Σχολικὴ πειθαρχία, εὐθύνη καὶ παιδαγωγικὴ αὐτονομία

Ἀπὸ τὴν ἐπιβολὴ τῶν κανόνων στὴν παιδαγωγικὴ αὐτονομία: Τὸ σχολεῖο ὡς κοινότητα εὐθύνης, δικαιοσύνης καὶ διαμορφώσεως χαρακτήρος

Τοῦ Νικολάου Γεωρ. Κατσούλη

Φιλολόγου (M.Sc., Υποψηφίου Διδάκτορος Ε.Κ.Π.Α.)

Εἰσαγωγή: Ἡ κρίση τῆς σχολικῆς πειθαρχίας ἢ ἡ κρίση τῆς παιδαγωγικῆς σχέσεως;

Στὴ δημόσια συζήτηση ἐπανέρχονται συχνὰ περιστατικὰ ὀξείας ῥήξεως ἐντὸς τῶν σχολικῶν μονάδων: λεκτικὲς καὶ σωματικὲς ἐπιθέσεις μαθητῶν πρὸς ἐκπαιδευτικούς, χυδαία ἀμφισβήτηση τῆς θεσμικῆς ἐξουσίας τῆς ἕδρας, ἀλλὰ καὶ βίαιες, παρορμητικὲς ἀντιδράσεις ἐκπαιδευτικῶν. Ἡ κοινὴ γνώμη, ἐγκλωβισμένη σὲ ἕναν ἄγονο καὶ ἰδεολογικὰ φορτισμένο διπολισμό, σπεύδει νὰ περιχαρακωθεῖ πίσω ἀπὸ δύο ἰσοπεδωτικὲς παραδοχές. Ἀπὸ τὴ μία πλευρά, ἡ «κουλτούρα τῆς ἀνοχῆς» δικαιολογεῖ κάθε παραβατικὴ συμπεριφορὰ ὡς ἁπλῆ «ἐφηβικὴ ἔκφραση» ἢ «συναισθηματικὸ τραῦμα», ἀποστερώντας ἀπὸ τὸν νέο τὴν ἰδιότητα τοῦ ὑπευθύνου δρῶντος ὑποκειμένου. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, τὸ αἴτημα τῆς «σιδηρᾶς πειθαρχίας» προσβλέπει στὴν ἐπαναφορὰ τῆς τιμωρητικῆς αὐστηρότητος, θεωρώντας ὅτι ὁ φόβος καὶ ἡ καταστολὴ μποροῦν νὰ οἰκοδομήσουν ἦθος.

Ἐνότητα Α΄: Ἀπὸ τὴν ἐξωτερικὴ συμμόρφωση στὴν ἐσωτερικὴ αὐτοπειθαρχία

Στὴν κλασικὴ παιδαγωγικὴ σκέψη, ἡ ἀγωγὴ ὁρίζεται ὡς ἡ σταδιακὴ διαμόρφωση τῆς ἱκανότητος τοῦ ἀνθρώπου νὰ ρυθμίζει αὐτόνομα τὴ συμπεριφορά του. Στὴν καντιανὴ φιλοσοφία, ἡ διάκριση εἶναι κεφαλαιώδης: ἐνῷ Ἡ Θεμελίωση τῆς Μεταφυσικῆς τῶν Ἠθῶν ἀναδεικνύει τὴν ἔννοια τῆς ἠθικῆς αὐτονομίας ὡς τῆς ἱκανότητας τοῦ ὑποκειμένου νὰ αὐτονομοθετεῖται βάσει τοῦ λόγου, τὸ ἔργο Περὶ Παιδαγωγικῆς φωτίζει τὸ σύνθετο πρόβλημα τοῦ πῶς συνδυάζεται ἡ ἀναγκαία πειθαρχία μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς ἐλευθερίας, ὁδηγώντας τὸ παιδὶ στὴ σταδιακὴ ἀναγνώριση τῆς δεσμευτικότητος τοῦ ἠθικοῦ νόμου.

Ἡ αὐτονομία δὲν εἶναι ἀπουσία ὁρίων. Εἶναι ἡ ἱκανότητα τοῦ ἀνθρώπου νὰ ἀναγνωρίζει τὴν ἀναγκαιότητά τους καὶ νὰ ρυθμίζει ἐλεύθερα τὴ συμπεριφορά του βάσει ἀρχῶν. Ἕνα παιδὶ δὲν καθίσταται αὐτόνομο ἐπειδὴ ἀπαλλάσσεται ἀπὸ κάθε ἐξωτερικὸ περιορισμό, ἀλλὰ ἐπειδὴ μαθαίνει σταδιακὰ νὰ κατανοεῖ τὴ σημασία τους, νὰ ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνη τῶν ἐπιλογῶν του καὶ νὰ σέβεται τὴν ἐλευθερία τῶν ἄλλων.

• Ἑτερονομία: Ὁδηγεῖ σὲ ἐξωτερικὴ συμμόρφωση ποὺ στηρίζεται στὸν φόβο τῆς ποινῆς ἢ τὴν προσδοκία ἀμοιβῆς, μὲ κίνδυνο τὴν ἀνάπτυξη καιροσκοπικῆς συμπεριφορᾶς (συμμόρφωση μόνον ὅταν ὑπάρχει ἐπίβλεψη).
• Αὐτονομία: Καλλιεργεῖται μέσα ἀπὸ τὴν ἀνάπτυξη τῆς ἠθικῆς κρίσεως καὶ τὴ σταδιακὴ ἱκανότητα τοῦ ἀτόμου νὰ ἀξιολογεῖ τὶς πράξεις του βάσει ἀρχῶν δικαιοσύνης, ἀμοιβαιότητος καὶ εὐθύνης. Ἡ θεωρία τῶν σταδίων ἀναπτύξεως τῆς ἠθικῆς κρίσεως τοῦ Lawrence Kohlberg προσφέρει ἕνα σημαντικὸ ἑρμηνευτικὸ πλαίσιο γιὰ τὴν κατανόηση αὐτῆς τῆς ἀναπτυξιακῆς πορείας.

Οἱ σχολικοὶ κανόνες εἶναι ἀπαραίτητοι, διότι συγκροτοῦν τὸ προστατευτικὸ πλαίσιο τῆς σχολικῆς κοινότητος. Ὡστόσο, ἡ ἀποτελεσματικότητά τους δὲν κρίνεται ἀπὸ τὴν αὐστηρότητα τῆς περιγραφῆς τους, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ κατὰ πόσον τὸ παιδὶ κατανοεῖ τὸν λόγο τῆς ὑπάρξεώς τους. Ἡ ἀληθὴς παιδαγωγικὴ ἐπιτυχία καταγράφεται ὅταν τὸ ὑποκείμενο ἐπιλέγει τὸ ὀρθὸ ἀκόμη καὶ ὅταν δὲν ὑπάρχει κανεὶς νὰ τὸ ἐπιβλέψει.

Ἐνότητα Β΄: Ἡ παιδαγωγικὴ λειτουργία τῆς συνέπειας καὶ τῆς ποινῆς

Ἡ ἄρνηση τοῦ αὐταρχισμοῦ δὲν συνεπάγεται τὴν κατάργηση τῶν συνεπειῶν. Στὴν παιδαγωγικὴ πράξη, ἡ θεμιτὴ συνέπεια μιᾶς παράβασης διακρίνεται ἀπὸ τὴν τιμωρητικὴ ἐκδικητικὴ στάση. Ἡ δεύτερη μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ὡς συναισθηματικὴ ἐκτόνωση· ἡ πρώτη, ἀντιθέτως, ὀφείλει νὰ εἶναι ὀρθολογική, ἀμερόληπτη, ἀναλογικὴ καὶ προβλέψιμη.

• Μικρὲς παρεκκλίσεις: Ἀντιμετωπίζονται μὲ ἄμεση παιδαγωγικὴ ὑπόμνηση καὶ προσωπικὴ συζήτηση.
• Ἐπαναλαμβανόμενη ἀνυπακοὴ καὶ λεκτικὲς προσβολές: Ἀπαιτοῦν θεσμικὴ παρέμβαση καὶ ἐπιβολὴ προκαθορισμένων, θεσμικὰ κατοχυρωμένων κυρώσεων.
• Βία καὶ σοβαρὸς ἐκφοβισμός: Ἀπαιτοῦν τὴν ἀμεσότητα τῆς θεσμικῆς προστασίας, συμπεριλαμβανομένης τῆς προσωρινῆς ἀπομακρύνσεως ἀπὸ τὸ σχολικὸ περιβάλλον.

Ἡ υἱοθέτηση τῶν ἀρχῶν τῆς Ἀποκαταστατικῆς Δικαιοσύνης προσφέρει ἕνα ἰσχυρὸ παιδαγωγικὸ ἐργαλεῖο, ὑπὸ μία βασικὴ προϋπόθεση: ἡ συμμετοχὴ τῶν ἐμπλεκομένων πρέπει νὰ εἶναι ἐλεύθερη, μὲ ἀπόλυτο σεβασμὸ στὴν ἀσφάλεια καὶ στὴ βούληση τοῦ θύματος, καθὼς καμία συμφιλίωση δὲν ἐπιβάλλεται τεχνητά. Ἡ ἐπανόρθωση περιλαμβάνει τὴν ἀναγνώριση τῆς βλάβης, τὴν ἀνάληψη προσωπικῆς εὐθύνης καὶ τὴν ἔμπρακτη ἀποκατάσταση, διατηρώντας πάντα σαφῆ καὶ σταθερὰ ὅρια.

Ἐνότητα Γ΄: Ὁ ἐκπαιδευτικὸς ὡς φορέας παιδαγωγικῆς αὐθεντίας

Ἡ αὐθεντία τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ δὲν ταυτίζεται μὲ τὴν ἐξουσία ποὺ ἀπορρέει μηχανικὰ ἀπὸ τὴ θεσμικὴ θέση του, ἀλλὰ θεμελιώνεται στὴν ἐπιστημονικὴ ἐπάρκεια, τὴν ἀμεροληψία, τὴ συναισθηματικὴ ὡριμότητα καὶ τὴν ἀπαρέγκλιτη αὐτοπειθαρχία.

Ὅταν ὁ ἐκπαιδευτικὸς παρασύρεται ἀπὸ τὴν πρόκληση καὶ ἀπαντᾷ μὲ ἀνεξέλεγκτη συμπεριφορά, ὑπονομεύει τὴν παιδαγωγικὴ αὐθεντία ποὺ ὀφείλει νὰ ἐνσαρκώνει. Ἡ ἀπαίτηση γιὰ αὐτοέλεγχο ἀπὸ τὸν μαθητὴ χάνει τὸ παιδαγωγικό της ἔρεισμα, ὅταν ὁ ἴδιος ὁ ἐκπαιδευτικὸς δὲν κατορθώνει νὰ τὸν ἐπιδείξει. Ἡ παιδαγωγικὴ ἐλευθερία ἀσκεῖται ἐντὸς τοῦ θεσμικοῦ πλαισίου καὶ συνοδεύεται ἀεὶ ἀπὸ τὴν εὐθύνη τοῦ προσωπικοῦ παραδείγματος.

Ἐνότητα Δ΄: Ἡ σχολικὴ κοινότητα ὡς πεδίο δημοκρατικῆς ἀγωγῆς

Σύμφωνα μὲ τὸ πνεῦμα τῆς παιδαγωγικῆς φιλοσοφίας τοῦ John Dewey (ὅπως ἀποτυπώνεται στὸ Democracy and Education), τὸ σχολεῖο νοεῖται ὡς μία ζῶσα κοινότητα δημοκρατικῆς συνυπάρξεως. Ἡ μετατροπὴ τοῦ σχολείου σὲ κοινότητα εὐθύνης ἀπαιτεῖ:

• Συμμετοχικὴ διαμόρφωση κανόνων: Οἱ μαθητὲς συμμετέχουν ἐνεργὰ στὴν ἐπεξεργασία τοῦ ἐσωτερικοῦ κανονισμοῦ λειτουργίας. Ὅταν οἱ κανόνες συνομολογοῦνται, ἡ δεσμευτικότητά τους ἐνισχύεται παιδαγωγικά (χωρὶς αὐτὸ νὰ σημαίνει αὐθαίρετη τροποποίηση τοῦ θεσμικοῦ πλαισίου).
• Δικαιοσύνη καὶ ἰσότης: Ἴση ἐφαρμογὴ τῶν κανόνων χωρὶς εὔνοιες ἢ προκαταλήψεις.
• Σχολικὴ Διαμεσολάβηση: Χρήσιμο ἐργαλεῖο γιὰ τὴν ἐπίλυση κατάλληλων διαπροσωπικῶν συγκρούσεων, χωρὶς ὡστόσο νὰ προβάλλεται ὡς πανάκεια γιὰ κάθε μορφὴ βίας ἢ σοβαροῦ ἐκφοβισμοῦ.
• Συνεργασία σχολείου καὶ οἰκογενείας: Τακτικὴ καὶ εἰλικρινὴς ἐπικοινωνία γιὰ τὴν ἐξασφάλιση τῆς παιδαγωγικῆς συνέχειας.

Ἐνότητα Ε΄: Τὸ σχολικὸ περιστατικὸ ὡς παιδαγωγικὴ δοκιμασία

Τὸ πρόσφατο περιστατικὸ σὲ ΕΠΑΛ τῆς Θεσσαλονίκης ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὴ παιδαγωγικὴ δοκιμασία. Ἡ νηφάλια ἀνάγνωση ἐπιβάλλει τὸν σαφῆ διαχωρισμὸ δύο αυτοτελῶν πράξεων:

1. Ἡ συμπεριφορὰ τῆς μαθήτριας: Ἡ χυδαία ἐξύβριση συνιστᾶ σοβαρὸ παράπτωμα, προσβολὴ τῆς προσωπικότητος τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ καὶ τῆς οἰκογενείας του, καὶ βάναυση διατάραξη τῆς τάξεως, ἡ ὁποία ἀπαιτεῖ σαφῆ, ἀναλογικὴ καὶ θεσμικῶς προβλεπόμενη συνέπεια.
2. Ἡ ἀντίδραση τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ: Τὸ χαστούκι συνιστᾶ σοβαρὴ παραβίαση τῶν ὁρίων τοῦ παιδαγωγικοῦ ρόλου. Ὁ καθηγητής, ὡς ἐνήλικος ἐπαγγελματίας καὶ φορέας παιδαγωγικοῦ ρόλου, φέρει ἰδιαίτερη εὐθύνη διατηρήσεως τοῦ αὐτοελέγχου του, ἀκόμη καὶ ὑπὸ συνθήκες ἔντονης προκλήσεως.

Τί διδάσκει ἕνας ἐκπαιδευτικὸς γιὰ τὴν ἐπίλυση τῶν συγκρούσεων καὶ τὸν σεβασμὸ τῶν ὅρων συνυπάρξεως, ὅταν ἀπαντᾷ στὴ λεκτικὴ βία μὲ σωματικὴ βία; Ἡ χειροδικία συνιστᾶ ἔνδειξη ἀδυναμίας διαχειρίσεως τῆς συγκρούσεως καὶ κατάχρηση ἰσχύος. Ἡ ἠθικὴ καὶ παιδαγωγικὴ ἀξιολόγηση τῆς πράξεως παραμένει αὐτόνομη, διακριτὴ ἀπὸ τὴ νομικὴ ἢ δικονομικὴ πορεία ποὺ ἀκολουθεῖται στὰ ἀρμόδια ὄργανα.

Ἐνότητα ΣΤ΄: Ἀπὸ τὸ σχολεῖο τῆς συμμορφώσεως στὸ σχολεῖο τῆς ὑπευθυνότητος

Ἡ μετάβαση στὸ «σχολεῖο τῆς ὑπευθυνότητος» ἀπαιτεῖ:

1. Ἀναμόρφωση τοῦ ἐσωτερικοῦ κανονισμοῦ μὲ σαφεῖς, λειτουργικοὺς κανόνες.
2. Συστηματικὴ Ἐπιμόρφωση Ἐκπαιδευτικῶν σὲ ζητήματα διαχειρίσεως κρίσεων καὶ συναισθηματικῆς αὐτορρυθμίσεως.
3. Θεσμικὴ Θωράκιση τῆς Παιδαγωγικῆς Αὐθεντίας μὲ ὑποστήριξη ἀπὸ εἰδικούς.
4. Καλλιέργεια Ἠθικῆς Αὐτονομίας ἐντὸς τῆς διδακτικῆς πράξεως.

Ἐπίλογος: Τὸ σχολεῖο ὡς ἐργαστήριο ἐλευθερίας καὶ ἠθικῆς αὐτονομίας

Ἡ πειθαρχία στὸ σχολεῖο δὲν εἶναι αὐτοσκοπός· εἶναι τὸ μέσον καὶ τὸ πλαίσιο ἐντὸς τοῦ ὁποίου κυοφορεῖται ἡ ἐλευθερία. Ἡ παιδαγωγικὴ αὐτονομία κατακτᾶται ὅταν ὁ μαθητὴς μάθει νὰ θέτει ὁ ἴδιος ὅρια στὸν ἑαυτό του, σεβόμενος τὴν ἑτερότητα καὶ τὴ δικαιοσύνη.

Ἡ ἀληθινὴ παιδαγωγικὴ ἐπιτυχία δὲν βρίσκεται στὴν ἐπιβολὴ τῆς σιωπῆς, ἀλλὰ στὴ διαμόρφωση τῆς συνειδήσεως. Τὸ σχολεῖο δὲν ὀφείλει νὰ συγχέει τὴ δικαιοσύνη μὲ τὴν ἐπιείκεια οὔτε τὴν ἐπιείκεια μὲ τὴν ἀτιμωρησία· ὀφείλει πρωτίστως νὰ εἶναι δίκαιο.

Ἐνδεικτικὴ Βιβλιογραφία

• Dewey, J. (1916). Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education. New York: Macmillan.
• Kant, I. (1785). Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (Θεμελίωση τῆς Μεταφυσικῆς τῶν Ἠθῶν).
• Kant, I. (1803). Über Pädagogik (Περὶ Παιδαγωγικῆς).
• Kohlberg, L. (1981). The Philosophy of Moral Development: Moral Stages and the Idea of Justice. San Francisco: Harper & Row.
• Morrison, B. (2007). Restoring Safe School Communities: A Whole School Response to Bullying, Violence and Alienation. Sydney: Federation Press.