἀντικείμενο ζωντανῆς ἐπιστημονικῆς συζητήσεως. Οἱ παλαιότερες προσεγγίσεις διχάζονταν κυρίως ἀνάμεσα στὴν ἀρχαϊκὴ χρονολόγηση (6ος–5ος αἰ. π.Χ.) καὶ στὴν ὑστερότερη, ἑλληνιστικὴ τοποθέτηση (3ος–2ος αἰ. π.Χ.), ἐνῶ ἔχει ἐπίσης ὑποστηριχθεῖ ἡ δυνατότητα μιᾶς χρονολόγησης στὸν 4ο αἰ. π.Χ.
Καθοριστικὴ συμβολὴ στὴν ἐπανεκτίμηση τοῦ ζητήματος συνιστᾷ ἡ πρόσφατη μελέτη τοῦ Thomas J. Nelson («Corinna and the Shield of Athena», The Classical Quarterly, 2026). Ὁ Nelson, ἀξιοποιώντας τὴ μαρτυρία τοῦ Τατιανοῦ γιὰ ἄγαλμα τῆς ποιήτριας φιλοτεχνημένο ἀπὸ τὸν γλύπτη Σιλανίωνα καὶ συνεκτιμώντας τὰ ἀρχαιολογικὰ δεδομένα, τὰ ὁποῖα συνηγοροῦν ὑπὲρ τῆς χρονολόγησης τοῦ ἔργου περὶ τὸ 320 π.Χ., ἐπανεξετάζει συνολικὰ τὸ χρονολογικὸ φάσμα. Ἡ μαρτυρία αὐτὴ δὲν ἀρκεῖ γιὰ νὰ ἀποδείξει τὴν ἀρχαϊκὴ χρονολόγηση· ἀποτελεῖ, ὅμως, σοβαρὸ ἐπιχείρημα ἐναντίον τῆς ἑλληνιστικῆς τοποθέτησης, καθιστώντας πιθανότερη τὴ χρονολόγηση τῆς ποιήτριας στὸν 4ο αἰ. π.Χ., ὅπως ρητὰ προκρίνει ὁ Nelson.
3. Ἡ ἐκδοτικὴ προσέγγιση τοῦ ἀρχαίου κειμένου
Ἡ παρουσίαση τοῦ ἀρχαίου κειμένου ποὺ ἀκολουθεῖ περιορίζεται στὸ τμῆμα τοῦ PMG 654 ποὺ περιλαμβάνει τὸ τραγούδι τοῦ Κιθαιρῶνος καὶ τὴν ἔκβαση τοῦ ποιητικοῦ ἀγῶνα (col. I, στ. 12–34). Ἡ παράθεση διατηρεῖ τὰ κενὰ καὶ τὶς ἐκδοτικὲς συμπληρώσεις, ὅπως σημειώνονται στὶς διαθέσιμες μεταγραφὲς τῆς κριτικῆς ἔκδοσης. Ἡ μετάφραση εἶναι νεοελληνικὴ ἀπόδοση τοῦ παρόντος δημοσιεύματος καὶ ἐπιδιώκει νὰ ἀκολουθεῖ τὸ σωζόμενο κείμενο, χωρὶς νὰ ἀποκρύπτει τὰ σημεῖα τῆς φθορᾶς.
Κόριννα — Ὁ ἀγὼν Κιθαιρῶνος καὶ Ἑλικῶνος
PMG 654 · P. Berol. 13284 · col. I, στ. 12–34
Α. Ἀρχαῖο κείμενο
12 [____]ευ . [.....] Κώρει- 13 τες ἔκρου]ψαν δάθιο[ν θι]ᾶς 14 βρέφο]ς ἄντροι, λαθρά[δα]ν ἀγ- 15 κο]υλομείταο Κρόνω, τα- 16 νίκά νιν κλέψε μάκηρα Ῥεία 17 μεγ]άλαν τ' [ἀ]θανάτων ἔσ- 18 ς] ἕλε τιμάν· τάδ' ἔμελψεμ· 19 μάκαρας δ' αὐτίκα Μώση 20 φ]ερέμεν ψᾶφον ἔ[τ]αττον 21 κρ]ουφίαν κάλπιδας ἐν χρου- 22 σοφαῖς· τὺ δ' ἅμα πάντε[ς] ὦρθεν· 23 πλίονας δ' εἷλε Κιθηρών· 24 τάχα δ' Ἑρμᾶς ἀνέφαν[έν] 25 [νι]ν ἀούσας ἐρατὰν ὡς 26 [ἕ]λε νίκαν, στεφ[ά]νυσιν 27 [...].(.)ατώ. ἀνεκόσμιον 28 [μάκα]ρες· τῶ δὲ νόος γεγάθι· 29 [ὁ δὲ λο]ύπησι κά[θ]εκτος 30 [χαλεπ]ῆσιν ϝελι[κ]ὼν ἔ[στιχ᾿ 31 ἐπὶ ]λιττάδα [π]έτραν, 32 [παρέϝι]κεν δ' ὄ[ρο]ς· ὐκτρῶς 33 [δὲ βοά]ων οὑψ[ό]θεν εἴρισέ 34 [ϝε σοὺ]μ μου[ρι]άδεσσι λάυς.
Β. Νεοελληνικὴ μετάφραση
[…] οἱ Κουρῆτες ἔκρυψαν σὲ σπήλαιο τὸ ἱερὸ βρέφος τῆς θεᾶς, κρυφὰ ἀπὸ τὸν Κρόνο τὸν δόλιο στὰ σχέδιά του, τότε ποὺ ἡ μακάρια Ῥέα τὸ ἔκλεψε καὶ ἀπέκτησε μεγάλη τιμὴ ἀνάμεσα στοὺς ἀθανάτους. Αὐτὰ τραγούδησε.
Κι ἀμέσως οἱ Μοῦσες ὅρισαν στοὺς μακάριους θεοὺς νὰ ρίξουν τὶς ψῆφους τους, κρυφὰ, μέσα στὶς χρυσοῦς κάλπες. Ὅλοι σηκώθηκαν συγχρόνως· καὶ τὶς περισσότερες ψήφους κέρδισε ὁ Κιθαιρών.
Τότε ὁ Ἑρμῆς ἀνήγγειλε γρήγορα, μὲ δυνατὴ φωνή, ὅτι ἐκεῖνος εἶχε κερδίσει τὴν ποθητὴ νίκη. Οἱ μακάριοι τὸν στεφάνωσαν καὶ τὸν στόλισαν· κι ἡ καρδιά του γέμισε χαρά.
Ὁ ἄλλος, ὁ Ἑλικώνας, κυριευμένος ἀπὸ σκληρὴ ὀδύνη, [ἀπέσπασε] ἕναν λείο βράχο· τὸ βουνὸ [ὑποχώρησε] καὶ, θρηνώντας σπαρακτικά, ἀπὸ ψηλὰ τὸν ἐκσφενδόνισε, [συντρίβοντάς τον] σὲ μυριάδες πέτρες.
Ἡ σκηνὴ τοῦ ἀγῶνα συνδυάζει τὴ μυθολογικὴ ἀφήγηση μὲ τὴν τελετουργικὴ διαδικασία τῆς κρίσης. Ὁ Κιθαιρών, μέσα ἀπὸ τὴ διήγηση τῆς σωτηρίας τοῦ Διός, κερδίζει τὴν προτίμηση τῶν θεῶν· ὁ Ἑλικώνας, ἀντίθετα, ἀντιδρᾷ στὴν ἥττα μὲ βίαιη κίνηση, ἡ ὁποία μεταφέρει τὴ συναισθηματικὴ κατάστασή του στὸ ἴδιο τὸ φυσικὸ τοπίο. Ἡ ποιήτρια δὲν παρουσιάζει, ἑπομένως, τὰ βουνὰ ὡς ἁπλὰ σκηνικὰ τῆς δράσης, ἀλλὰ ὡς μορφὲς ποὺ συμμετέχουν ἐνεργὰ στὸν μύθο.
4. Ἡ φύση τοῦ Κιθαιρῶνος καὶ τοῦ Ἑλικῶνος: Ἡ συνδυαστικὴ ἑρμηνεία τῆς Ν. Κανάβου
Ἡ ἀναμέτρηση τῶν δύο κορυφαίων βοιωτικῶν ὀρέων, ὅπως ἀναλύεται θεμελιωδῶς στὴ μελέτη τοῦ Albert Schachter (Boiotia in Antiquity, 2016) καὶ στὴ συμβολὴ τοῦ Athanassios Vergados («Corinna’s Poetic Mountains», Classical Philology 107.2, 2012), ἀποκτᾷ ἰδιαίτερο βάθος χάρη στὴν πολυδιάστατη προσέγγιση τῆς Nikoletta Kanavou («Korinna fr. 654 PMG and a Modern Greek Folk-song», Ἀρχαιογνωσία 15, 2007).
Ὡς ὀρθὰ ἐπισημαίνει ἡ Κανάβου, ἡ ἑρμηνεία τῶν μορφῶν δὲν πρέπει νὰ περιορίζεται μονομερώς. Ἡ μελέτη της ἐξετάζει τρεῖς βασικὲς δυνατότητες:
- Τὰ βουνὰ ὡς φυσικὲς γεωγραφικὲς ὀντότητες.
- Τὰ βουνὰ ὡς ποιητικὰ προσωποποιημένες μορφές.
- Τὰ βουνὰ ὡς θεοποιημένες φυσικὲς ὑπάρξεις.
Ἡ ἴδια προκρίνει μιὰ συνδυαστικὴ ἑρμηνεία: τὴ συνύπαρξη τῆς φυσικῆς ὑπόστασης, τῆς ποιητικῆς ἐμψύχωσης καὶ τῆς ἐνδεχόμενης θεοποίησης, χωρὶς νὰ προϋποθέτει ὅτι ἡ ποιητικὴ ἐμψύχωση τῶν βουνῶν συνεπάγεται κατ’ ἀνάγκην καὶ τὴν πλήρη θρησκευτικὴ θεοποίησή τους, ἐνῶ παράλληλα ἀποδυναμώνει τὴν ἐρμηνεία τους ὡς ἐπώνυμων μυθολογικῶν ἡρώων, προκρίνοντας τὴν προσέγγισή τους ὡς προσωποποιημένων φυσικῶν ὀντοτήτων, μὲ πιθανὴ καὶ θρησκευτικὴ διάσταση.
5. Συγκριτικὴ προσέγγιση: Ἡσιόδεια παράδοση καὶ ἡ σχέση μὲ τὸ δημοτικὸ τραγούδι
Ἡ σχέση τοῦ ποιήματος μὲ τὴν προγενέστερη παράδοση εἶναι διπλή:
- Σχέση μὲ τὸν Ἡσίοδο: Ἡ Κόριννα συνομιλεῖ δημιουργικὰ μὲ τὴν Ἡσιόδεια Θεογονία, ἀξιοποιώντας τὸν ἱερὸ γεωγραφικὸ καὶ μυθολογικὸ κόσμο τοῦ Ἑλικῶνος, ἀλλὰ μετατοπίζοντας τὸ ποιητικὸ ἐνδιαφέρον στὸν συναγωνισμὸ τῶν βουνῶν καὶ στὴν ἀφήγηση θεογονικῶν μύθων. Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἡ παρουσία τῆς Ῥέας στὸ τραγούδι τοῦ Κιθαιρῶνος, ὅπου ἡ γυναικεία θεϊκὴ δράση προβάλλεται μὲ ἔμφαση, δεικνύοντας ὅτι ἡ ποιήτρια δὲν περιορίζεται σὲ μιὰ ἁπλὴ τοπικὴ διαμάχη.
- Σχέση μὲ τὸ νεοελληνικὸ δημοτικὸ τραγούδι: Ἡ μελέτη τῆς Κανάβου ἀνοίγει ἕναν γόνιμο διάλογο μὲ τὸ γνωστὸ δημοτικὸ τραγούδι «Ὁ Ὄλυμπος κι ὁ Κίσσαβος, τὰ δυὸ βουνὰ μαλώνουν...». Ἡ σύγκριση δὲν ἀποδεικνύει ἄμεση ἱστορικὴ συνέχεια ἀνάμεσα στὶς δύο ποιητικὲς παραδόσεις· προσφέρει, ὅμως, ἕνα σημαντικὸ ἐρμηνευτικὸ παράλληλο. Ἡ παρουσία προσωποποιημένων βουνῶν στὴ νεοελληνικὴ λαϊκὴ ποίηση ἐνισχύει τὴν προσέγγιση τῶν μορφῶν τῆς Κορίννας ὡς ἐμψυχωμένων φορέων τοῦ φυσικοῦ τοπίου καὶ ἀναδεικνύει τὴν παρουσία παρόμοιων ποιητικῶν συλλήψεων σὲ διαφορετικὰ πολιτισμικὰ συμφραζόμενα.
6. Συμπεράσματα
Τὸ ἀπόσπασμα PMG 654 τῆς Κόριννας ἀποτελεῖ κορυφαῖο τεκμήριο τῆς τοπικῆς βοιωτικῆς λυρικῆς ποίησης. Ἡ προσεκτικὴ φιλολογικὴ ἀποτίμησή του, βασισμένη στὰ νεότερα χρονολογικὰ δεδομένα καὶ στὶς συνδυαστικὲς ἑρμηνευτικὲς προσεγγίσεις, ἀναδεικνύει τὴν τολμηρὴ μυθοπλασία τῆς ποιήτριας καὶ τὴ βαθύτερη σύνδεση τῆς λογοτεχνίας μὲ τὸ φυσικὸ τοπίο τῆς Βοιωτίας. Μὲ τὴ μελέτη αὐτή, ὁ «Φιλόλογος Ἑρμῆς» ἐγκαινιάζει τὴ νέα σειρὰ φιλολογικῶν ἐρευνῶν του, ἐπιδιώκοντας νὰ συμβάλει στὴν τεκμηριωμένη προσέγγιση τῆς ἀρχαίας γραμματείας, μὲ σεβασμὸ στὰ παπυρολογικὰ δεδομένα καὶ στὴ σύγχρονη ἐπιστημονικὴ συζήτηση.
Ἐπιλεγμένη βιβλιογραφία
- Berman, D. W. (2010). The landscape and language of Korinna. Greek, Roman, and Byzantine Studies, 50, 41–62.
- Ebert, J. (1978). Zu Korinnas Gedicht vom Wettstreit zwischen Helikon und Kithairon. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, 30, 5–12.
- Gentili, B., & Lomiento, L. (2001). Corinna, Le Asopidi (PMG 654 col. III 12–51). Quaderni Urbinati di Cultura Classica, 68, 7–20.
- Kanavou, N. (2007). Korinna fr. 654 PMG and a modern Greek folk-song. Ἀρχαιογνωσία, 15, 41–54.
- Nelson, T. J. (2026). Corinna and the shield of Athena. The Classical Quarterly, 1–20. https://doi.org/10.1017/S0009838826101591
- Page, D. L. (1953). Corinna. London.
- Page, D. L. (1962). Poetae melici Graeci. Oxford University Press.
- Schachter, A. (2016). The singing contest of Kithairon and Helikon: Korinna fr. 654 PMG col. i and ii.1–11: Content and context. In H. Beck (Ed.), Boiotia in antiquity: Selected papers (pp. 236–244). Cambridge University Press.
- Vergados, A. (2012). Corinna’s poetic mountains: PMG 654 col. i 1–34 and Hesiodic reception. Classical Philology, 107(2), 101–118.
- West, M. L. (1970). Corinna. The Classical Quarterly, 20, 277–287.
- West, M. L. (1990). Dating Corinna. The Classical Quarterly, 40, 553–557.
- Nikolaev, A. (2023). Corinna’s singing mountains (PMG 654): Why Ϝελικών? [Ἐπιστημονικὴ διάλεξη, Πανεπιστήμιο Κύπρου].
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου