Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, «Ἐφηρμοσμένη
Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
 |
| VINCIT_QUI_SE_VINCIT |
Η Θηριομορφία του Πάθους και ο Ηράκλειος Άθλος της Καθάρσεως: Μια Συγκριτική Προσέγγιση μεταξύ του Λιβυκού Μύθου του Δίωνος Χρυσοστόμου και της Κλίμακος του Ιωάννου του Σιναΐτου
Εισαγωγή: Η Οντολογία του Θηριώδους
Η μελέτη της ανθρώπινης ψυχής, ως πεδίο συγκρούσεως μεταξύ του λόγου και του αλόγου στοιχείου, αποτελεί διαχρονικό άξονα της ελληνικής γραμματείας, από την κλασική αρχαιότητα έως την ασκητική γραμματεία των βυζαντινών χρόνων. Στο παρόν άρθρο, επιχειρείται μια πρωτότυπη γραμματολογική και ηθική παραβολή μεταξύ του 5ου Λόγου (Λιβυκός Μύθος) του Δίωνος Χρυσοστόμου και της Κλίμακος του Οσίου Ιωάννου του Σιναΐτου. Κοινός παρονομαστής αμφοτέρων είναι η πρόσληψη των παθών όχι ως απλών ηθικών παρεκτροπών, αλλά ως οντολογικών αλλοιώσεων που προσλαμβάνουν θηριώδη μορφή, απειλώντας να κατασπαράξουν την «ἡγεμονικήν διάνοιαν».
Ι. Η «Εὐπρόσωπος» Απάτη: Το Κάλλος ως Προκάλυμμα της Διαφθοράς
Ο Δίων Χρυσόστομος, ανατέμνοντας τον Λιβυκό Μύθο, εισάγει την εικόνα ενός υβριδικού όντος: μια γυναικεία μορφή απαράμιλλου κάλλους που καταλήγει σε σώμα όφεως. Η «φιλοφροσύνη» των ομμάτων και ο «ἵμερος» που εκπέμπει το πρόσωπο λειτουργούν ως δόλωμα. Πρόκειται για την αισθητικοποίηση του κακού.
Αντιστοίχως, ο Ιωάννης ο Σιναΐτης, αναλύοντας την ψυχολογία του πάθους στο Β’ μέρος της Κλίμακος, περιγράφει την «προσβολήν» (την πρώτη εμφάνιση του λογισμού) ως μια ελκυστική υπόσχεση ηδονής. Όπως τα θηρία της Λιβύης κρύβουν τις «θηριώδεις χεῖρας» τους, έτσι και το πάθος —είτε πρόκειται για τη γαστριμαργία είτε για την κενοδοξία— υποκρύπτει τη μετέπειτα τυραννία του. Η σύγκλιση είναι πρόδηλη: το κακό δεν εμφανίζεται ποτέ γυμνό, αλλά ενδεδυμένο το προσωπείο της οικειότητας ή της ανάγκης, προκειμένου να κάμψει τις αντιστάσεις του λογικού.
Α'. Δίων Χρυσόστομος (Λιβυκός Μύθος)Απόσπασμα 1: Η περιγραφή της απατηλής μορφής«...τὸ μὲν πρόσωπον γυναικεῖον εὐειδοῦς γυναικός, μαστοὶ δὲ καὶ στήθη πολύ τι κάλλιστα καὶ τράχηλος... τὸ δὲ χρῶμα λαμπρότατον, καὶ ἀπὸ τῶν ὀμμάτων φιλοφροσύνη καὶ ἵμερος ταῖς ψυχαῖς ἐνέπιπτεν, ὁπότε προσίδοι τις· τὸ δὲ λοιπὸν σῶμα σκληρόν τε καὶ ἄρρητον φολίσι, καὶ τὸ κάτω πάν ὄφις...»(Μετάφραση: Το μεν πρόσωπο ήταν γυναίκας ευειδούς, το στήθος και ο τράχηλος ωραιότερα από κάθε θνητής... το χρώμα λαμπρότατο και από τα μάτια ξεπηδούσε μια φιλικότητα και ένας πόθος που κυρίευε τις ψυχές όσων τις κοίταζαν· το υπόλοιπο όμως σώμα ήταν σκληρό και αποκρουστικό με φολίδες, και όλο το κάτω μέρος φίδι...)Απόσπασμα 2: Η μέθοδος της αποπλάνησης«...ἀνθρώπων δὲ ἀπάτῃ, παραφαίνοντα τὰ στήθη καὶ τοὺς μαστούς, καὶ ἅμα προσβλέποντα καταγοητεύειν τε καὶ ἔρωτα ἐμβάλλειν δεινὸν τῆς ὁμιλίας... μιμούμενα γυναῖκα κοσμίαν, γενόμενον δ’ ἐγγὺς συναρπάζειν· ἔχειν γὰρ δὴ καὶ χεῖρας θηριώδεις, ἃς ὑποκρύπτειν τέως.»(Μετάφραση: Τους ανθρώπους τους νικούν με την απάτη, δείχνοντας το στήθος τους και γοητεύοντάς τους με το βλέμμα, εμβάλλοντας δεινό έρωτα για επικοινωνία... μιμούμενα τη σεμνή γυναίκα, αλλά μόλις ο άνθρωπος πλησιάσει, τον συναρπάζουν· γιατί έχουν και χέρια θηριώδη, τα οποία έκρυβαν μέχρι τότε.)
Β'. Ιωάννης ο Σιναΐτης (Κλίμαξ)Απόσπασμα 1: Η "Προσβολή" ως ελκυστικός λογισμός (Λόγος 15)«Προσβολή ἐστι, λόγος ἄσημος, ἢ εἰκών τινος, ἀρτιφανῶς τῇ καρδίᾳ προσβαλλόμενος, καὶ εἰς τὸν νοῦν εἰσαγόμενος... ἡ δὲ συνδυασμός, λόγου καὶ πάθους ὁμιλία, ὑπὸ ἡδονῆς ἢ βίας συμβαίνουσα.»(Σχόλιο: Εδώ ο Σιναΐτης περιγράφει πώς το πάθος εισέρχεται στην ψυχή όχι ως εχθρός, αλλά ως μια απλή "εικόνα" ή ένας "λόγος" που επιζητά την ομιλία και τη συνέργεια μέσω της ηδονής, ακριβώς όπως το θηρίο του Δίωνος επιζητά την "ὁμιλία" με το θύμα του.)Απόσπασμα 2: Η απάτη της Γαστριμαργίας (Λόγος 14)«Γαστριμαργία ἐστὶ σχήματος ὑπόκρισις·... ἡδονὴ μεμηχανημένη·... Πλανᾷ τὴν ὄψιν ὁ οἶνος· καὶ πλανᾷ τὴν διάνοιαν ἡ βρῶσις. Ἡ μὲν γὰρ ὑπόσχεται κόρον, ἡ δὲ ἐπάγει λιμόν.»(Σχόλιο: Ο Σιναΐτης αποκαλεί το πάθος "υπόκριση σχήματος" και "μηχανευμένη ηδονή". Όπως το θηρίο "υποκρύπτει" τις χείρες του, έτσι και η γαστριμαργία —και κάθε πάθος— υπόσχεται στον άνθρωπο την ικανοποίηση (κόρον), ενώ στην πραγματικότητα τον οδηγεί στην πνευματική λιμοκτονία και τη διαφθορά.)Αξίζει να επισημανθεί ότι και οι δύο συγγραφείς χρησιμοποιούν τη λέξη «ὁμιλία». Στον Δίωνα, ο άνθρωπος ποθεί την ὁμιλίαν (τη συνουσία/επικοινωνία) με το όμορφο ον, ενώ στον Σιναΐτη ο συνδυασμός ορίζεται ως η ὁμιλία της ψυχής με το πάθος. Η λέξη αυτή αποτελεί τη "γέφυρα" από την απατηλή γοητεία στην τελική καταστροφή
ΙΙ. Από τον Συριγμό στην Άναρθρη Κραυγή: Η Έκπτωση του Λόγου
Μια εξαιρετικά λεπτή παρατήρηση του Δίωνος αφορά τη φωνή των θηρίων: «συρίττειν μόνον, ὥσπερ οἱ δράκοντες». Η απώλεια της έναρθρης λαλιάς σηματοδοτεί την πλήρη έκπτωση από την ανθρώπινη ιδιότητα. Ο Λόγος (ως ομιλία και ως λογική) υποχωρεί μπροστά στον συριγμό της επιθυμίας.
Στην ασκητική ανατομία του Σιναΐτου, η οργή και ο θυμός περιγράφονται με όρους παρόμοιους. Ο οργισμένος άνθρωπος, κατά τον Όσιο, «βρυχάται» και «αλλοιούται». Η γλώσσα, αντί για όργανο δοξολογίας και κοινωνίας, μετατρέπεται σε «συριγμό» ύβρεων και καταλαλιάς. Η πραότητα, ως σκάλα ανώτερη, δεν είναι απλώς η αποχή από τη βία, αλλά η επανάκτηση της «λογικής φωνής» έναντι της θηριώδους κραυγής που εκπορεύεται από το «χολώδες» τμήμα της ψυχής.
ΙΙΙ. Ο Ηράκλειος Άθλος ως Πνευματική Μέθοδος
Ο Δίων αναδεικνύει τον Ηρακλή ως τον οικουμενικό καθαρτή που «ἡμέρωσε» τη γη, εξοντώνοντας τα θηρία με τη φωτιά και το ρόπαλο. Ο Ηρακλής εδώ δεν είναι απλώς ένας μυθικός ήρωας, αλλά το σύμβολο της σιδηράς βουλήσεως που καθαίρει τον «ένδον» τόπο.
Ο Σιναΐτης μεταφέρει αυτόν τον άθλο στο πεδίο της πνευματικής παλαίστρας. Ο μοναχός-ασκητής καθίσταται ένας «πνευματικός Ηρακλής». Το ρόπαλο αντικαθίσταται από τη «ράβδο της ταπεινοφροσύνης» και η φωτιά από το «πυρ της μετανοίας». Η προειδοποίηση του Δίωνος ότι η ημιτελής εξόντωση των θηρίων οδηγεί στην τελική καταστροφή («ὑπὸ τῶν λειπομένων ἐπιθυμιῶν ἀπολέσθαι»), βρίσκει την απόλυτη θεολογική της δικαίωση στη Σιναϊτική «Νήψη». Ο Ιωάννης επιμένει: η παραμονή έστω και ενός ελαχίστου υπολείμματος πάθους (μνησικακία) αρκεί για να αναζωπυρώσει τη θηριωδία και να ακυρώσει την προηγηθείσα άσκηση.
Παραθέτω τα εξής αποσπάσματα που αναδεικνύουν τη μετάβαση από τον μυθικό ήρωα στον πνευματικό αγωνιστή:
Α'. Δίων Χρυσόστομος (Λιβυκός Μύθος)Απόσπασμα 1: Ο Ηρακλής ως καθαρτής της οικουμένης«...ὕστερον δὲ Ἡρακλέα τὴν σύμπασαν γῆν καθαίροντα ἀπό τε τῶν θηρίων καὶ τῶν τυράννων κἀκεῖσε ἀφικέσθαι, καὶ τὸν τε τόπον ἐμπρῆσαι καὶ τὰ φεύγοντα ἐκ τοῦ πυρὸς τὰ μὲν τῷ ῥοπάλῳ παίοντα κατακαίνειν...»(Μετάφραση: ...αργότερα δε ο Ηρακλής, καθαρίζοντας ολόκληρη τη γη από τα θηρία και τους τυράννους, έφτασε και εκεί, και έκαψε τον τόπο και όσα θηρία έφευγαν από τη φωτιά, άλλα τα θανάτωνε χτυπώντας τα με το ρόπαλο...)Απόσπασμα 2: Η αλληγορία της "ήμερης" διανοίας«...Ἡρακλέα δὲ τὸν Διὸς καὶ Ἀλκμήνης ἐπεξελθεῖν καὶ ἀποφῆναι καθαρὰν καὶ ἥμερον τὴν αὑτοῦ διάνοιαν· καὶ τοῦτο αὐτῷ βούλεσθαι δηλοῦν τὴς γῆς τὴν ἡμέρωσιν.»(Μετάφραση: ...ο δε Ηρακλής, ο γιος του Δία και της Αλκμήνης, προχώρησε και κατέστησε τη δική του διάνοια καθαρή και ήμερη· και αυτό ακριβώς θέλει να δηλώσει ο μύθος με την ημέρωση της γης.)
Β'. Ιωάννης ο Σιναΐτης (Κλίμαξ)Απόσπασμα 1: Η ράβδος της απάθειας και η εξόντωση των θηρίων (Λόγος 15 & 26)«Ὁ τὴν ῥάβδον τῆς ἀπαθείας κεκτημένος, οὗτος καὶ τὰ θηρία κατηκόντισεν·... Μὴ ἐλπίσῃς θηρίων ἀπαλλαγήν, ἐὰν μὴ πρότερον τὴν ταπείνωσιν ἐπικαλέσῃ.»(Σχόλιο: Εδώ ο Σιναΐτης χρησιμοποιεί τη λέξη "θηρία" για τα πάθη και ταυτίζει τη δύναμη του Ηρακλή με την "απάθεια" και την "ταπείνωση". Το ακόντιο ή το ρόπαλο του ήρωα μεταμορφώνεται σε πνευματικό όπλο που επιφέρει την οριστική νίκη.)Απόσπασμα 2: Ο κίνδυνος του υπολείμματος - Η μνησικακία (Λόγος 9)«Μνησικακία ἐστὶν... ἰὸς ψυχῆς, σκώληξ νοός, καταισχύνη προσευχῆς... ῥῆλος ἐν σαρκὶ πεπηγμένος, καὶ οὐκ ἀνιέμενος...»(Σχόλιο: Αυτό το απόσπασμα συνδέεται απόλυτα με την προειδοποίηση του Δίωνος για τα θηρία που απέμειναν. Ο Σιναΐτης περιγράφει τη μνησικακία ως "σκουλήκι" και "καρφί" που μένει μέσα στη σάρκα. Αν ο πνευματικός αγωνιστής δεν εξοντώσει και αυτό το τελευταίο υπόλειμμα, η "ημέρωση της διανοίας" είναι αδύνατη.)Σχόλιο: η φωτιά που χρησιμοποίησε ο Ηρακλής στον Δίωνα αντιστοιχεί στο "πῦρ τῆς κρίσεως" ή στο "πῦρ τῆς ἀγάπης" που αναφέρει ο Σιναΐτης στον 30ό Λόγο, το οποίο καταφλέγει την ύλη των παθών προκειμένου να αναφανεί η καθαρότητα της ψυχής.
Επίλογος: Η Ημέρωση της Εσωτερικής Λιβύης
Εν κατακλείδι, η σύζευξη του Διωνείου μύθου με τη Σιναϊτική σοφία αποκαλύπτει μια ενιαία ανθρωπολογική παραδοχή: η ψυχή του ανθρώπου, στερημένη από την άσκηση και τον λόγο, μεταβάλλεται σε μια «αοίκητη Λιβύη», έρμαιο των πιο σκοτεινών ενστίκτων. Η μετάβαση από το θηρίο στον άνθρωπο και από τον άνθρωπο στον «θεό κατά χάριν» απαιτεί έναν διαρκή Ηράκλειο άθλο. Είτε μέσω της φιλοσοφικής εγκράτειας του Δίωνος είτε μέσω της ασκητικής κλίμακας του Ιωάννου, ο στόχος παραμένει η «ἡμέρωσις» της διανοίας και η οριστική σίγαση του θηριώδους συριγμού προς χάριν της αρμονίας του Λόγου.
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου