Ο Οιδίποδας στο Instagram και η Στρατηγική της «Ξυπολησιάς»

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

VERITAS_SUPER_VANITATEM_ET_TYPHUM

Ζούμε σε μια εποχή που υποφέρει από μια παράξενη μορφή «πνευματικού οιδήματος». Είμαστε όλοι «πρησμένοι» από πληροφορίες, από τίτλους σπουδών, από ψηφιακούς ακολούθους και από την ψευδαίσθηση ότι επειδή έχουμε πρόσβαση σε όλα τα δεδομένα του κόσμου, κατέχουμε και την αλήθεια του.

Πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, ένας άνδρας που τον έλεγαν Δίωνα Χρυσόστομο, περιπλανώμενος με ένα κουρελιασμένο χιτώνα, διέγνωσε ακριβώς την ίδια ασθένεια. Την ονόμασε «τύφο». Σήμερα, εμείς θα τη λέγαμε «θόρυβο».

Το Λάθος του Οιδίποδα (Και το Δικό μας)

Σκεφτείτε τον Οιδίποδα. Η ιστορία μας λέει ότι ήταν ο πιο σοφός των ανθρώπων γιατί έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας. Ο Δίων όμως, στον 10ο Λόγο του, μας πετάει μια βόμβα: Ο Οιδίποδας δεν έλυσε ποτέ το αίνιγμα. Όταν η Σφίγγα ρώτησε «τι είναι ο άνθρωπος», εκείνος απάντησε απλώς τη λέξη: «Ο άνθρωπος».

«...ὁ δὲ ἄνθρωπον μὲν ὅ ἐστιν οὔτε εἶπεν οὔτε ἔγνω· τὸ δὲ ὄνομα τὸ τοῦ ἀνθρώπου λέγων ᾤετο λέγειν τὸ ἐρωτώμενον...» (Μετάφραση: ...αυτός [ο Οιδίποδας] ούτε είπε ούτε κατάλαβε τι είναι ο άνθρωπος· λέγοντας απλώς το όνομα «άνθρωπος», νόμιζε ότι απάντησε σε αυτό που τον ρωτούσαν.)

Ήξερε το όνομα, αλλά αγνοούσε την ουσία. Ήξερε την ετικέτα, αλλά δεν ήξερε τον εαυτό του. Πόσοι από εμάς σήμερα δεν είμαστε σύγχρονοι Οιδίποδες; Ξέρουμε τα ονόματα των πραγμάτων, έχουμε τις εφαρμογές, έχουμε τις περιλήψεις, αλλά αν η ζωή μάς ρωτήσει «ποιος είσαι εσύ κάτω από το προφίλ σου», μένουμε σιωπηλοί.

Η «Κίρκη» της Άνεσης

Σήμερα, η τεχνολογία και η ευμάρεια υπόσχονται να μας λύσουν κάθε πρόβλημα. Έχουμε «οικέτες» για τα πάντα: GPS για να μη χανόμαστε, AI για να μη σκεφτόμαστε, delivery για να μην προσπαθούμε. Ο Δίων μας προειδοποιεί: όσο περισσότερα στηρίγματα προσθέτεις, τόσο πιο ανάπηρος γίνεσαι.

«...ἐκείνοι μυρίους πόδας ἔχοντες βραδύτατοί εἰσι τῶν ἑρπετῶν... οὕτως ὅταν πολλοὶ πόδες καὶ πολλαὶ χεῖρες... προσγένωνται, μὰ Δί’ οὐκ ἰσχυρότερος οὗτος γίγνεται... ἀλλὰ πολὺ ἔλαττον καὶ δυσχερέστερον.» (Μετάφραση: ...εκείνοι [οι ίουλοι], αν και έχουν χιλιάδες πόδια, είναι τα πιο αργά ερπετά... έτσι κι όταν στον άνθρωπο προστεθούν πολλά πόδια και χέρια [υπηρέτες/εργαλεία], μα τον Δία, δεν γίνεται ισχυρότερος... αλλά πολύ πιο αδύναμος και δυσκίνητος.)

Μας παρομοιάζει με τον «ίουλο» (τη σαρανταποδαρούσα). Νομίζουμε ότι τα πολλά πόδια μάς κάνουν γρήγορους, αλλά στην πραγματικότητα μας κάνουν τα πιο δυσκίνητα πλάσματα. Η υπερβολική άνεση είναι η σύγχρονη «Κίρκη». Δεν μας μεταμορφώνει σε γουρούνια με τη βιβλική έννοια, αλλά σε όντα που ξέχασαν πώς να παλεύουν, πώς να αντέχουν, πώς να είναι ελεύθερα.

Η Φιλολογία ως «Νύξις» (Το Τρύπημα)

Εδώ έρχεται ο ρόλος του δασκάλου, του φιλολόγου, του σκεπτόμενου ανθρώπου. Δεν είναι ο ρόλος του να σου δώσει περισσότερα «παπούτσια» (έτοιμες λύσεις). Ο ρόλος του είναι η «Νύξις».

«...ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τὰ οἰδήματα κεντοῦσιν, ἵνα καταστῇ τὸ φλεγμαῖνον, οὕτω καὶ ὁ Διογένης τῷ λόγῳ ἔνυττε τὸν τύφον...» (Μετάφραση: ...όπως οι γιατροί τρυπούν τα πρηξίματα για να υποχωρήσει η φλεγμονή, έτσι και ο Διογένης με τον λόγο του τρυπούσε τη ματαιοδοξία...)

Τι είναι η νύξη; Είναι το τρύπημα της βελόνας. Ο λόγος του Δίωνα λειτουργεί σαν μια χειρουργική επέμβαση στο «εγώ» μας. Έρχεται να τρυπήσει τη φούσκα της ματαιοδοξίας μας, να μας θυμίσει ότι η αληθινή νίκη δεν κερδίζεται στα στάδια της δημόσιας προβολής, αλλά στην εσωτερική αρένα, εκεί που παλεύεις με τους φόβους και τις εξαρτήσεις σου.

«...ἀγωνίζεται δὲ τὸν μέγιστον ἀγῶνα... οὐ περὶ κοτίνου οὐδὲ περὶ σελίνου... ἀλλὰ περὶ εὐδαιμονίας καὶ ἀρετής.» (Μετάφραση: ...αγωνίζεται στον μέγιστο αγώνα... όχι για ένα στεφάνι αγριελιάς ή σέλινου... αλλά για την ευτυχία και την αρετή.)

Γιατί να διαβάζουμε Δίωνα το 2026;

Γιατί ο Δίων δεν σου προτείνει μια θεωρία. Σου προτείνει μια «Τέχνη του Ζην».

Σου δείχνει τους κυνηγούς της Εύβοιας για να σου θυμίσει ότι η ευτυχία βρίσκεται στην αυτάρκεια και όχι στη συσσώρευση.

Σου δείχνει τον Διογένη να περιφρονεί τον Αλέξανδρο για να σου θυμίσει ότι καμία εξουσία δεν είναι ανώτερη από την αυτοκυριαρχία.

Σου δείχνει τον «στεφανωμένο ίππο» για να γελάσει με την ωμή βία που ακόμα και σήμερα θαυμάζουμε.

Το συμπέρασμα είναι προκλητικό: Ο δάσκαλος που αξίζει, δεν είναι αυτός που θα σου προσφέρει τα μέσα για να πετύχεις. Είναι αυτός που θα σου αφαιρέσει τα περιττά για να σε αφήσει γυμνό μπροστά στην αλήθεια σου.

Γιατί, στο τέλος της ημέρας, η Φιλολογία δεν είναι μάθημα. Είναι η τέχνη του να μαθαίνεις να περπατάς ξυπόλητος, χωρίς να φοβάσαι τις πέτρες του δρόμου.

«...ὥσπερ οἱ ἀνυπόδητοι ἐνίοτε ῥᾷον βαδίζουσι τῶν φαύλως ὑποδεδεμένων, οὕτως πολλοὶ χωρὶς οἰκετῶν ῥᾷον ζῶσι...» (Μετάφραση: ...όπως οι ξυπόλητοι μερικές φορές βαδίζουν πιο εύκολα από αυτούς που φοράνε κακά παπούτσια, έτσι και πολλοί ζουν πιο ανάλαφρα χωρίς υπηρέτες...)

Εσείς, αντέχετε να βγάλετε τα παπούτσια σας;