RICHARD BENTLEY (1662–1742)
Ἡ Γένεση τῆς Νεότερης Κριτικῆς τῶν Κλασσικῶν Κειμένων
Ἡ ἐμφάνιση τοῦ Richard Bentley στὰ τέλη τοῦ 17ου αἰῶνα δὲν συνιστᾷ ἀπομονωμένο φαινόμενο οὔτε σηματοδοτεῖ τὴν ἀφετηρία τῆς νεότερης κειμενικῆς κριτικῆς. Ἡ φιλολογικὴ του μέθοδος ἐντάσσεται σὲ μακρὰ παράδοση ἔρευνας, ἡ ὁποία διαμορφώθηκε κατὰ τὴν Ἰταλικὴ Ἀναγέννηση, ἐμπλουτίστηκε κατὰ τὸν 16ο αἰῶνα καὶ ἀπέκτησε εὐρύτερη εὐρωπαϊκὴ διάσταση κατὰ τὸν 17ο. Ἡ ἀναζήτηση χειρογράφων, ἡ σύγκριση διαφορετικῶν γραφῶν, ἡ γλωσσικὴ καὶ ἱστορικὴ ἐξέταση τῶν κειμένων, ἡ ἀμφισβήτηση τῆς γνησιότητας καὶ ἡ εἰκαστικὴ ἀποκατάσταση φθαρμένων χωρίων εἶχαν ἤδη ἀποτελέσει ἀντικείμενα συστηματικῆς φιλολογικῆς ἐνασχόλησης. Ἡ συμβολὴ τοῦ Bentley ἔγκειται, συνεπῶς, ὄχι στὴν ἐπιλογὴ ἄγνωστων μέχρι τότε ἐρευνητικῶν πρακτικῶν, ἀλλὰ στὴν ἔνταση, τὴν ἐμβέλεια καὶ τὴν ἐνιαία ἐφαρμογή τους.1
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ἡ εὐρωπαϊκὴ κλασικὴ φιλολογία πρὶν ἀπὸ τὸν Bentley
1.1. Ἡ οὐμανιστικὴ παράδοση
Κατὰ τοὺς 14ο καὶ 15ο αἰῶνες, ἡ ἀναβίωση τῆς ἀρχαίας γραμματείας συνδέθηκε μὲ τὴν ἀναζήτηση χειρογράφων, τὴ διάσωση λησμονημένων ἔργων καὶ τὴν ἐπανεκτίμηση τῆς ἑλληνορωμαϊκῆς κληρονομιᾶς. Ὁ Francesco Petrarca καὶ ὁ Poggio Bracciolini συνέβαλαν καθοριστικὰ στὴν ἀνακάλυψη καὶ διάδοση κειμένων, ἐνῶ ἡ ἀνάπτυξη τῆς οὐμανιστικῆς παιδείας ἐνίσχυσε τὴν ἀνάγκη ἐπιστροφῆς στὶς παλαιότερες καὶ ἀξιόπιστες μορφὲς τῶν κλασικῶν συγγραφέων. Ἡ ἐκδοτικὴ δραστηριότητα τῶν οὐμανιστῶν δὲν περιοριζόταν πλέον στὴν ἀναπαραγωγὴ τῶν διαθέσιμων κειμένων· περιλάμβανε τὴν ἐξέταση τῆς γλωσσικῆς τους μορφῆς, τὴν ἀναζήτηση παραλλαγῶν καὶ τὴν ἀποκατάσταση χωρίων ποὺ εἶχαν ἀλλοιωθεῖ κατὰ τὴ χειρόγραφη μετάδοση.2
Ἰδιαίτερη σημασία ἀπέκτησε ἡ συμβολὴ τοῦ Lorenzo Valla (1407–1457), ὁ ὁποῖος, μὲ τὸ ἔργο του De falso credita et ementita Constantini Donatione declamatio, ἀμφισβήτησε τὴ γνησιότητα τῆς λεγόμενης Δωρεᾶς τοῦ Κωνσταντίνου. Ἡ ἀπόδειξή του στηρίχθηκε στὴν ἐξέταση τῆς γλώσσας, τοῦ λεξιλογίου καὶ τῶν ἱστορικῶν δεδομένων τοῦ κειμένου, τὰ ὁποῖα δὲν συμβιβάζονταν μὲ τὴν ἐποχὴ στὴν ὁποία ὑποτίθεται ὅτι εἶχε συνταχθεῖ. Ἡ παρέμβαση τοῦ Valla ἀνέδειξε μὲ ἰδιαίτερη σαφήνεια μία βασικὴ ἀρχή τῆς φιλολογικῆς ἔρευνας: ἡ γλώσσα καὶ τὸ ὕφος ἑνὸς κειμένου μποροῦν νὰ λειτουργήσουν ὡς ἱστορικὰ τεκμήρια γιὰ τὴν ἐποχή του καὶ, κατ' ἐπέκταση, γιὰ τὴ γνησιότητά του.3
Ἡ συμβολὴ τοῦ Valla δὲν ἀφορᾶ ἀποκλειστικὰ τὴν ἀποκατάσταση τῶν κλασικῶν κειμένων. Ἡ μέθοδός του, ὅμως, ἀνέδειξε τὴ δυνατότητα ἐλέγχου τῆς ἱστορικῆς ἀξιοπιστίας ἑνὸς κειμένου μὲ βάση τὰ ἴδια του τὰ γλωσσικὰ χαρακτηριστικά. Ἡ ἀρχὴ αὐτὴ θὰ ἀποκτοῦσε ἰδιαίτερη σημασία στὴν κριτικὴ τῶν ψευδεπίγραφων ἔργων, ἕνα πεδίο στὸ ὁποῖο ὁ Bentley θὰ ἐφάρμοζε ἀργότερα μὲ ἐντυπωσιακὴ ἐπιτυχία τὴ γλωσσικὴ καὶ ἱστορικὴ ἀνάλυση.
1.2. Ἡ συστηματικὴ κριτικὴ τοῦ 16ου αἰῶνα
Κατὰ τὸν 16ο αἰῶνα, ἡ φιλολογικὴ ἔρευνα ἀπέκτησε σαφέστερο μεθοδολογικὸ προσανατολισμό. Ἡ σύγκριση χειρογράφων, ἡ ἐξέταση τῶν διαφορετικῶν γραφῶν καὶ ἡ ἀναζήτηση τῆς πιθανότερης μορφῆς τοῦ κειμένου ἀποτέλεσαν πλέον διακριτὰ ἀντικείμενα ἐκδοτικῆς δραστηριότητας.
Ὁ Angelo Poliziano (1454–1494) ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὸ παράδειγμα τῆς ἐνεργοῦ ἐκδοτικῆς κριτικῆς τῆς Ἀναγέννησης. Ἡ Miscellaneorum centuria prima (1489), ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα φιλολογικὰ ἔργα του, κυκλοφόρησε μὲ ἀρκετὰ τυπογραφικὰ καὶ κειμενικὰ σφάλματα. Ὁ ἴδιος ὁ Poliziano ἐπεδίωξε τὴ διόρθωση τῶν ἀτελειῶν, ἐνῶ ἡ ἀναθεώρηση συνεχίστηκε καὶ μετὰ τὸν θάνατό του ἀπὸ συνεργάτες καὶ μαθητές του. Ἡ σύγχρονη ἔρευνα, μέσα ἀπὸ τὴ σύγκριση σωζόμενων ἀντιτύπων, ἔχει καταγράψει τὶς χειρόγραφες διορθώσεις ποὺ συνδέονται μὲ τὴν ἐκδοτικὴ διαδικασία καὶ ἔχει ἀναδείξει τὴ σημασία τους γιὰ τὴν κατανόηση τῆς γένεσης καὶ τῆς ἐξέλιξης τοῦ κειμένου.4
Ἡ περίπτωση τοῦ Poliziano ἀποκαλύπτει ὅτι ἡ ἐκδοτικὴ ἐργασία δὲν ὁλοκληρωνόταν πάντοτε μὲ τὴν πρώτη ἔντυπη δημοσίευση. Ἡ ἐπανεξέταση τῶν γραφῶν, ἡ διόρθωση τῶν σφαλμάτων καὶ ἡ ἀξιοποίηση τῆς γνώσης τῆς ἀρχαίας γλώσσας ἀποτελοῦσαν διαρκῆ διαδικασία, στὴν ὁποία ἡ κριτικὴ κρίση τοῦ φιλολόγου διαδραμάτιζε καθοριστικὸ ρόλο.
Σημαντικὴ συμβολὴ στὴ θεωρητικὴ διαμόρφωση τῆς κειμενικῆς κριτικῆς προσέφερε ὁ Francesco Robortello (1516–1567), μὲ τὴ διατριβή του De arte sive ratione corrigendi veteres authores disputatio (Padova, 1557). Τὸ ἔργο ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς πρώιμες συστηματικὲς προσπάθειες θεωρητικῆς θεμελίωσης τῆς τέχνης τῆς διόρθωσης τῶν ἀρχαίων συγγραφέων. Ὁ Robortello δὲν περιορίστηκε στὴν παρουσίαση μεμονωμένων ἐκδοτικῶν λύσεων, ἀλλὰ ἐπεδίωξε νὰ διατυπώσει τὶς προϋποθέσεις καὶ τὶς ἀρχὲς μιᾶς μεθοδικότερης ἐπέμβασης στὸ παραδεδομένο κείμενο.5
Ἡ σημασία τοῦ ἔργου του ἔγκειται κυρίως στὴν προσπάθεια νὰ μετατραπεῖ ἡ διόρθωση τῶν κειμένων ἀπὸ πρακτικὴ ἐμπειρία τοῦ ἐκδότη σὲ ἀντικείμενο ρητῆς θεωρητικῆς ἐξέτασης. Ἡ ἐκδοτικὴ κρίση ἔπρεπε νὰ ἀκολουθεῖ κριτήρια καὶ νὰ ὑπακούει σὲ συλλογισμοὺς ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ ἐλεγχθοῦν καὶ νὰ ἀξιολογηθοῦν.
1.3. Scaliger, Casaubon καὶ ἡ ἀνάπτυξη τῆς εὐρωπαϊκῆς φιλολογίας
Ὁ Joseph Justus Scaliger (1540–1609) συνέβαλε καθοριστικὰ στὴν ἐνίσχυση τῆς ἱστορικῆς καὶ χρονολογικῆς διάστασης τῆς φιλολογίας. Στὸ De emendatione temporum (1583) συνδύασε φιλολογικὲς μαρτυρίες, ἀστρονομικὰ δεδομένα καὶ ἱστορικὲς πληροφορίες, ἐπιχειρώντας νὰ ἐπανεξετάσει τὶς καθιερωμένες χρονολογικὲς ἀναφορὲς τῆς ἀρχαιότητας. Ἡ προσέγγισή του ἀνέδειξε τὴ σημασία τῆς διασταύρωσης διαφορετικῶν κατηγοριῶν τεκμηρίων καὶ ἐνίσχυσε τὴν ἀντίληψη ὅτι τὸ κλασικὸ κείμενο πρέπει νὰ ἐξετάζεται μέσα στὸ εὐρύτερο ἱστορικὸ καὶ πολιτισμικὸ περιβάλλον του.6
Ἡ συμβολὴ τοῦ Scaliger δὲν πρέπει νὰ ταυτιστεῖ μὲ τὴ μεταγενέστερη γενεαλογικὴ μέθοδο ταξινόμησης τῶν χειρογράφων. Ἡ ἔρευνά του, ὅμως, ἐνίσχυσε τὴν κριτικὴ ἀντιμετώπιση τῶν πηγῶν καὶ τὴν ἀνάγκη ἐλέγχου τῆς συμφωνίας τους μὲ ἀνεξάρτητα ἱστορικὰ δεδομένα.
Ὁ Isaac Casaubon (1559–1614) ἀνέπτυξε ἕνα εὐρύ φάσμα φιλολογικῶν καὶ ἀρχαιοδιφικῶν ἐρευνῶν. Ἡ ἐργασία του συνδύαζε τὴν ἐξέταση τῆς γλώσσας καὶ τοῦ κειμένου μὲ τὴ μελέτη τῶν θεσμῶν, τῶν ἐθίμων καὶ τῶν πνευματικῶν συνθηκῶν τῆς ἀρχαιότητας. Ἡ φιλολογικὴ ἀνάλυση ἀποκτοῦσε ἔτσι εὐρύτερη ἱστορικὴ διάσταση, καθὼς ἡ ἑρμηνεία τῶν συγγραφέων προϋπέθετε γνώση τῶν πραγματικῶν δεδομένων τοῦ κόσμου τους.
Ἡ παράδοση αὐτὴ συνεχίστηκε καὶ ἐμπλουτίστηκε στὸν 17ο αἰῶνα, ὅταν ἡ κλασικὴ φιλολογία ἀνέπτυξε ἰσχυρὰ δίκτυα συνεργασίας καὶ ἐπιστημονικῆς ἐπικοινωνίας σὲ διάφορα εὐρωπαϊκὰ κέντρα. Ἡ Ὁλλανδία ἀπέκτησε ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν ἔρευνα τῶν κλασικῶν κειμένων, χωρὶς ὅμως νὰ πρέπει νὰ θεωρηθεῖ ὅτι ὅλοι οἱ σημαντικοὶ λόγιοι τῆς περιόδου ἀνήκαν σὲ μία ἐνιαία ἐθνικὴ σχολή.7
1.4. Ἡ ὀλλανδικὴ καὶ εὐρωπαϊκὴ φιλολογικὴ παράδοση τοῦ 17ου αἰῶνα
Ἡ φιλολογικὴ δραστηριότητα τοῦ 17ου αἰῶνα χαρακτηρίστηκε ἀπὸ τὴν ἐντατικὴ μελέτη τῶν χειρογράφων, τὴν ἐκδοτικὴ ἐπεξεργασία τῶν Λατίνων ποιητῶν, τὴν ἀρχαιοδιφικὴ ἔρευνα καὶ τὴν ἀξιοποίηση ἱστορικῶν καὶ γλωσσικῶν δεδομένων. Στὸ περιβάλλον αὐτὸ διακρίθηκαν, μεταξύ ἄλλων, ὁ Daniel Heinsius (1580–1655), ὁ Nicolaus Heinsius (1620–1681), ὁ Claude Saumaise (1588–1653), ὁ Janus Gruter (1560–1627) καὶ οἱ Jacob Gronovius (1645–1716) καὶ Johann Friedrich Gronovius (1611–1671).
Ὁ Daniel Heinsius ἀνέπτυξε σημαντικὴ δραστηριότητα στὴν ἔρευνα τῶν ἀρχαίων κειμένων καὶ συνέβαλε στὴν ἐδραίωση τῆς φιλολογικῆς παιδείας στὸ Leiden. Ἡ παρουσία του ἐντάσσεται σὲ μία εὐρύτερη παράδοση Ὁλλανδῶν καὶ εὐρωπαίων λογίων, οἱ ὁποῖοι συνέδεσαν τὴν κλασικὴ φιλολογία μὲ τὴν ἱστορικὴ καὶ λογοτεχνικὴ ἔρευνα.
Ἰδιαίτερη θέση κατέχει ὁ Nicolaus Heinsius, ὁ ὁποῖος διακρίθηκε κυρίως γιὰ τὴν κριτικὴ ἐπεξεργασία τῆς λατινικῆς ποίησης καὶ τὴ βαθιὰ γνώση τῆς χειρόγραφης παράδοσης. Ἡ ἐργασία του στὰ κείμενα τοῦ Οὐιδίου καὶ ἄλλων Λατίνων ποιητῶν ἀνέδειξε τὴ σημασία τῆς συστηματικῆς ἀναζήτησης καὶ σύγκρισης χειρογράφων, ἀλλὰ καὶ τῆς εἰκαστικῆς διόρθωσης ὅταν ἡ παραδεδομένη γραφὴ δὲν ἦταν ἱκανοποιητική. Ἑκατοντάδες προτάσεις του ἔγιναν δεκτὲς ἀπὸ μεταγενέστερους ἐκδότες, γεγονὸς ποὺ ἐπιβεβαιώνει τὴν ἐπίδραση τῆς κριτικῆς του ἱκανότητας. Ἡ προτίμησή του, ὅμως, στὴν κομψότητα τῆς διατύπωσης μποροῦσε κάποτε νὰ τὸν ὁδηγήσει καὶ σὲ περιττὲς διορθώσεις, ὅταν μία ἐλκυστικὴ γραφὴ δὲν ἦταν ἀναγκαία γιὰ τὴν ἀποκατάσταση τοῦ κειμένου.8
Ὁ Claude Saumaise συνέβαλε στὴν ἔρευνα τῆς ἀρχαίας γραμματείας καὶ τῶν θεσμῶν, ἐνῶ ὁ Janus Gruter διακρίθηκε γιὰ τὴ συλλογὴ καὶ ἐπεξεργασία λατινικῶν ἐπιγραφῶν καὶ ἄλλων μαρτυριῶν. Ὁ Johann Friedrich Gronovius ἀσχολήθηκε μὲ τὴν ἔκδοση καὶ τὸν σχολιασμὸ σημαντικῶν Λατίνων συγγραφέων, μεταξύ τῶν ὁποίων ὁ Λίβιος, ὁ Σενέκας καὶ ὁ Πλίνιος. Ἡ ἐκδοτικὴ του δραστηριότητα συνδύαζε τὴν ἐξέταση τῶν χειρογράφων μὲ τὴ γνώση τῶν ἀρχαίων θεσμῶν, τῶν ἐθίμων καὶ τῆς πραγματολογίας.9
Ἡ σημασία τῆς περιόδου δὲν περιορίζεται στὴν παραγωγὴ νέων ἐκδόσεων. Ἡ φιλολογικὴ ἔρευνα ἀπέκτησε σταδιακὰ μεγαλύτερη ἐξειδίκευση, ἐνῶ ἡ συνεργασία μεταξύ λογίων, ἡ κυκλοφορία ἐκδόσεων καὶ ἡ πρόσβαση σὲ βιβλιοθήκες καὶ χειρόγραφα ἐνίσχυσαν τὴ δυνατότητα συγκριτικῆς μελέτης τῶν κειμένων.
1.5. Ἡ conjectura καὶ τὰ ὅριά της
Ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα προβλήματα ποὺ ἀπασχολοῦσαν τοὺς φιλολόγους τοῦ 16ου καὶ τοῦ 17ου αἰῶνα ἦταν ἡ ἀποκατάσταση χωρίων ποὺ εἶχαν παραδοθεῖ μὲ γλωσσικὲς, μετρικὲς ἢ νοηματικὲς δυσχέρειες. Ἡ χειρόγραφη παράδοση δὲν διασφάλιζε πάντοτε τὴν ἀρχικὴ μορφὴ τῶν κειμένων· ἀντιγραφικὰ σφάλματα, παραλείψεις, ἐπαναλήψεις καὶ μεταγενέστερες παρεμβάσεις μποροῦσαν νὰ ἀλλοιώσουν τὸ παραδεδομένο κείμενο.
Σὲ αὐτὲς τὶς περιπτώσεις, ὁ ἐκδότης καλούνταν νὰ ἀξιοποιήσει τὴ γνώση τῆς γλώσσας, τοῦ ὕφους, τῆς μετρικῆς καὶ τῶν ἱστορικῶν συμφραζομένων, προκειμένου νὰ προτείνει μία πιθανὴ ἀποκατάσταση. Ἡ διαδικασία αὐτὴ ἀποκρυσταλλώθηκε στὴν πρακτικὴ τῆς conjectura, δηλαδὴ τῆς εἰκαστικῆς διόρθωσης, ἡ ὁποία ἐπέτρεπε στὸν φιλόλογο νὰ προτείνει μία γραφὴ ἀκόμη καὶ ὅταν δὲν ὑποστηριζόταν ἄμεσα ἀπὸ τὰ σωζόμενα χειρόγραφα.10
Ἡ conjectura, ὡστόσο, δὲν μποροῦσε νὰ θεωρηθεῖ ὀρθὴ ἁπλῶς ἐπειδὴ παρήγαγε κομψότερη ἢ νοηματικὰ εὐκολότερη διατύπωση. Ἡ κεντρικὴ δυσκολία ἦταν ἡ διάκριση μεταξὺ τεκμηριωμένης κριτικῆς διόρθωσης καὶ αὐθαίρετης παρέμβασης. Ἡ μαρτυρία τῶν χειρογράφων ἔπρεπε νὰ σταθμίζεται σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴ γλωσσικὴ καὶ μετρικὴ πιθανότητα, τὸ ὕφος τοῦ συγγραφέα καὶ τὴν ἱστορικὴ συνάφεια τοῦ χωρίου.
Ἡ στάθμιση τῶν χειρογράφων δὲν ἀκολουθοῦσε ἀκόμη τὶς συστηματικὲς γενεαλογικὲς διαδικασίες τῆς νεότερης κριτικῆς. Οἱ φιλόλογοι τῆς περιόδου, ὅμως, διέθεταν ποικίλα κριτήρια ἐλέγχου τῶν μαρτύρων, ὅπως ἡ παλαιότητα, ἡ ἀξιοπιστία, ἡ συμφωνία τῶν γραφῶν καὶ ἡ ἐσωτερικὴ πιθανότητα τῶν παραλλαγῶν. Ἡ ἀνάγκη συνδυασμοῦ τῆς ἐξωτερικῆς μαρτυρίας μὲ τὴν ἐσωτερικὴ κριτικὴ κρίση ἀποτελοῦσε ἤδη βασικὸ ζήτημα τῆς ἐκδοτικῆς πρακτικῆς.11
Ἡ ἔνταση μεταξὺ χειρόγραφης μαρτυρίας καὶ εἰκαστικῆς διόρθωσης θὰ ἀποκτοῦσε κεντρικὴ σημασία στὴ φιλολογικὴ μέθοδο τοῦ Bentley. Ἡ ἐμπιστοσύνη του στὴν ratio δὲν σήμαινε ἀπλὴ ἀπόρριψη τῶν χειρογράφων, ἀλλὰ ἀπαίτηση νὰ ἐξετάζεται ἡ μαρτυρία τους σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴ γλώσσα, τὸ μέτρο, τὸ νόημα καὶ τὰ ἱστορικὰ δεδομένα.
1.6. Ἡ ἀγγλικὴ φιλολογικὴ παράδοση
Πρὶν ἀπὸ τὴν ἐμφάνιση τοῦ Bentley, ἡ ἀγγλικὴ κλασικὴ φιλολογία εἶχε ἤδη ἀναπτύξει σημαντικὴ ἐρευνητικὴ δραστηριότητα. Μεταξὺ τῶν σημαντικῶν προκατόχων του συγκαταλέγονται ὁ John Pearson (1613–1686), ὁ Thomas Stanley (1625–1678) καὶ ὁ Thomas Gale (περ. 1635–1702). Ἡ δραστηριότητά τους ἀποδεικνύει ὅτι ἡ ἀγγλικὴ φιλολογικὴ παράδοση τοῦ 17ου αἰῶνα διέθετε ἤδη ἀξιόλογη ἐπιστημονικὴ συγκρότηση, ἡ ὁποία ἀναπτύχθηκε σὲ στενὴ σχέση μὲ τὶς εὐρωπαϊκὲς φιλολογικὲς σχολές.12
Ὁ John Pearson διακρίθηκε, μεταξύ ἄλλων, γιὰ τὶς Vindiciae Epistolarum S. Ignatii (1672), ἔργο ποὺ ἀφοροῦσε τὸ ζήτημα τῆς γνησιότητας καὶ τῆς πατρότητας τῶν ἐπιστολῶν τοῦ Ἰγνατίου. Ἡ μελέτη του ἀντανακλᾷ τὴν ἐξέλιξη τῆς κριτικῆς τῶν ἀρχαίων μαρτυριῶν καὶ τὴν ἀνάγκη ἐλέγχου τῆς ἀξιοπιστίας τῶν κειμένων, ἀκόμη καὶ ὅταν αὐτὰ ἐντάσσονται σὲ θεολογικὰ καὶ ἐκκλησιαστικὰ συμφραζόμενα. Ἡ σχετικὴ ἐρευνητικὴ κατεύθυνση παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον καὶ γιὰ τὴ μεταγενέστερη δραστηριότητα τοῦ Bentley.13
Ὁ Thomas Stanley ἔγινε γνωστὸς κυρίως γιὰ τὴν ἔκδοση τοῦ Αἰσχύλου (1663), ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴν ἔρευνά του στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας. Ἡ ἐκδοτικὴ του δραστηριότητα καὶ ἡ εὐρύτητα τῶν φιλολογικῶν του ἐνδιαφερόντων ἀποτελοῦν σημαντικὴ μαρτυρία γιὰ τὴν καλλιέργεια τῶν κλασικῶν σπουδῶν στὴν Ἀγγλία πρὶν ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Bentley.
Ὁ Thomas Gale, τέλος, διακρίθηκε γιὰ τὴν εὐρύτητα τῶν ἐρευνητικῶν του ἐνδιαφερόντων, τὰ ὁποῖα περιλάμβαναν τὴ ρητορική, τὴ μυθολογία καὶ τὴν ἀρχαία φιλοσοφία. Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἡ ἔκδοση τοῦ ἔργου τοῦ Ἰαμβλίχου De mysteriis Aegyptiorum (1678), ἡ ὁποία ἀναδεικνύει τὸ εὔρος τῆς ἀγγλικῆς φιλολογικῆς δραστηριότητας κατὰ τὸν 17ο αἰῶνα.14
Ἡ παρουσία τῶν Pearson, Stanley καὶ Gale δὲν σημαίνει ὅτι ἡ ἀγγλικὴ φιλολογία εἶχε ἤδη διαμορφώσει μία ἐνιαία καὶ ὁλοκληρωμένη κριτικὴ μέθοδο. Ἀποδεικνύει, ὅμως, ὅτι ὁ Bentley ἐμφανίστηκε σὲ περιβάλλον ὅπου ἡ μελέτη τῶν κλασικῶν κειμένων, ἡ ἔκδοση ἀρχαίων συγγραφέων καὶ ἡ ἔρευνα τῆς γνησιότητας τῶν μαρτυριῶν εἶχαν ἤδη ἀποκτήσει σημαντικὴ θέση.
1.7. Τὸ φιλολογικὸ περιβάλλον τοῦ Bentley
Στὰ τέλη τοῦ 17ου αἰῶνα, ἡ κλασικὴ φιλολογία διέθετε ἤδη ἕνα εὐρύ φάσμα ἐρευνητικῶν πρακτικῶν: ἐξέταση καὶ σύγκριση χειρογράφων, γλωσσικὴ καὶ ἱστορικὴ ἀνάλυση, ἀξιοποίηση ἐπιγραφῶν καὶ νομισμάτων, μελέτη τῆς μετρικῆς, ἔρευνα τῶν θεσμῶν καὶ κριτικὴ εἰκασία. Ὁ Bentley δὲν δημιούργησε αὐτὲς τὶς πρακτικὲς ἐκ τοῦ μηδενός. Τὶς παρέλαβε μέσα ἀπὸ τὴν ἀγγλικὴ καὶ τὴν εὐρωπαϊκὴ φιλολογικὴ παράδοση καὶ τὶς ἐφάρμοσε μὲ ἰδιαίτερη ἔνταση, ἐρευνητικὴ τόλμη καὶ ἀπαιτητικὴ κριτικὴ συνέπεια.15
Ἡ φιλολογικὴ του συγκρότηση πρέπει, συνεπῶς, νὰ ἐξεταστεῖ μέσα στὸ περιβάλλον τῆς εὐρωπαϊκῆς λογιοσύνης τοῦ 17ου αἰῶνα. Ἡ ἐπικοινωνία μεταξύ τῶν λογίων, ἡ κυκλοφορία τῶν ἐκδόσεων καὶ ἡ πρόσβαση σὲ βιβλιοθήκες καὶ χειρόγραφα ἀποτελοῦσαν βασικὲς προϋποθέσεις γιὰ τὴν ἀνάπτυξη τῆς ἔρευνάς του. Ἡ παρουσία τῶν Pearson, Stanley καὶ Gale στὴν ἀγγλικὴ παράδοση, ὅπως καὶ ἡ ἐπίδραση τῆς Ὁλλανδικῆς καὶ τῆς εὐρύτερης εὐρωπαϊκῆς φιλολογικῆς δραστηριότητας, διαμορφώνουν τὸ ἱστορικὸ πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο πρέπει νὰ ἐνταχθεῖ τὸ ἔργο του.16
Ἡ ἰδιαίτερη φυσιογνωμία τοῦ Bentley ἀναδεικνύεται κυρίως στὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο συνέδεσε τὴν ἐξωτερικὴ μαρτυρία μὲ τὴν ἐσωτερικὴ κριτικὴ τοῦ κειμένου. Ἡ χειρόγραφη παράδοση δὲν ἀποτελοῦσε γι' αὐτὸν ἀδιαμφισβήτητη αὐθεντία, ὅπως οὔτε καὶ ἡ προσωπικὴ εἰκασία μποροῦσε νὰ ἀποτελεῖ αὐτοτελῆ ἀπόδειξη. Ἡ ἐκδοτικὴ ἀπόφαση ὄφειλε νὰ στηρίζεται στὴν ἀλληλεπίδραση τῆς ratio, τῆς res ipsa καὶ τῆς conjectura: τῆς λογικῆς κρίσης, τῶν δεδομένων τοῦ ἴδιου τοῦ κειμένου καὶ τῆς εἰκαστικῆς δυνατότητας ἀποκατάστασής του.
Ἡ σχέση αὐτὴ δὲν ἦταν πάντοτε ἀπαλλαγμένη ἀπὸ κινδύνους. Ἡ ἐμπιστοσύνη στὴν κριτικὴ κρίση μποροῦσε νὰ ὁδηγήσει σὲ τολμηρὲς καὶ ἐπιτυχὴς διορθώσεις, ἀλλὰ καὶ σὲ παρεμβάσεις ποὺ ὑπερέβαιναν τὰ ὅρια τῶν διαθέσιμων τεκμηρίων. Ἡ δύναμη καὶ συγχρόνως ἡ ἀμφισβητήσιμη πλευρὰ τῆς μεθόδου του βρίσκονται ἀκριβῶς σ' αὐτὴ τὴν ἔνταση μεταξύ τῆς ἐμπιστοσύνης στὴν ἀνθρώπινη κρίση καὶ τῆς ἀνάγκης σεβασμοῦ τῆς κειμενικῆς παράδοσης.
Ἡ ἐξέταση τῆς Epistola ad Joannem Millium (1691), τῆς Dissertation upon the Epistles of Phalaris (1699) καὶ τῆς κριτικῆς ἔκδοσης τοῦ Ὁρατίου (1711) θὰ δείξει πῶς οἱ προϋπάρχουσες φιλολογικὲς πρακτικὲς μετασχηματίστηκαν στὸ ἔργο τοῦ Bentley σὲ μία ἀπαιτητικὴ καὶ ἐν πολλοῖς πρωτοποριακὴ μορφὴ κριτικῆς ἔρευνας.
Ὑποσημειώσεις
1. Rudolf Pfeiffer, History of Classical Scholarship: From 1300 to 1850, Oxford, Clarendon Press, 1976· Francesco Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston, De Gruyter, 2022, σ. 9–34, DOI: 10.1515/9783110730388-002.
2. Rudolf Pfeiffer, History of Classical Scholarship: From 1300 to 1850, ὅ.π., σ. 25 κ.ε.· John Edwin Sandys, A History of Classical Scholarship, τ. II, Cambridge, 1908. Γιὰ τὴν εἰδικὴ ἱστορικὴ διαδρομὴ τῆς ἀναγεννησιακῆς φιλολογίας βλ. καὶ Pfeiffer, ὅ.π.
3. Lorenzo Valla, De falso credita et ementita Constantini Donatione declamatio (σύνταξη περὶ τὸ 1440, πρώτη ἔντυπη δημοσίευση τὸ 1517)· Pfeiffer, History of Classical Scholarship, ὅ.π., σ. 35 κ.ε.
4. Louis Verreth, «Poliziano Correcting Poliziano: A Preliminary Survey of Handwritten Corrections in the Editio Princeps of the Miscellaneorum Centuria Prima», Quaerendo 54 (2024), σ. 77–102, DOI: 10.1163/15700690-bja10006. Ἡ μελέτη βασίζεται στὴ σύγκριση 32 ἀντιτύπων τῆς ἔκδοσης τοῦ 1489.
5. Francesco Robortello, De arte sive ratione corrigendi veteres authores disputatio, Padova, apud Innocentium Olmum, 1557. Γιὰ τὴν ἱστορικὴ καὶ θεωρητικὴ σημασία τοῦ ἔργου βλ. Matteo Venier, «Francesco Robortello: “Discorso sull’arte ovvero sul metodo di correggere gli autori antichi”», Ecdotica 9 (2012), σ. 183 κ.ε. Ὁ τίτλος στὸ ἐξώφυλλο διαφέρει ἀπὸ τὴ μορφὴ τοῦ ἐσωτερικοῦ τίτλου, ὅπου ἀπαντᾷ De arte sive ratione corrigendi antiquorum libros disputatio.
6. Joseph Justus Scaliger, De emendatione temporum, Lutetiae, 1583. Γιὰ τὴ θέση τοῦ Scaliger στὴν ἱστορία τῆς κλασικῆς φιλολογίας βλ. Pfeiffer, History of Classical Scholarship, ὅ.π.
7. Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 9–11.
8. Richard Tarrant, «Nicolaus Heinsius», στὸ Wolfgang David Cirilo de Melo – Scott Scullion (ἐπιμ.), The Oxford Handbook of Greek and Latin Textual Criticism, Oxford, Oxford University Press, 2026, σ. 243–256. Ὁ Tarrant ἐπισημαίνει τόσο τὴν ἐξαιρετικὴ γνώση τῆς χειρόγραφης παράδοσης ἀπὸ τὸν Heinsius ὅσο καὶ τὴν ἐπίδραση τῶν εἰκαστικῶν διορθώσεών του.
9. Γιὰ τὴν εὐρωπαϊκὴ φιλολογικὴ δραστηριότητα τοῦ 17ου αἰῶνα βλ. Pfeiffer, History of Classical Scholarship, ὅ.π.· Sandys, A History of Classical Scholarship, τ. II, ὅ.π. Ἡ ἐξειδικευμένη ἀποτίμηση τῆς συμβολῆς κάθε λογίου χρειάζεται χωριστὴ βιβλιογραφικὴ τεκμηρίωση.
10. Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 9–34. Γιὰ τὴν πρακτικὴ τῆς εἰκαστικῆς διόρθωσης στὸν Bentley βλ. ἰδίως τὴν ἀνάλυση τῆς ἔκδοσης τοῦ Ὁρατίου, σ. 21–23.
11. Pfeiffer, History of Classical Scholarship, ὅ.π.· Sandys, A History of Classical Scholarship, τ. II, ὅ.π. Ἡ διάκριση ἀνάμεσα στὴν προνεωτερικὴ στάθμιση τῶν χειρογράφων καὶ στὴ μεταγενέστερη γενεαλογικὴ μέθοδο εἶναι ἀναγκαία, ὥστε νὰ ἀποφεύγεται ἡ προβολὴ τῶν θεωρητικῶν κατακτήσεων τοῦ 19ου αἰῶνα στὴν προγενέστερη περίοδο.
12. G. O. Brink, English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman, Cambridge, James Clarke, 1986, σ. 10–20· Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 9–11.
13. John Pearson, Vindiciae Epistolarum S. Ignatii, Cambridge, 1672· Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 10–11.
14. Thomas Stanley, Aeschyli tragoediae septem, London, 1663· Iamblichus, De mysteriis Aegyptiorum, ἔκδ. Thomas Gale, Oxford, 1678· Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 10–11.
15. Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 9–34.
16. Brink, English Classical Scholarship, ὅ.π., σ. 10–20· Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 9–11.
Βιβλιογραφία κεφαλαίου
- Iamblichus, De mysteriis Aegyptiorum, ἔκδ. Thomas Gale, Oxford, 1678.
- Pearson, John, Vindiciae Epistolarum S. Ignatii, Cambridge, 1672.
- Robortello, Francesco, De arte sive ratione corrigendi veteres authores disputatio, Padova, 1557.
- Scaliger, Joseph Justus, De emendatione temporum, Lutetiae, 1583.
- Stanley, Thomas, Aeschyli tragoediae septem, London, 1663.
- Valla, Lorenzo, De falso credita et ementita Constantini Donatione declamatio, περὶ τὸ 1440.
- Brink, G. O., English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman, Cambridge, James Clarke, 1986.
- Lupi, Francesco, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston, De Gruyter, 2022, σ. 9–34.
- Pfeiffer, Rudolf, History of Classical Scholarship: From 1300 to 1850, Oxford, Clarendon Press, 1976.
- Sandys, John Edwin, A History of Classical Scholarship, τ. II, Cambridge, 1908.
- Tarrant, Richard, «Nicolaus Heinsius», στὸ Wolfgang David Cirilo de Melo – Scott Scullion (ἐπιμ.), The Oxford Handbook of Greek and Latin Textual Criticism, Oxford, Oxford University Press, 2026, σ. 243–256.
- Venier, Matteo, «Francesco Robortello: “Discorso sull’arte ovvero sul metodo di correggere gli autori antichi”», Ecdotica 9 (2012), σ. 183 κ.ε.
- Verreth, Louis, «Poliziano Correcting Poliziano: A Preliminary Survey of Handwritten Corrections in the Editio Princeps of the Miscellaneorum Centuria Prima», Quaerendo 54 (2024), σ. 77–102.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ἡ ζωή, ἡ παιδεία καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ συγκρότηση τοῦ Richard Bentley
Ὁ Richard Bentley (1662–1742), μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες μορφὲς τῆς νεότερης κλασικῆς φιλολογίας, γεννήθηκε στὶς 27 Ἰανουαρίου 1662 στὸ Oulton τοῦ Yorkshire, στὴν περιοχὴ τοῦ Rothwell, κοντὰ στὸ Wakefield. Ἦταν τὸ δεύτερο παιδὶ τοῦ Thomas Bentley, γεωργοῦ τῆς τάξης τῶν yeomen, καὶ τῆς Sarah, κόρης τοῦ Richard Willies. Ἡ οἰκογένειά του δὲν ἀνήκε στὴν ἀριστοκρατία οὔτε διέθετε τὴν οἰκονομικὴ ἄνεση τῶν ἀνώτερων κοινωνικῶν στρωμάτων. Ἡ μετέπειτα ἐπιστημονικὴ του σταδιοδρομία ἀναπτύχθηκε, ἐπομένως, χωρὶς τὰ πλεονεκτήματα μιᾶς ἰσχυρῆς κοινωνικῆς καταγωγῆς, στηριζόμενη κυρίως στὴν προσωπικὴ ἐπίδοση, στὴν ἐκπαιδευτικὴ ὑποστήριξη τῆς οἰκογένειάς του καὶ στὶς δυνατότητες ποὺ τοῦ προσέφερε ἡ πανεπιστημιακὴ παιδεία.15
2.1. Πρώιμη παιδεία καὶ οἰκογενειακὸ περιβάλλον
Τὰ πρῶτα μαθήματα λατινικῆς γραμματικῆς τὰ ἔλαβε ἀπὸ τὴ μητέρα του, ἡ ὁποία διέθετε ἀξιόλογη μόρφωση γιὰ τὰ δεδομένα τῆς ἐποχῆς. Στη συνέχεια φοίτησε στὸ ἡμερήσιο σχολεῖο τοῦ Methley, μὲ διδάσκαλο τὸν Paul Greenwood, καὶ κατόπιν στὸ Wakefield Grammar School, ὅπου διδάχθηκε ἀπὸ τὸν John Baskerville. Ἡ πρώιμη αὐτὴ ἐκπαίδευση τοῦ προσέφερε τὴν ἀναγκαία γλωσσικὴ βάση γιὰ τὴ μετέπειτα ἐνασχόλησή του μὲ τὴν ἑλληνικὴ καὶ τὴ λατινικὴ γραμματεία.16
Ὁ θάνατος τοῦ πατέρα του, τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1675, ἐπέφερε σημαντικὴ μεταβολὴ στὶς οἰκογενειακὲς συνθῆκες. Τὴν εὐθύνη γιὰ τὴ συνέχιση τῆς ἐκπαίδευσής του ἀνέλαβε ὁ μητρικὸς παππούς του, Richard Willies, ὁ ὁποῖος συνέβαλε στὴν ἐξασφάλιση τῶν προϋποθέσεων γιὰ τὴν πανεπιστημιακή του μόρφωση. Ἡ παρέμβασή του ἀποδείχθηκε καθοριστική, καθώς ἐπέτρεψε στὸν Bentley νὰ συνεχίσει τὶς σπουδές του σὲ μία περίοδο κατὰ τὴν ὁποία ἡ οἰκογένεια εἶχε στερηθεῖ τὴν πατρικὴ προστασία καὶ τὰ μέσα ποὺ αὐτὴ συνεπαγόταν.17
Στὶς 24 Μαΐου 1676, σὲ ἡλικία δεκατεσσάρων ἐτῶν, ὁ Bentley ἐγγράφηκε στὸ St John’s College τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Cambridge ὡς subsizar. Ὁ χαρακτηρισμὸς αὐτὸς δήλωνε μία κατώτερη κατηγορία φοιτητικῆς ἰδιότητας, συνδεδεμένη μὲ οἰκονομικὲς διευκολύνσεις καὶ συγκεκριμένες ὑποχρεώσεις στὸ πλαίσιο τῆς κολλεγιακῆς ζωῆς. Ἡ ἐγγραφή του ἀποτέλεσε τὴν ἀφετηρία μιᾶς πανεπιστημιακῆς πορείας ποὺ θὰ ὁδηγοῦσε, μέσα σὲ λίγα χρόνια, στὴν ἀνάδειξή του σὲ μία ἀπὸ τὶς πλέον ἀναγνωρισμένες φιλολογικὲς φυσιογνωμίες τῆς Ἀγγλίας.18
Κατὰ τὴ διάρκεια τῶν σπουδῶν του ἔλαβε ἀρχικὰ τὴν ὑποτροφία Dowman, τὸν Νοέμβριο τοῦ 1678, καὶ ἀργότερα τὴν ὑποτροφία Constable. Ἡ ἀπονομή τους ἀποτελεῖ ἔνδειξη τῆς ἀκαδημαϊκῆς του προόδου καὶ τῆς ἀναγνώρισης τῶν ἱκανοτήτων του ἀπὸ τὸ κολλέγιο. Στὶς 23 Ἰανουαρίου 1680 ἀπέκτησε τὸ πτυχίο Bachelor of Arts (B.A.), κατατασσόμενος στὴν πρώτη τάξη τῶν ἀποφοίτων. Τὸ 1683 ἀκολούθησε ἡ ἀπόκτηση τοῦ Master of Arts (M.A.).19
2.2. Πανεπιστημιακὴ παιδεία καὶ πνευματικὴ συγκρότηση
Ἡ πανεπιστημιακὴ φοίτηση τοῦ Bentley συνέπεσε μὲ μία περίοδο κατὰ τὴν ὁποία οἱ παραδοσιακὲς μορφὲς τῆς πανεπιστημιακῆς διδασκαλίας συνυπῆρχαν μὲ νεότερες πνευματικὲς καὶ ἐπιστημονικὲς τάσεις. Ἡ κλασικὴ παιδεία, ἡ φιλοσοφία καὶ ἡ θεολογία διατηροῦσαν κεντρικὴ θέση στὸ πρόγραμμα σπουδῶν, ἐνῶ ἡ ἀνάπτυξη τῆς φυσικῆς φιλοσοφίας καὶ τῶν μαθηματικῶν ἐνίσχυε τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν παρατήρηση, τὴν ἀπόδειξη καὶ τὴν ὀρθολογικὴ ἐξέταση τῶν φαινομένων. Ἡ συνύπαρξη αὐτῶν τῶν κατευθύνσεων διαμόρφωνε τὸ εὐρύτερο διανοητικὸ περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο ἀναπτύχθηκε ἡ σκέψη τοῦ Bentley.20
Ἡ μετέπειτα ἐπιστημονικὴ του δραστηριότητα φανερώνει ἐξαιρετικὰ εὐρεῖα γνώση τῆς ἑλληνικῆς καὶ λατινικῆς γραμματείας, ἀλλὰ καὶ ἐξοικείωση μὲ τὴν πατερικὴ παράδοση, τὴ θεολογία, τὴν ἱστορία καὶ τὰ μαθηματικά. Ἡ συγκρότηση αὐτὴ δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδοθεῖ ἀποκλειστικὰ στὸ τυπικὸ πρόγραμμα σπουδῶν του. Ἡ ἔκταση τῶν γνώσεών του συνδέεται καὶ μὲ τὴν ἐντατικὴ προσωπικὴ μελέτη, ἡ ὁποία χαρακτηρίζει τὴν ἐρευνητικὴ του πορεία ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια τῆς σταδιοδρομίας του.21
Ἡ ἐπαφή του μὲ τὴ νεότερη φυσικὴ φιλοσοφία ἀπέκτησε σαφέστερη μορφὴ κατὰ τὴν ἐπόμενη δεκαετία. Ἰδιαίτερη σημασία εἶχε ἡ γνωριμία του μὲ τὸ ἔργο τοῦ Isaac Newton καὶ ἡ ἀλληλογραφία τους, ἡ ὁποία συνδέθηκε μὲ τὴν προετοιμασία τῶν διαλέξεων Boyle. Ὁ Bentley, ἐπιχειρώντας νὰ ἀξιοποιήσει τὰ πορίσματα τῆς νεότερης φυσικῆς φιλοσοφίας γιὰ τὴν ὑπεράσπιση τῆς χριστιανικῆς πίστης, ἀπευθύνθηκε στὸν Newton ζητώντας διευκρινίσεις γιὰ τὸ Principia. Ἡ ἀλληλογραφία τους, στὰ τέλη τοῦ 1692 καὶ στοὺς πρῶτους μῆνες τοῦ 1693, ἀποτελεῖ συγκεκριμένη μαρτυρία τῆς πνευματικῆς τους ἐπικοινωνίας.22
Ἡ σχέση αὐτὴ δὲν πρέπει νὰ παρουσιάζεται ὡς μακρόχρονη ἢ γενικευμένη ἐπιστημονικὴ συνεργασία. Ἀφοροῦσε πρωτίστως τὴν ἑρμηνεία τῶν φυσικῶν ἀρχῶν τοῦ Newton καὶ τὴν ἀξιοποίησή τους στὸ θεολογικὸ ἐπιχείρημα τοῦ Bentley. Ἡ σημασία της, ὡστόσο, εἶναι οὐσιαστική: φανερώνει ὅτι ὁ Bentley δὲν περιόριζε τὴν πνευματική του δραστηριότητα στὴν κλασικὴ φιλολογία, ἀλλὰ ἐντασσόταν σὲ εὐρύτερα δίκτυα διανοητικῶν ἀνταλλαγῶν.23
2.3. Ἡ πρώτη ἐπαγγελματικὴ σταδιοδρομία
Μετὰ τὴν ἀπόκτηση τοῦ B.A., ὁ Bentley ἀνέλαβε τὸ 1682 τὴ διεύθυνση τοῦ γραμματικοῦ σχολείου τοῦ Spalding στὸ Lincolnshire. Ἡ τοποθέτησή του στὴ θέση τοῦ διευθυντῆ πραγματοποιήθηκε μὲ τὴ μεσολάβηση τοῦ St John’s College, στὸ ὁποῖο ὀφειλόταν ἡ ἀκαδημαϊκή του ἐξέλιξη. Ἡ ἐμπειρία αὐτὴ τοῦ προσέφερε τὴν πρώτη συστηματικὴ ἐπαγγελματικὴ ἐνασχόληση μὲ τὴ διδασκαλία καὶ τὴν ὀργάνωση τῆς σχολικῆς ζωῆς.24
Ἡ παραμονή του στὸ Spalding δὲν διήρκεσε πολύ. Τὸ 1683 ἐπιλέχθηκε ἀπὸ τὸν Edward Stillingfleet, τότε κοσμήτορα τοῦ καθεδρικοῦ ναοῦ τοῦ Ἁγίου Παύλου στὸ Λονδίνο, ὡς ἰδιωτικὸς διδάσκαλος τοῦ γιοῦ του, James Stillingfleet. Ἡ θέση αὐτὴ ἀποδείχθηκε καθοριστικὴ γιὰ τὴν ἐξέλιξή του, καθώς τὸν ἔφερε σὲ ἕνα περιβάλλον ὅπου ἡ θεολογικὴ καὶ φιλολογικὴ παιδεία συνδυαζόταν μὲ τὴν πρόσβαση σὲ ἐκτεταμένο βιβλιακὸ ὑλικό.25
Ὁ Edward Stillingfleet ἦταν διακεκριμένος θεολόγος καὶ λόγιος, μὲ σημαντικὴ προσωπικὴ βιβλιοθήκη καὶ ἰσχυρὴ παρουσία στοὺς πνευματικοὺς κύκλους τῆς Ἀγγλίας. Ἡ παραμονὴ τοῦ Bentley στὸ περιβάλλον του τοῦ προσέφερε τὴ δυνατότητα ἐντατικῆς μελέτης τῆς ἀρχαίας γραμματείας καὶ τῆς θεολογικῆς βιβλιογραφίας. Ἡ ἐπιστημονικὴ του συγκρότηση ἐνισχύθηκε ἔτσι ἀπὸ τὴν πρόσβαση σὲ πηγὲς καὶ βιβλία ποὺ δύσκολα θὰ ἦταν διαθέσιμα σὲ ἕναν νέο λόγιο χωρὶς τὴν προστασία ἑνὸς ἰσχυροῦ προστάτη.26
Τὸ 1689, ὅταν ὁ Stillingfleet ἀναδείχθηκε ἐπίσκοπος τοῦ Worcester, ὁ Bentley συνόδευσε τὸν μαθητή του James στὸ Oxford, ὅπου ἐκεῖνος φοίτησε στὸ Wadham College. Ἡ μετακίνηση αὐτὴ ἀποδείχθηκε καθοριστικὴ γιὰ τὴ φιλολογικὴ του δραστηριότητα, καθώς τοῦ ἐξασφάλισε πρόσβαση στὴ Bodleian Library καὶ στὶς συλλογὲς ἄλλων πανεπιστημιακῶν βιβλιοθηκῶν. Ἐκεῖ ἐνίσχυσε τὴ μελέτη τῶν ἑλληνικῶν καὶ λατινικῶν συγγραφέων, ἐξοικειώθηκε μὲ χειρόγραφες πηγὲς καὶ ἄρχισε νὰ διαμορφώνει τὰ σχέδια γιὰ εὐρύτερες φιλολογικὲς ἐργασίες.27
Στὸ Oxford ὁ Bentley συνδέθηκε μὲ σημαντικοὺς λογίους τῆς ἐποχῆς, μεταξύ τῶν ὁποίων ὁ John Mill, ὁ Humphrey Hody καὶ ὁ Edward Bernard. Ἡ παρουσία του σὲ αὐτὸ τὸ περιβάλλον καὶ ἡ πρόσβαση στὶς βιβλιοθῆκες ἀποτέλεσαν βασικὲς προϋποθέσεις γιὰ τὴν πρώτη μεγάλη φιλολογικὴ παρέμβασή του, τὴν Epistola ad Joannem Millium, ποὺ δημοσιεύθηκε τὸ 1691.28
2.4. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ σταδιοδρομία καὶ οἱ πρῶτες θεσμικὲς θέσεις
Παράλληλα μὲ τὴν ἐπιστημονικὴ του δραστηριότητα, ὁ Bentley ἀκολούθησε καὶ ἐκκλησιαστικὴ σταδιοδρομία. Στὶς 16 Μαρτίου 1690 χειροτονήθηκε διάκονος ἀπὸ τὸν ἐπίσκοπο τοῦ Λονδίνου καὶ συνδέθηκε ἐκκλησιαστικὰ μὲ τὸν Stillingfleet, ὁ ὁποῖος εἶχε πλέον ἀναλάβει τὴν ἐπισκοπὴ τοῦ Worcester. Τὸ 1691 ἀνέλαβε καθήκοντα παρεκκλησιάρχη τοῦ ἐπισκόπου, ἐνῶ τὸ 1692 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος καὶ διορίστηκε prebendary τοῦ καθεδρικοῦ ναοῦ τοῦ Worcester.29
Ἡ ἐκκλησιαστικὴ του ἰδιότητα δὲν ἀποτελοῦσε ἀπλῶς τυπικὴ προϋπόθεση γιὰ τὴν κοινωνικὴ του ἀναγνώριση. Συνδεόταν μὲ τὴν πνευματικὴ καὶ θεολογικὴ παιδεία του, ἀλλὰ καὶ μὲ τὴ δυνατότητα συμμετοχῆς του σὲ κύκλους ὅπου ἡ φιλολογικὴ ἔρευνα, ἡ θεολογία καὶ ἡ φυσικὴ φιλοσοφία βρίσκονταν σὲ στενὴ ἐπικοινωνία. Ἡ ἐξέλιξή του ὡς λογίου δὲν μπορεῖ, ἐπομένως, νὰ διαχωριστεῖ πλήρως ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ του πορεία.30
Ἡ ἀναγνώριση τῆς ἐπιστημονικῆς του ἱκανότητας ἄρχισε νὰ ἀποκτᾷ εὐρύτερη δημοσιότητα μὲ τὴν Epistola ad clarissimum virum Joannem Millium (1691), ἡ ὁποία προσαρτήθηκε ὡς παράρτημα στὴν ἔκδοση τῆς Chronographia τοῦ Ἰωάννη Μαλάλα, ἐπιμελημένη ἀπὸ τὸν John Mill. Ἡ ἐργασία αὐτὴ ἀνέδειξε τὴν ἱκανότητα τοῦ Bentley νὰ ἐξετάζει κείμενα διαφορετικῶν περιόδων, νὰ ἀξιοποιεῖ χειρόγραφες μαρτυρίες καὶ νὰ προτείνει διορθώσεις μὲ βάση γλωσσικὰ, ἱστορικὰ καὶ μετρικὰ κριτήρια.31
Τὸ 1692 ὁρίστηκε πρῶτος Boyle Lecturer, ἀναλαμβάνοντας νὰ ἐκφωνήσει τὴν πρώτη σειρά διαλέξεων ποὺ εἶχαν θεσπιστεῖ σύμφωνα μὲ τὴ διαθήκη τοῦ Robert Boyle. Στόχος τῶν διαλέξεων ἦταν ἡ ὑπεράσπιση τῆς χριστιανικῆς θρησκείας ἀπέναντι στὴν ἀθεΐα καὶ στὶς ἀντίπαλες φιλοσοφικὲς θέσεις. Ὁ Bentley ἐπέλεξε νὰ ἀξιοποιήσει τὰ δεδομένα τῆς φυσικῆς φιλοσοφίας, ἰδίως τὶς ἀρχὲς τοῦ νευτώνειου συστήματος, γιὰ νὰ ἀναπτύξει ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς ὕπαρξης θείας δημιουργικῆς καὶ κυβερνητικῆς δύναμης.32
Ἡ προετοιμασία τῶν διαλέξεων ὁδήγησε στὴν ἀλληλογραφία του μὲ τὸν Newton, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ σημαντικὴ μαρτυρία τῆς σχέσης μεταξύ θεολογίας καὶ φυσικῆς φιλοσοφίας στὴν Ἀγγλία τῶν τελῶν τοῦ 17ου αἰῶνα. Ὁ Newton ἀπάντησε στὰ ἐρωτήματα τοῦ Bentley σχετικὰ μὲ τὴ βαρύτητα, τὴν κίνηση τῶν πλανητῶν καὶ τὴ δυνατότητα μηχανικῆς ἑρμηνείας τῆς δημιουργίας τοῦ κόσμου. Ἡ ἀλληλογραφία αὐτὴ δὲν ἀποδεικνύει ὅτι ὁ Bentley ἦταν φυσικὸς ἐπιστήμονας μὲ τὴ στενὴ σημασία τοῦ ὅρου· τεκμηριώνει, ὅμως, τὴν ἱκανότητά του νὰ ἀξιοποιεῖ τὴ σύγχρονη ἐπιστημονικὴ γνώση γιὰ τὴ διατύπωση θεολογικῶν καὶ φιλοσοφικῶν ἐπιχειρημάτων.33
2.5. Θεσμικὴ ἀναγνώριση καὶ ἀκαδημαϊκὴ ἐξέλιξη
Τὸ 1693 ὁ Bentley διορίστηκε Keeper of the Royal Libraries, δηλαδὴ ὑπεύθυνος τῶν Βασιλικῶν Βιβλιοθηκῶν. Ἡ θέση ἀποτελοῦσε σημαντικὴ θεσμικὴ διάκριση, ἡ ὁποία τοῦ προσέφερε πρόσβαση σὲ ἀξιόλογες συλλογὲς βιβλίων καὶ χειρογράφων. Τὸ σχετικὸ δίπλωμα διορισμοῦ ἐκδόθηκε τὸ 1694, γεγονὸς ποὺ ἐξηγεῖ γιατί ὁρισμένες βιογραφικὲς πηγὲς συνδέουν τὴν ἀνάληψη τῆς θέσης μὲ τὸ ἔτος ἐκεῖνο.34
Τὸ 1695 ἐξελέγη μέλος τῆς Royal Society καὶ διορίστηκε βασιλικὸς παρεκκλησιάρχης. Ἡ ἐκλογή του στὴν ἐπιστημονικὴ ἑταιρεία ἐπιβεβαίωσε τὴν ἔνταξή του σὲ ἕνα εὐρύτερο δίκτυο λογίων καὶ ἐπιστημόνων, ἐνῶ ἡ βασιλικὴ του θέση ἐνίσχυσε τὴν παρουσία του στὸν δημόσιο πνευματικὸ βίο τῆς Ἀγγλίας. Τὸ 1696 ἀπέκτησε τὸν τίτλο τοῦ Doctor of Divinity (D.D.) ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Cambridge.35
Ἡ ἀκαδημαϊκὴ του σταδιοδρομία κορυφώθηκε μὲ τὸν διορισμό του στὴ θέση τοῦ Master of Trinity College τοῦ Cambridge. Ἡ ἐγκατάστασή του στὴ θέση πραγματοποιήθηκε τὴν 1η Φεβρουαρίου 1700. Τὸ ἴδιο ἔτος ἀνέλαβε καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ Vice-Chancellor τοῦ Πανεπιστημίου. Ἡ νέα του θέση τοῦ προσέφερε σημαντικὴ θεσμικὴ ἐξουσία καὶ τὴ δυνατότητα νὰ ἐπηρεάσει τὴ διοικητικὴ καὶ πνευματικὴ λειτουργία τοῦ κολλεγίου.36
Ἡ διοικητικὴ του δράση συνδέθηκε μὲ προσπάθειες ἀναδιοργάνωσης καὶ ἐνίσχυσης τῶν ἐγκαταστάσεων καὶ τῶν ἐπιστημονικῶν δραστηριοτήτων τοῦ Trinity. Ἀνάμεσα στὶς πρωτοβουλίες του συγκαταλέγονταν ἡ βελτίωση τῆς βιβλιοθήκης, ἡ ἀνακαίνιση χώρων τοῦ κολλεγίου καὶ ἡ προώθηση νέων ἐπιστημονικῶν ἐγκαταστάσεων. Ἡ ἄσκηση τῆς διοίκησης, ὡστόσο, προκάλεσε ἔντονες ἀντιδράσεις ἀπὸ μέλη τοῦ κολλεγίου, οἱ ὁποῖες ἐξελίχθηκαν σὲ μακρόχρονη σύγκρουση.37
Ἡ ἀντιπαράθεση μὲ τοὺς fellows τοῦ Trinity δὲν πρέπει νὰ ἀποδοθεῖ μονομερώς οὔτε στὴν ἐπιθυμία τοῦ Bentley γιὰ μεταρρυθμίσεις οὔτε ἀποκλειστικὰ στὸν προσωπικό του χαρακτήρα. Συνδέθηκε μὲ συγκεκριμένες διαφωνίες γιὰ τὴν ἐφαρμογὴ τῶν καταστατικῶν διατάξεων, τὴ διαχείριση τῶν οἰκονομικῶν πόρων καὶ τὴν ἄσκηση τῆς διοικητικῆς ἐξουσίας. Ἡ πρώτη μεγάλη φάση τῆς σύγκρουσης ἐκδηλώθηκε τὸ 1710, ὅταν μέλη τοῦ κολλεγίου προσέφυγαν στὸν ἐπίσκοπο τοῦ Ely, ὡς ἐπισκέπτη καὶ ἀνώτατη ἐποπτικὴ ἀρχή τοῦ ἱδρύματος. Ἡ διαμάχη συνεχίστηκε καὶ κατὰ τὶς ἐπόμενες δεκαετίες, χωρὶς νὰ διακόψει τὴν ἐπιστημονικὴ δραστηριότητα τοῦ Bentley.38
2.6. Ἡ πνευματικὴ φυσιογνωμία καὶ ἡ φιλολογικὴ μέθοδος
Ὁ Bentley διέθετε ἐξαιρετικὴ μνήμη, ὀξύτατη κριτικὴ ἱκανότητα καὶ μεγάλη ἐρευνητικὴ ἐνέργεια. Ἡ ἐπιστημονικὴ του φυσιογνωμία χαρακτηριζόταν ἀπὸ τὴν τόλμη τῶν φιλολογικῶν του προτάσεων, τὴν ἄνεση μὲ τὴν ὁποία χειριζόταν τὴν ἑλληνικὴ καὶ τὴ λατινικὴ γραμματεία καὶ τὴν ἐπιμονή του στὴν ἀναζήτηση τῆς πιθανότερης μορφῆς τῶν κειμένων.39
Ἡ ἐρευνητικὴ του στάση συνδεόταν μὲ τὴν ἀμφισβήτηση τῆς ἀδιακρίτως ἀποδεκτῆς παράδοσης. Ἡ παλαιότητα μιᾶς γραφῆς ἢ ἡ παρουσία της σὲ πολλὰ χειρόγραφα δὲν ἀποτελοῦσε γι' αὐτὸν ἀπόλυτη ἐγγύηση ὀρθότητας. Ἡ χειρόγραφη μαρτυρία ἔπρεπε νὰ ἐξετάζεται σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴ γλώσσα, τὸ μέτρο, τὸ ὕφος, τὸ νόημα καὶ τὰ ἱστορικὰ δεδομένα. Ἡ κριτικὴ ἀπόφαση ὄφειλε νὰ στηρίζεται στὴν ἐξέταση τοῦ συνόλου τῶν διαθέσιμων τεκμηρίων καὶ ὄχι στὴν ἄκριτη ἀποδοχὴ μιᾶς καθιερωμένης γραφῆς.40
Ἡ conjectura ἀποτελοῦσε γιὰ τὸν Bentley οὐσιῶδες ἐργαλεῖο τῆς φιλολογικῆς ἔρευνας. Ἡ εἰκαστικὴ διόρθωση, ὅμως, δὲν ἦταν αὐτοσκοπός. Ἡ ἀξία της ἔπρεπε νὰ κρίνεται ἀπὸ τὴν ἱκανότητά της νὰ ἐξηγεῖ τὰ δεδομένα τοῦ κειμένου καὶ νὰ ἀποκαθιστᾷ μία μορφὴ συμβατὴ μὲ τὴ γλωσσικὴ καὶ λογοτεχνικὴ φυσιογνωμία τοῦ συγγραφέα. Ἡ μέθοδος αὐτὴ προϋπέθετε ὅτι ὁ φιλόλογος δὲν ὀφείλει νὰ περιορίζεται στὴν καταγραφὴ τῶν παραλλαγῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνη τῆς κριτικῆς ἀξιολόγησής τους.41
Ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Bentley στὴν προσωπική του κρίση ἀποτέλεσε συγχρόνως πηγὴ τῆς δύναμης καὶ τῶν ὁρίων τῆς μεθόδου του. Ἡ ἐρευνητικὴ τόλμη του ὁδήγησε σὲ σημαντικὲς ἀποκαταστάσεις, ἀλλὰ σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις ἡ προτίμησή του γιὰ μία γραφὴ ποὺ θεωροῦσε γλωσσικὰ ἢ μετρικὰ ἀνώτερη τὸν ὁδήγησε σὲ ἐπεμβάσεις ποὺ ἀμφισβητήθηκαν ἀπὸ μεταγενέστερους φιλολόγους. Ἡ ἀξιολόγηση τῆς προσφορᾶς του προϋποθέτει, ἐπομένως, τὴν ταυτόχρονη ἀναγνώριση τῆς κριτικῆς του ὀξύτητας καὶ τῶν ὁρίων τῆς ἐκδοτικῆς του αὐτονομίας.42
Ἡ ζωή, ἡ παιδεία καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ συγκρότηση τοῦ Bentley συνθέτουν τὸ ἱστορικὸ πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο πρέπει νὰ ἐξεταστοῦν οἱ μεγάλες φιλολογικὲς παρεμβάσεις του. Ἡ ἐκπαίδευσή του στὸ Cambridge, ἡ μακρὰ παραμονὴ στὸ περιβάλλον τοῦ Stillingfleet, ἡ πρόσβαση στὶς βιβλιοθῆκες τοῦ Oxford καὶ ἡ συμμετοχή του στὰ δίκτυα τῆς εὐρωπαϊκῆς λογιοσύνης διαμόρφωσαν τὶς προϋποθέσεις γιὰ τὴν ἐμφάνιση μιᾶς ἀπὸ τὶς πλέον ἐπιδραστικὲς μορφὲς τῆς κλασικῆς κριτικῆς.
Ἡ πρώτη μεγάλη ἐφαρμογὴ τῶν φιλολογικῶν του ἱκανοτήτων ἀποτυπώθηκε στὴν Epistola ad Joannem Millium (1691), ὅπου ἡ κειμενικὴ ἔρευνα συνδυάστηκε μὲ τὴ γλωσσικὴ καὶ ἱστορικὴ κριτική. Ἡ μελέτη τῆς ἐπιστολῆς αὐτῆς θὰ ἀποτελέσει τὸ ἀντικείμενο τοῦ ἑπόμενου κεφαλαίου.
Ὑποσημειώσεις
15. Hugh de Quehen, «Bentley, Richard (1662–1742), philologist and classical scholar», Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/2169. Ὁ Bentley γεννήθηκε στὸ Oulton, στὴν οἰκία τῶν μητρικῶν παππούδων του. Ὁ πατέρας του, Thomas Bentley, ἦταν γεωργὸς τῆς τάξης τῶν yeomen.
16. De Quehen, ὅ.π. Ὁ βιογράφος καταγράφει τὴ διδασκαλία τῆς λατινικῆς γραμματικῆς ἀπὸ τὴ μητέρα του, τὴ φοίτηση στὸ Methley καὶ τὴ μετέπειτα φοίτηση στὸ Wakefield Grammar School.
17. De Quehen, ὅ.π. Ὁ πατέρας του πέθανε τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1675 καὶ τὴν εὐθύνη γιὰ τὴν ἐκπαίδευσή του ἀνέλαβε ὁ μητρικὸς παππούς του, Richard Willies.
18. De Quehen, ὅ.π.· The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, Cambridge University Press, 2006, «Literary Annals of Dr. Bentley».
19. De Quehen, ὅ.π. Ὁ Bentley ἀπέκτησε τὸ B.A. στὶς 23 Ἰανουαρίου 1680 καὶ τὸ M.A. τὸ 1683. Ἡ ὑποτροφία Dowman τοῦ ἀπονεμήθηκε τὸν Νοέμβριο τοῦ 1678 καὶ ἀκολούθησε ἡ ὑποτροφία Constable.
20. Γιὰ τὸ εὐρύτερο πανεπιστημιακὸ καὶ πνευματικὸ περιβάλλον τῆς περιόδου βλ. G. O. Brink, English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman, Cambridge, James Clarke, 1986. Ἡ συγκεκριμένη γενίκευση ἀφορᾶ τὸ περιβάλλον τῶν σπουδῶν καὶ δὲν ἀποτελεῖ περιγραφὴ ἐξακριβωμένου ἀτομικοῦ προγράμματος μαθημάτων τοῦ Bentley.
21. De Quehen, ὅ.π.· James Henry Monk, The Life of Richard Bentley, 2 vols., London, 1830.
22. The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, Cambridge University Press, 2006, «Literary Annals of Dr. Bentley»· Newton Project, «The Life and Work of Isaac Newton at a Glance», 1692–1693.
23. Newton Project, ὅ.π.· Isaac Newton, ἐπιστολὴ πρὸς Richard Bentley, 11 Φεβρουαρίου 1692/3, Trinity College Library, Cambridge, MS R.4.47, f. 6, Newton Project.
24. De Quehen, ὅ.π.· The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, «Literary Annals of Dr. Bentley». Ὁ Bentley ἀνέλαβε τὴ διεύθυνση τοῦ σχολείου τοῦ Spalding τὸ 1682.
25. De Quehen, ὅ.π.· The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, «Literary Annals of Dr. Bentley». Ἡ ἀνάληψη τῆς διδασκαλίας τοῦ James Stillingfleet χρονολογεῖται στὸ 1683.
26. James Henry Monk, The Life of Richard Bentley, 2 vols., London, 1830· Hugh de Quehen, ὅ.π.
27. Francesco Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston, De Gruyter, 2022, σ. 9–34, DOI: 10.1515/9783110730388-002. Ὁ Lupi τοποθετεῖ τὴ μετάβαση τοῦ Bentley στὸ Oxford τὸ 1689 καὶ ἐπισημαίνει τὴ σημασία τῆς πρόσβασης στὴ Bodleian Library.
28. Lupi, ὅ.π., σ. 9–11· de Quehen, ὅ.π.
29. The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, «Literary Annals of Dr. Bentley»· John Venn, Alumni Cantabrigienses, Part I, vol. I, Cambridge, 1922, λῆμμα «Bentley, Richard».
30. De Quehen, ὅ.π.· Monk, The Life of Richard Bentley, ὅ.π.
31. Richard Bentley, Epistola ad clarissimum virum Joannem Millium, στὸ John Mill (ἐπιμ.), Ioannis Malalae Chronographia, Oxonii, 1691· Lupi, ὅ.π., σ. 11 κ.ε.
32. Newton Project, «The Life and Work of Isaac Newton at a Glance», 1692–1693· The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, «Literary Annals of Dr. Bentley».
33. Isaac Newton, ἐπιστολὲς πρὸς Richard Bentley, 10 Δεκεμβρίου 1692, 17 Ἰανουαρίου 1692/3 καὶ 11 Φεβρουαρίου 1692/3, Trinity College Library, MS R.4.47, Newton Project· Newton Project, «Chapter XII», ἱστορικὴ ἀναφορὰ στὴν ἀλληλογραφία Newton–Bentley.
34. The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, «Literary Annals of Dr. Bentley»· John Venn, Alumni Cantabrigienses, Part I, vol. I, Cambridge, 1922, λῆμμα «Bentley, Richard». Ὁ διορισμὸς καταγράφεται τὸ 1693, ἐνῶ τὸ δίπλωμα διορισμοῦ ἐκδόθηκε τὸ 1694.
35. The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, «Literary Annals of Dr. Bentley»· Royal Society, Fellows of the Royal Society from 1660 onwards, λῆμμα «Bentley, Richard»: ἡμερομηνία ἐκλογῆς 30 Νοεμβρίου 1695.
36. The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, «Literary Annals of Dr. Bentley»· Trinity College Cambridge, «Richard Bentley», Explore Trinity. Ἡ ἐγκατάσταση στὴ θέση τοῦ Master πραγματοποιήθηκε τὴν 1η Φεβρουαρίου 1700.
37. Trinity College Cambridge, «Richard Bentley», Explore Trinity· James Henry Monk, The Life of Richard Bentley, ὅ.π.
38. Trinity College Cambridge, «Richard Bentley», Explore Trinity. Γιὰ τὴν πρώτη φάση τῆς διαμάχης καὶ τὶς ἐξελίξεις της βλ. ἐπίσης Dictionary of National Biography, λῆμμα «Bentley, Richard (1662–1742)».
39. Monk, The Life of Richard Bentley, ὅ.π.· de Quehen, ὅ.π.
40. Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», ὅ.π., σ. 9–34.
41. Lupi, ὅ.π.· Richard Bentley, Epistola ad clarissimum virum Joannem Millium, 1691.
42. Lupi, ὅ.π., ἰδίως ἡ ἀνάλυση τῆς κριτικῆς πρακτικῆς τοῦ Bentley καὶ τῶν ὁρίων τῆς εἰκαστικῆς διόρθωσης.
Βιβλιογραφία κεφαλαίου
- Bentley, Richard, Epistola ad clarissimum virum Joannem Millium, στὸ John Mill (ἐπιμ.), Ioannis Malalae Chronographia, Oxonii, 1691.
- Newton, Isaac, ἐπιστολὲς πρὸς Richard Bentley, 1692–1693, Trinity College Library, Cambridge, MS R.4.47, Newton Project.
- The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, Cambridge, Cambridge University Press, 2006.
- Brink, G. O., English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman, Cambridge, James Clarke, 1986.
- De Quehen, Hugh, «Bentley, Richard (1662–1742), philologist and classical scholar», Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004.
- Lupi, Francesco, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston, De Gruyter, 2022, σ. 9–34.
- Monk, James Henry, The Life of Richard Bentley, 2 vols., London, 1830.
- Venn, John, Alumni Cantabrigienses, Part I, vol. I, Cambridge, 1922.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ἡ Epistola ad Joannem Millium (1691)
Ἡ Epistola ad clarissimum virum Joannem Millium, ποὺ δημοσιεύθηκε τὸ 1691 ὡς παράρτημα στὴν ἔκδοση τῆς Historia chronica τοῦ Ἰωάννη Μαλάλα, ἀποτελεῖ τὸ πρῶτο μεγάλο δημοσιευμένο τεκμήριο τῆς φιλολογικῆς ἱκανότητας τοῦ Richard Bentley. Ἡ πραγματεία συντάχθηκε κατὰ τὴν περίοδο τῆς παραμονῆς του στὴν Ὀξφόρδη, περὶ τὸ 1690, ὅταν ὁ Bentley ἦταν εἴκοσι ὀκτὼ ἐτῶν. Ἡ ἔκτασή της καὶ ἡ ποικιλία τῶν ζητημάτων ποὺ πραγματεύεται τὴν καθιστοῦν κάτι πολὺ περισσότερο ἀπὸ μία σειρά περιστασιακῶν ἐκδοτικῶν παρατηρήσεων.50
Ἐκδοτικὸ πλαίσιο
Τὸ 1691 ἐκδόθηκε στὴν Ὀξφόρδη, ἀπὸ τὸ Sheldonian Theatre, ἡ Joannis Antiocheni cognomento Malalae Historia chronica, μὲ ἐπιμέλεια τοῦ John Mill (1645–1707). Ἡ ἔκδοση περιλάμβανε τὸ ἑλληνικὸ κείμενο τοῦ χρονικοῦ, λατινικὴ μετάφραση καὶ σημειώσεις τοῦ Edmund Chilmead, καθὼς καὶ προλεγόμενη πραγματεία τοῦ Humphrey Hody γιὰ τὸν συγγραφέα. Στὸ τέλος προστέθηκε ἡ Epistola τοῦ Bentley, μὲ τὴ δική της χωριστὴ σελιδαρίθμηση.51
Βασικὸ χειρόγραφο τῆς ἔκδοσης ἦταν ὁ κώδικας Baroccianus 182 τῆς Bodleian Library. Ὁ κώδικας, ὡστόσο, δὲν διέσωζε ὁλόκληρο τὸ χρονικό: ἔλειπε σημαντικὸ τμῆμα ἀπὸ τὴν ἀρχή του, καθὼς καὶ μέρος τοῦ τέλους. Γιὰ τὴ συμπλήρωση τοῦ ἐλλείποντος ἀρχικοῦ τμήματος ὁ Chilmead χρησιμοποίησε ἄλλο χειρόγραφο χρονικοῦ τῆς ἴδιας βιβλιοθήκης, τὸ ὁποῖο ὁ Hody θεώρησε ὅτι περιεῖχε ἀπόσπασμα τοῦ Γεωργίου Ἁμαρτωλοῦ. Ἡ ἐκδοτικὴ αὐτὴ συνθήκη πρέπει νὰ λαμβάνεται ὑπόψη, ὥστε νὰ μὴν παρουσιάζεται ἡ παράδοση τοῦ Μαλάλα ὡς ἁπλῶς ἀποκλειστικὴ καὶ ἀδιαφοροποίητη μαρτυρία ἑνὸς κώδικα.52
Ὁ Mill ζήτησε ἀπὸ τὸν Bentley νὰ ἐξετάσει τὰ δοκίμια τῆς ἔκδοσης καὶ νὰ τοῦ γνωστοποιήσει τὶς παρατηρήσεις του. Ἡ ἀρχικὴ αὐτὴ ἐκδοτικὴ συνεργασία ἔδωσε τὴν ἀφορμὴ γιὰ μία πολύ ευρύτερη φιλολογικὴ διερεύνηση. Ὁ Bentley δὲν περιορίστηκε στὸν ἔλεγχο τῆς ἀκρίβειας τοῦ κειμένου τοῦ χρονικογράφου, ἀλλὰ ἐπέκτεινε τὴν ἐξέτασή του σὲ ζητήματα ἀρχαίας γραμματείας, τραγικῆς ποίησης, γλωσσικῆς ἱστορίας καὶ μετρικῆς.53
Κριτικὴ προσέγγιση
Ἡ φιλολογικὴ ἀξία τῆς Epistola δὲν βρίσκεται μόνο στὸν ἀριθμὸ τῶν διορθώσεων ποὺ προτείνει ὁ Bentley, ἀλλὰ καὶ στὸ εὔρος τῶν κριτηρίων ποὺ κινητοποιεῖ. Ἡ γλωσσικὴ μορφὴ ἑνὸς κειμένου δὲν ἐξετάζεται ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὸ εἶδος, τὴν ἐποχή, τὸ περιεχόμενο καὶ τὴν παράδοση στὴν ὁποία ἀνήκει. Ἡ ἀξιολόγηση μιᾶς γραφῆς προϋποθέτει τὴ συνεξέταση τῶν διαθέσιμων μαρτυριῶν καὶ τὴν ἐξέταση τῆς γλωσσικῆς καὶ λογοτεχνικῆς πιθανότητάς της.54
Ἡ προσέγγιση αὐτὴ γίνεται ἰδιαίτερα ἐμφανὴς στὴν ἐξέταση τῶν παραθεμάτων ἀρχαίων ποιητῶν ποὺ διασώζει ὁ Μαλάλας. Ὁ Bentley δὲν ἀρκείται στὴν ἀποδοχὴ ἢ ἀπόρριψη μιᾶς γραφῆς μὲ βάση τὴν ἐξωτερικὴ ἀπόδοσή της σὲ κάποιον συγγραφέα. Ἐξετάζει τὴ γλωσσικὴ σύσταση, τὴ διαλεκτικὴ μορφή, τὸ περιεχόμενο καὶ τὴ συμβατότητα τοῦ παραθέματος μὲ τὸ ἱστορικὸ καὶ λογοτεχνικὸ περιβάλλον του. Ἔτσι, ἡ κριτικὴ ἀξιολόγηση μετατοπίζεται ἀπὸ τὴν ἁπλὴ ἀποδοχὴ τῆς παραδεδομένης ἀπόδοσης στὴν ἐξέταση τῶν λόγων ποὺ μποροῦν νὰ τὴν ἐπιβεβαιώσουν ἢ νὰ τὴν ἀνατρέψουν.55
Ὀρφικὴ παράδοση καὶ θεϊκὰ ὀνόματα
Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἡ ἐνότητα τῆς Epistola ποὺ ἀφορᾶ τὴν ὀρφικὴ θεολογία καὶ τὰ ἀποσπάσματα ὀρφικῶν κειμένων ποὺ παραδίδει ὁ Μαλάλας. Ὁ Bentley ἀναζητεῖ παράλληλες μαρτυρίες σὲ νεοπλατωνικοὺς συγγραφεῖς, ἀξιοποιώντας χειρόγραφα ἔργων τοῦ Δαμάσκιου καὶ τοῦ Πρόκλου, τὰ ὁποῖα δὲν εἶχαν ἀκόμη δημοσιευθεῖ. Ἐπιπλέον, χρησιμοποιεῖ χειρόγραφο μὲ τίτλο Χρησμοὶ καὶ Θεολογίαι Ἑλλήνων Φιλοσόφων.56
Τὸ ἐνδιαφέρον του δὲν περιορίζεται στὴν ἀποκατάσταση τῶν θεϊκῶν ὀνομάτων ἢ στὴν ἐξήγηση μεμονωμένων φράσεων. Ἐξετάζει καὶ τὴ μορφὴ τῶν ὀρφικῶν χρησμῶν, ἐπιχειρώντας νὰ ἀνασυστήσει τὴν ποιητικὴ διάταξη χωρίων ποὺ ὁ Μαλάλας παραδίδει σὲ πεζή μορφή. Ἡ σύγκριση μὲ τὶς παράλληλες μαρτυρίες τοῦ ἐπιτρέπει νὰ προτείνει ἀποκαταστάσεις ποὺ δὲν ἀφοροῦν μόνο τὶς λέξεις, ἀλλὰ καὶ τὴν πιθανὴ μορφὴ τοῦ κειμένου. Ἡ πρακτικὴ αὐτὴ φανερώνει τὴ σημασία ποὺ ἀποδίδει στὴν ἀλληλοσυμπλήρωση τῶν πηγῶν καὶ στὴν ἐξέταση τῆς λογοτεχνικῆς μορφῆς τῶν παραθεμάτων.57
Τὸ ψευδεπίγραφο σοφόκλειο ἀπόσπασμα
Ἀπὸ τὰ σημαντικότερα σημεῖα τῆς Epistola εἶναι ἡ ἐξέταση ἀποσπάσματος ποὺ παραδίδεται μὲ τὸ ὄνομα τοῦ Σοφοκλέους καὶ κατατάσσεται σήμερα στὰ fragmenta adespota ὡς fr. adesp. 618 Kannicht–Snell. Ὁ Bentley ἀπορρίπτει τὴ σοφόκλεια πατρότητα, ἐνεργοποιώντας περισσότερα ἀπὸ ἕνα κριτήρια.58
Πρῶτον, θέτει ζήτημα σχετικὸ μὲ τὴν ἱστορία τῆς παράδοσης: ἐξετάζει κατὰ πόσον εἶναι πιθανὸ ἕνα γνήσιο ἀπόσπασμα τοῦ Σοφοκλέους νὰ διασώζεται ἀποκλειστικὰ μέσα ἀπὸ χριστιανοὺς συγγραφεῖς. Δεύτερον, ἐπισημαίνει τὴν ἀσυνήθιστη μονοθεϊστικὴ χροιὰ τοῦ περιεχομένου. Τρίτον, ἐντοπίζει στὴ γλωσσικὴ μορφὴ τοῦ κειμένου ἕνα ἀνομοιογενὲς μεῖγμα ἰωνικῶν καὶ ἀττικῶν τύπων, τὸ ὁποῖο θεωρεῖ ἀσύμβατο μὲ τὴν ἀπόδοση τοῦ χωρίου στὸν τραγικό. Ἡ ἀπόρριψη τῆς πατρότητας, ἐπομένως, δὲν στηρίζεται σὲ μία γενικὴ ἐντύπωση ὑφολογικῆς ἀνομοιότητας, ἀλλὰ στὴ σύμπτωση κειμενολογικῶν, θεματικῶν καὶ γλωσσικῶν ἐνδείξεων.59
Τὰ τραγικὰ παραθέματα καὶ ἡ synapheia
Ἡ Epistola περιλαμβάνει ἐκτενέστερη πραγμάτευση τῆς ἀρχαίας τραγικῆς ποίησης καὶ τῶν παραθεμάτων ποὺ διασώζει ὁ Μαλάλας. Ὁ Bentley ἐξετάζει τὴν ἀπόδοση στίχων σὲ συγκεκριμένους ποιητές, τὴν ταυτότητα χαμένων δραμάτων καὶ τὴν ἀκρίβεια τῶν παραπομπῶν. Ἡ ἐνασχόλησή του μὲ τὸν Εὐριπίδη καὶ τὰ χαμένα ἔργα του ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα τμήματα τῆς πραγματείας.60
Ἰδιαίτερη θέση κατέχει ἡ παρατήρησή του γιὰ τὴ synapheia στὰ ἀναπαιστικὰ συστήματα, τὴν ὁποία ἀναπτύσσει μὲ ἀφορμὴ τὸ χαμένο εὐριπίδειο δράμα Κρῆτες. Ἡ synapheia δηλώνει τὴ ρυθμικὴ καὶ προσωδιακὴ συνέχεια τῶν μετρικῶν κωλῶν μέσα στὸ ἀναπαιστικὸ σύστημα. Ἐξαιτίας της, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρεμβληθεῖ χασμωδία ἀνάμεσα στὴν τελευταία συλλαβὴ ἑνὸς διμέτρου καὶ τὴν πρώτη τοῦ ἑπομένου, οὔτε νὰ θεωρηθεῖ ὅτι κάθε δίμετρο λειτουργεῖ ὡς αὐτοτελὴς στίχος μὲ ἀνεξάρτητη μετρικὴ κατάληξη. Ἡ συνέχεια αὐτὴ διατηρεῖται κατὰ κανόνα μέχρι τὸν παροιμιακό, τὸν καταληκτικὸ ἀναπαιστικὸ δίμετρο ποὺ κλείνει τὸ σύστημα.61
Ὁ Bentley συνοψίζει τὴ λειτουργία τοῦ συστήματος μὲ τὴ διατύπωση non aliter [...] ac si unicus esset versus: τὰ ἐπιμέρους κῶλα συνδέονται μεταξύ τους σὰν νὰ ἀποτελοῦσαν ἕναν ἑνιαῖο στίχο. Ἡ παρατήρηση αὐτὴ ἔχει σημασία γιὰ τὴν ἀξιολόγηση τῶν μετρικῶν ἀποδόσεων τῶν νεότερων λογίων, ὅπως ὁ Scaliger καὶ ὁ Grotius, τῶν ὁποίων οἱ μεταφράσεις δὲν διατηροῦσαν πάντοτε τὴν ἀναγκαία προσωδιακὴ συνέχεια.62
Χρειάζεται, πάντως, μία ἱστορικὴ διευκρίνιση: ἡ synapheia δὲν ἦταν ἄγνωστη στὴν ἀρχαία μετρικὴ θεωρία, καθώς μαρτυρεῖται ἤδη στὸν Τερεντιανὸ Μαῦρο. Ἡ συμβολὴ τοῦ Bentley συνίσταται στὴν ἐπαναφορά τῆς ἀρχῆς στὴ φιλολογικὴ συζήτηση καὶ στὴν ἀνάδειξη τῆς σημασίας της γιὰ τὴν ὀρθὴ ἀνάγνωση καὶ μετρικὴ ἀποκατάσταση τῶν δραματικῶν κειμένων.63
Μεθοδολογικὴ σημασία
Ἡ Epistola ἀναδεικνύει ἕναν τρόπο φιλολογικῆς ἐργασίας στὸν ὁποῖο ἡ χειρόγραφη μαρτυρία, ἡ σύγκριση παράλληλων χωρίων καὶ ἡ ἐσωτερικὴ κριτικὴ ἀξιολόγηση λειτουργοῦν συμπληρωματικά. Ὁ Bentley ἐξετάζει τὴν παράδοση τοῦ κειμένου, ἀναζητεῖ ἀνάλογες μαρτυρίες, ἐλέγχει τὴν ἱστορικὴ καὶ γλωσσικὴ πιθανότητα τῶν γραφῶν καὶ ἀξιοποιεῖ τὴ γνώση τῆς λογοτεχνικῆς καὶ μετρικῆς παράδοσης. Ἡ κριτικὴ κρίση του δὲν περιορίζεται, ἑπομένως, στὴν ἀποκατάσταση μιᾶς λέξης, ἀλλὰ ἐπεκτείνεται στὴν ἐξέταση τῆς ταυτότητας, τῆς μορφῆς καὶ τῆς ἱστορίας ἑνὸς κειμένου.64
Ἡ conjectura δὲν ἀποτελεῖ ἐφεύρεση τοῦ Bentley. Ἡ συμβολή του βρίσκεται στὴν ἔνταση καὶ στὸ εὔρος τῆς ἐφαρμογῆς της, καθὼς καὶ στὴν ἐπιχειρηματολογικὴ ἀνάπτυξη τῶν προτεινόμενων διορθώσεων. Ἡ ἱκανότητα ἀναγνώρισης τῆς φθορᾶς καὶ ἡ εὐχέρεια τῆς εἰκαστικῆς ἀποκατάστασης συνδυάζονται μὲ τὴν ἱστορικὴ καὶ γλωσσικὴ γνώση. Ἡ μέθοδος, ὡστόσο, ἐμπεριέχει καὶ ἕναν διαρκῆ κίνδυνο: ἡ πεποίθηση τοῦ φιλολόγου γιὰ τὸ τί θὰ ἔπρεπε νὰ γράφει ἕνα κείμενο μπορεῖ νὰ ὑπερισχύσει τῆς πραγματικῆς μαρτυρίας τῆς παράδοσης. Ἡ ἔνταση ἀνάμεσα στὴν ἐσωτερικὴ πιθανότητα καὶ στὴν ἐξωτερικὴ μαρτυρία θὰ ἀποτελέσει ἕνα ἀπὸ τὰ κεντρικὰ ζητήματα καὶ στὴ μετέπειτα ἐκδοτικὴ πρακτικὴ τοῦ Bentley.
Ὑποσημειώσεις
50. Francesco Lupi, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston, De Gruyter, 2022, σ. 11. Βλ. ἐπίσης Dictionary of National Biography, λ. «Bentley, Richard (1662–1742)», ὅπου ἡ σύνταξη τῆς ἐπιστολῆς τοποθετεῖται στὸ 1690.
51. John Mill (ἐπιμ.), Joannis Antiocheni cognomento Malalae Historia chronica. E mso cod. Bibliothecae Bodleianae nunc primum edita. Cum interpret. & notis Edm. Chilmeadi. Praemittitur dissertatio de autore, per Humfredum Hodium. Accedit epistola Richardi Bentleii ad Cl. V. Jo. Millium, Oxonii, e Theatro Sheldoniano, 1691. Βλ. καὶ τὸν βιβλιογραφικὸ κατάλογο τοῦ Eton College, λ. B11792.
52. L. A. Dindorf (ἐπιμ.), Ioannis Malalae Chronographia, Bonnae, 1831, Praefatio, σ. V–VI, γιὰ τὴ χειρόγραφη βάση τῆς ἔκδοσης καὶ τὴ συμπλήρωση τοῦ ἐλλείποντος ἀρχικοῦ τμήματος· βλ. καὶ Lupi, ὅ.π., σ. 11, σημ. 9. Ὁ κώδικας Baroccianus 182 φυλάσσεται στὴ Bodleian Library.
53. Lupi, ὅ.π., σ. 11. Γιὰ τὴν ἐκδοτικὴ συνεργασία Mill–Bentley καὶ τὴν ἔνταξη τῆς ἐπιστολῆς στὴν ἔκδοση τοῦ 1691, βλ. καὶ R. C. Jebb, Bentley, London, Macmillan, 1882, κεφ. «Early Life.—The Letter to Mill».
54. Lupi, ὅ.π., σ. 11–13. Γιὰ τὴν ἔμφαση τοῦ Bentley στὴν ἱστορικὴ καὶ διαλεκτικὴ διάσταση τῶν γλωσσικῶν φαινομένων, βλ. καὶ τὶς παρατηρήσεις του στὴν ἐξέταση τοῦ σοφόκλειου ἀποσπάσματος.
55. Lupi, ὅ.π., σ. 12–13. Ἡ ἀνάλυση τῶν παραθεμάτων ἀποτελεῖ κεντρικὸ μέρος τῆς Epistola καὶ συνδέεται μὲ τὴν εὐρύτερη ἐνασχόληση τοῦ Bentley μὲ τὴν ἀποκατάσταση τῶν ἀποσπασματικῶς παραδεδομένων ποιητικῶν κειμένων.
56. Bentley, Epistola ad Millium, στὸ Mill, Historia chronica, 1691· βλ. καὶ Alexander Dyce (ἐπιμ.), The Works of Richard Bentley, vol. II, London, 1836, σ. 242–254· Lupi, ὅ.π., σ. 12, σημ. 11.
57. Dyce, Works, vol. II, σ. 242–254· Lupi, ὅ.π., σ. 12. Ὁ Lupi ἐπισημαίνει ὅτι ὁ Bentley χρησιμοποίησε τὰ χειρόγραφα τοῦ Δαμάσκιου καὶ τοῦ Πρόκλου, καθὼς καὶ τὸ χειρόγραφο Χρησμοὶ καὶ Θεολογίαι Ἑλλήνων Φιλοσόφων, γιὰ τὴν ἀποκατάσταση ὀρφικῶν χρησμῶν ποὺ ὁ Μαλάλας παρέδιδε σὲ πεζὴ μορφή.
58. Bentley, Epistola ad Millium, στὸ Mill, Historia chronica, 1691· Dyce, Works, vol. II, σ. 255–258· Lupi, ὅ.π., σ. 12.
59. Lupi, ὅ.π., σ. 12. Ὁ Lupi συνοψίζει τὰ τρία βασικὰ πεδία τῆς κριτικῆς ἐξέτασης τοῦ Bentley: τὴν ἱστορία τῆς παράδοσης, τὸ περιεχόμενο καὶ τὴ γλωσσικὴ μορφὴ τοῦ ἀποσπάσματος.
60. Dyce, Works, vol. II, σ. 258–297· Lupi, ὅ.π., σ. 12–13. Γιὰ τὴν ἐξέταση τῶν τραγικῶν παραθεμάτων καὶ τῶν εὐριπίδειων δραμάτων, βλ. ἰδίως τὴν ἐνότητα γιὰ τοὺς Κρῆτες.
61. Dyce, Works, vol. II, σ. 274· Lupi, ὅ.π., σ. 12–13. Γιὰ τὸν παροιμιακό καὶ τὴ λειτουργία του στὸ ἀναπαιστικὸ σύστημα, βλ. Lupi, ὅ.π., σ. 13, σημ. 14.
62. Bentley, Epistola ad Millium, στὸ Mill, Historia chronica, 1691· Dyce, Works, vol. II, σ. 274· Lupi, ὅ.π., σ. 12–13.
63. Lupi, ὅ.π., σ. 13, σημ. 12. Ὁ Lupi διευκρινίζει ὅτι τὸ φαινόμενο ἦταν ἤδη γνωστὸ στὸν Τερεντιανὸ Μαῦρο, ἀλλὰ ἡ συμβολὴ τοῦ Bentley ὑπῆρξε καθοριστικὴ γιὰ τὴν ἐπαναφορά του στὴν ἐπιστημονικὴ συζήτηση.
64. Lupi, ὅ.π., σ. 13–14. Γιὰ τὴν ἔκταση τῆς φιλολογικῆς ἐργασίας στὴν Epistola καὶ τὴν ἀξιοποίηση τῆς γλωσσικῆς, μετρικῆς καὶ λογοτεχνικῆς γνώσης, βλ. ἰδίως τὴ συνολικὴ ἀποτίμηση τοῦ συγγραφέα.
Βιβλιογραφικὲς προσθήκες
- Bentley, Richard, Epistola ad clarissimum virum Joannem Millium, στὸ John Mill (ἐπιμ.), Joannis Antiocheni cognomento Malalae Historia chronica, Oxonii, e Theatro Sheldoniano, 1691.
- Dindorf, Ludwig August (ἐπιμ.), Ioannis Malalae Chronographia, Bonnae, 1831.
- Dyce, Alexander (ἐπιμ.), The Works of Richard Bentley, vol. II, London, 1836.
- Jebb, R. C., Bentley, London, Macmillan, 1882.
- Lupi, Francesco, «Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture», στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston, De Gruyter, 2022, σ. 9–34.
- Mill, John (ἐπιμ.), Joannis Antiocheni cognomento Malalae Historia chronica, Oxonii, e Theatro Sheldoniano, 1691.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ἡ Dissertation upon the Epistles of Phalaris (1699)
Ἡ Dissertation upon the Epistles of Phalaris ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες φιλολογικὲς παρεμβάσεις τοῦ Richard Bentley καὶ ἕνα ἀπὸ τὰ χαρακτηριστικότερα παραδείγματα τῆς ἱστορικῆς καὶ γλωσσικῆς κριτικῆς ποὺ ἀναπτύχθηκε κατὰ τὰ τέλη τοῦ 17ου αἰῶνα. Ἀντικείμενό της ἦταν ἡ γνησιότητα ἑνὸς σώματος ἐπιστολῶν ποὺ ἀποδίδονταν στὸν Φάλαρι, τύραννο τοῦ Ἀκράγαντος, ὁ ὁποῖος τοποθετεῖται στὸν 6ο αἰῶνα π.Χ. Ἡ κριτικὴ τοῦ Bentley δὲν περιορίστηκε στὴν ἐξέταση μεμονωμένων χωρίων, ἀλλὰ ἐπεκτάθηκε στὴ χρονολόγηση, στὴ γλωσσικὴ φυσιογνωμία καὶ στὸ πολιτισμικὸ περιβάλλον ὁλόκληρου τοῦ κειμενικοῦ σώματος.64
Ὁ Bentley ἐπιχείρησε νὰ δείξει ὅτι οἱ ἐπιστολὲς δὲν ἦταν δυνατόν νὰ ἔχουν συνταχθεῖ ἀπὸ τὸν ἱστορικὸ Φάλαρι, ἐπειδὴ περιεῖχαν ἀναφορὲς σὲ πρόσωπα, πράγματα, πόλεις καὶ λογοτεχνικὰ δεδομένα ποὺ προϋπέθεταν μεταγενέστερη ἐποχή. Παράλληλα, ἡ γλώσσα τους παρουσίαζε χαρακτηριστικὰ ἀσυμβίβαστα μὲ τὴν ὑποτιθέμενη χρονολόγησή τους. Ἡ σημασία τῆς πραγματείας ἔγκειται ἀκριβῶς στὴ σύζευξη αὐτῶν τῶν διαφορετικῶν κατηγοριῶν τεκμηρίων.65
Ἡ Querelle des Anciens et des Modernes
Ἡ διαμάχη γιὰ τὶς Ἐπιστολὲς τοῦ Φαλάριδος ἐντάσσεται στὸ εὐρύτερο πνευματικὸ περιβάλλον τῆς Querelle des Anciens et des Modernes, τῆς διαμάχης δηλαδὴ γιὰ τὴν ἀξία καὶ τὴν πνευματικὴ ὑπεροχὴ τῶν ἀρχαίων ἔναντι τῶν νεοτέρων. Στὴ Γαλλία, ὁ Charles Perrault καὶ ὁ Bernard le Bovier de Fontenelle ἐξέφρασαν, μὲ διαφορετικὲς ἀποχρώσεις, τὴν πεποίθηση ὅτι ἡ νεότερη ἐπιστημονικὴ καὶ πνευματικὴ πρόοδος ἐπέτρεπε τὴν ὑπέρβαση πολλῶν ἐπιτευγμάτων τῆς ἀρχαιότητας.66
Στὴν Ἀγγλία, ἡ συζήτηση ἀπέκτησε ἰδιαίτερη ἔνταση μὲ τὸ δοκίμιο τοῦ Sir William Temple, An Essay upon Ancient and Modern Learning (1690). Ὁ Temple ὑπερασπίστηκε τὴν ὑπεροχὴ τῆς ἀρχαίας σοφίας καὶ ἐπικαλέστηκε, μεταξὺ ἄλλων, τοὺς μύθους τοῦ Αἰσώπου καὶ τὶς Ἐπιστολὲς τοῦ Φαλάριδος ὡς τεκμήρια τῆς πνευματικῆς ἀνωτερότητας τῶν ἀρχαίων.67
Ὁ William Wotton, στὸ Reflections upon Ancient and Modern Learning (1694), ἀμφισβήτησε τὶς θέσεις τοῦ Temple. Στὴ δεύτερη ἔκδοση τοῦ ἔργου του, τὸ 1697, συμπεριλήφθηκε ὡς παράρτημα πραγματεία τοῦ Bentley γιὰ τὴ γνησιότητα τῶν Ἐπιστολῶν τοῦ Φαλάριδος καὶ τῶν μύθων τοῦ Αἰσώπου. Ἡ πρώτη αὐτὴ δημοσίευση ἀποτελεῖ τὴν ἀρχικὴ μορφὴ τῆς μελέτης ποὺ θὰ ἐπεκτεινόταν καὶ θὰ ἀναθεωροῦνταν δύο χρόνια ἀργότερα.68
Ἡ ἔκδοση τοῦ Charles Boyle καὶ ἡ φιλολογικὴ ἀντιπαράθεση
Τὸ 1695 ὁ Charles Boyle, τότε μέλος τοῦ Christ Church τῆς Ὀξφόρδης καὶ μελλοντικὸς κόμης τοῦ Orrery, ἐξέδωσε τὶς Phalaridis Agrigentinorum Tyranni Epistolae. Ἡ ἔκδοση αὐτὴ ἀποτέλεσε τὴν ἄμεση ἀφορμὴ γιὰ τὴν ἔνταση τῆς φιλολογικῆς διαμάχης, ἡ ὁποία σύντομα ἀπέκτησε καὶ προσωπικὲς διαστάσεις.69
Κεντρικὸ ζήτημα ὑπῆρξε ἡ πρόσβαση στὸ χειρόγραφο τῆς Βασιλικῆς Βιβλιοθήκης, τὴν ὁποία διαχειριζόταν ὁ Bentley. Οἱ συνεργάτες τοῦ Boyle χρειάζονταν τὴ χειρόγραφη μαρτυρία γιὰ τὴν ἀντιπαραβολὴ τοῦ κειμένου, ἀλλὰ ἡ πρόσβαση καὶ ἡ ἔκταση τῆς ἐξέτασης τοῦ κώδικα ἔγιναν ἀντικείμενο διαφωνίας. Τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐντάχθηκε στὴν ἀντιπαράθεση καὶ ἐπιβάρυνε τὶς σχέσεις τῶν δύο πλευρῶν.70
Τὸ 1697 δημοσιεύθηκε ἡ πρώτη πραγματεία τοῦ Bentley στὴ δεύτερη ἔκδοση τοῦ Wotton. Τὸ 1698 κυκλοφόρησε, μὲ τὸ ὄνομα τοῦ Boyle, τὸ Dr. Bentley’s Dissertations on the Epistles of Phalaris, and the Fables of Aesop, Examin’d, τὸ ὁποῖο ἀμφισβητοῦσε τὴν ἐπάρκεια τῶν ἀποδείξεων τοῦ Bentley καὶ ἀντέκρουε τὴν κριτική του.71
Ἡ ἀπάντηση τοῦ Bentley ἔλαβε τὴν ἐκτενέστερη μορφή της τὸ 1699, μὲ τὴν ἔκδοση τοῦ A Dissertation upon the Epistles of Phalaris. With an Answer to the Objections of the Honourable Charles Boyle, Esquire. Ἡ νέα πραγματεία δὲν ἦταν ἁπλῶς ἐπανέκδοση τοῦ κειμένου τοῦ 1697, ἀλλὰ σημαντικὰ ἐπεξεργασμένη καὶ διευρυμένη ἀπάντηση στὶς ἀντιρρήσεις ποὺ εἶχαν διατυπωθεῖ.72
Χρειάζεται, ὡστόσο, νὰ διακριθεῖ μὲ ἀκρίβεια ἡ θέση τοῦ Boyle ἀπὸ τὴν ὑπεράσπιση τῆς γνησιότητας τῶν ἐπιστολῶν. Ὁ Boyle δὲν ἀνέλαβε κατ’ ἀνάγκην νὰ ἀποδείξει ὅτι οἱ ἐπιστολὲς εἶχαν πράγματι γραφεῖ ἀπὸ τὸν Φάλαρι. Ἡ βασικὴ ἔνστασή του ἦταν ὅτι ὁ Bentley δὲν εἶχε ἀποδείξει ἐπαρκῶς τὸ συμπέρασμά του. Ἡ διάκριση αὐτὴ εἶναι οὐσιώδης, διότι μεταφέρει τὸ κέντρο βάρους τῆς διαμάχης ἀπὸ τὴν ἀπλή ἀντιπαράθεση δύο ἀντίθετων πεποιθήσεων στὸ ζήτημα τῆς ἀποδεικτικῆς ἐπάρκειας.73
Ἱστορικοὶ καὶ χρονολογικοὶ ἀναχρονισμοί
Ὁ βασικὸς ἄξονας τῆς ἐπιχειρηματολογίας τοῦ Bentley ἦταν ἡ ἀναγνώριση ἱστορικῶν καὶ χρονολογικῶν ἀσυμβατοτήτων. Οἱ ἐπιστολὲς περιεῖχαν ἀναφορὲς σὲ πόλεις, πρόσωπα, ἀντικείμενα καὶ λογοτεχνικὰ δεδομένα ποὺ δὲν ἦταν δυνατόν νὰ ἀνήκουν στὸν 6ο αἰῶνα π.Χ. Ἡ κριτικὴ δὲν στηριζόταν, ἑπομένως, σὲ μία γενικὴ ἐντύπωση ὅτι τὸ κείμενο δὲν ἔμοιαζε ἀρχαῖο, ἀλλὰ στὴν ἀντιπαραβολὴ συγκεκριμένων πληροφοριῶν μὲ τὴν ἱστορικὴ γνώση.74
Ἀνάμεσα στὰ παραδείγματα ποὺ ἐξέτασε ὁ Bentley ἦταν ἀναφορὲς σὲ πόλεις οἱ ὁποῖες, κατὰ τὴν ἐποχὴ τοῦ Φαλάριδος, δὲν εἶχαν ἀκόμη ἱδρυθεῖ ἢ δὲν ἔφεραν τὴν ὀνομασία μὲ τὴν ὁποία παρουσιάζονταν στὶς ἐπιστολές. Ἡ παρουσία τέτοιων πληροφοριῶν ὑπέβαλλε τὴν ὕπαρξη μεταγενέστερης γνώσης καὶ ἀνέτρεπε τὴ χρονολογικὴ ἀξίωση τοῦ κειμένου.75
Ἰδιαίτερη θέση στὴν ἐπιχειρηματολογία κατέχει ἡ ἀναφορὰ στὰ κύπελλα τοῦ κεραμέα Θηρίκλειου (Thericles). Ὁ Bentley ἐπισήμανε ὅτι ἡ σύνδεση τοῦ Φαλάριδος μὲ τὰ συγκεκριμένα κεραμικὰ ἀντικείμενα προϋπέθετε μία πολιτισμικὴ καὶ τεχνικὴ παράδοση μεταγενέστερη ἀπὸ τὴν ἐποχή του. Τὸ παράδειγμα λειτουργοῦσε ὡς ἱστορικὸ τεκμήριο ἀναχρονισμοῦ καὶ ὄχι ἁπλῶς ὡς παρατήρηση γιὰ τὴν ὀνομασία ἑνὸς σκεύους.76
Ἡ ἀξία τῶν παραδειγμάτων αὐτῶν βρίσκεται στὸ ὅτι ἡ χρονολογικὴ ἀσυμφωνία μετατρέπεται σὲ κριτήριο γιὰ τὴν ταυτότητα τοῦ κειμένου. Ἐὰν ἕνα κείμενο προϋποθέτει γνώσεις, πρόσωπα, ἀντικείμενα ἢ θεσμοὺς ποὺ ἀνήκουν σὲ μεταγενέστερη ἐποχή, ἡ ἀπόδοσή του σὲ συγγραφέα παλαιότερης περιόδου καθίσταται ἱστορικὰ ἀδύνατη. Ἡ ἀπόδειξη τῆς πλαστότητας δὲν προκύπτει ἀπὸ ἕνα μεμονωμένο ἀμφίβολο στοιχεῖο, ἀλλὰ ἀπὸ τὴ σύγκλιση πολλῶν ἀνεξάρτητων ἐνδείξεων.77
Γλωσσικὴ καὶ λογοτεχνικὴ κριτική
Παράλληλα μὲ τὴν ἱστορικὴ ἐξέταση, ὁ Bentley ἀνέλυσε τὴ γλωσσικὴ φυσιογνωμία τῶν ἐπιστολῶν. Ἡ ἀπόδοσή τους στὸν Φάλαρι, τύραννο τοῦ δωρικοῦ Ἀκράγαντος τοῦ 6ου αἰῶνα π.Χ., ἔθετε ζήτημα συμβατότητας μὲ τὴ γλωσσικὴ καὶ λογοτεχνικὴ πραγματικότητα τῆς ἐποχῆς. Ὁ Bentley ἐπισήμανε ὅτι ἡ γλώσσα τῶν ἐπιστολῶν δὲν ἀντιστοιχοῦσε στὴν ὑποτιθέμενη χρονολόγησή τους.78
Οἱ ἐπιστολὲς παρουσιάζουν ἔντονα ἀττικίζοντα χαρακτηριστικά, τὰ ὁποῖα, κατὰ τὴν ἐκτίμηση τοῦ Bentley, δὲν μποροῦσαν νὰ ἀποδοθοῦν σὲ συγγραφέα τοῦ 6ου αἰῶνα π.Χ. Ἡ παρατήρηση δὲν ἀφοροῦσε μόνο τὴ χρήση μεμονωμένων λέξεων, ἀλλὰ τὸ συνολικὸ γλωσσικὸ ἰδίωμα, τὴ σύνταξη καὶ τὸ ὕφος. Ὁ Bentley θεωροῦσε ὅτι ἡ μορφὴ τῆς γλώσσας παρέπεμπε σὲ μεταγενέστερη περίοδο, ἀκόμη καὶ σὲ ἐποχὴ πολλοὺς αἰῶνες νεότερη ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ ὑποτιθέμενου συγγραφέα.79
Ἡ γλωσσικὴ κριτικὴ ἀποκτοῦσε ἔτσι ἱστορικὴ διάσταση. Ἡ γλώσσα δὲν ἐξεταζόταν ὡς ἀφηρημένο σύνολο κανόνων, ἀλλὰ ὡς μαρτυρία γιὰ τὸν χρόνο καὶ τὸ περιβάλλον μέσα στὰ ὁποῖα δημιουργήθηκε ἕνα κείμενο. Ἡ ἐξέταση τοῦ λεξιλογίου, τῶν συντακτικῶν δομῶν καὶ τοῦ λογοτεχνικοῦ ὕφους συμπλήρωνε τὴν ἱστορικὴ ἀνάλυση καὶ ἐνίσχυε τὸ συμπέρασμα περὶ τῆς μεταγενέστερης προέλευσης τῶν ἐπιστολῶν.80
Μεθοδολογικὴ σημασία
Ἡ Dissertation ἀναδεικνύει μία ὥριμη μορφὴ ἱστορικῆς καὶ φιλολογικῆς κριτικῆς, στὴν ὁποία ἡ γνησιότητα ἑνὸς κειμένου δὲν κρίνεται μόνο ἀπὸ τὴ χειρόγραφη παράδοση ἢ ἀπὸ τὴν ἐσωτερικὴ γλωσσικὴ συνοχή του. Ἐξετάζεται ἐπιπλέον ἡ συμβατότητά του μὲ τὰ ἱστορικὰ, πολιτισμικὰ καὶ λογοτεχνικὰ δεδομένα τῆς περιόδου στὴν ὁποία ἀποδίδεται.81
Ἡ συμβολὴ τοῦ Bentley δὲν συνίσταται στὴν ἐφεύρεση τῆς κριτικῆς τῆς γνησιότητας, ἀλλὰ στὴν ἔνταση καὶ στὴν ἀποδεικτικὴ συνοχὴ μὲ τὴν ὁποία ἐφάρμοσε τὴν ἱστορικὴ καὶ γλωσσικὴ ἐξέταση. Ἡ ἀντιπαράθεση μὲ τὸν Boyle ἀνέδειξε, συγχρόνως, ὅτι ἡ ἀπόρριψη μιᾶς παραδοσιακῆς ἀπόδοσης δὲν ἀρκεῖ νὰ στηρίζεται στὴν αὐθεντία τοῦ κριτικοῦ· ἀπαιτεῖ ἐπιχειρήματα ἐλέγξιμα καὶ ἀνεξάρτητα μεταξύ τους.82
Ἡ μέθοδος αὐτὴ ἔχει ὅμως καὶ τὰ ὅριά της. Ἡ ἱστορικὴ καὶ γλωσσικὴ ἀνάλυση προϋποθέτει ἀκριβῆ γνώση τῶν δεδομένων καὶ προσεκτικὴ στάθμιση τῶν ἐνδείξεων. Ἡ ἀναγνώριση ἀναχρονισμῶν μπορεῖ νὰ ἀποτελέσει ἰσχυρὸ τεκμήριο, ὅταν ἡ χρονολόγηση τοῦ στοιχείου εἶναι ἀσφαλής· δὲν ἐπιτρέπεται, ὅμως, νὰ μετατρέπεται κάθε γλωσσικὴ ἢ πολιτισμικὴ ἀπόκλιση σὲ ἀπόδειξη πλαστότητας. Ἡ πραγματεία τοῦ Bentley ἀποτελεῖ, ἐπομένως, ὄχι μόνο σταθμὸ στὴν ἱστορία τῆς κριτικῆς, ἀλλὰ καὶ χαρακτηριστικὸ παράδειγμα τῆς δύναμης καὶ τῆς εὐθύνης τῆς φιλολογικῆς κρίσης.
Ὑποσημειώσεις
64. Richard Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris. With an Answer to the Objections of the Honourable Charles Boyle, Esquire, London: J. H. for Henry Mortlock and John Hartley, 1699. Γιὰ τὴν πρώτη δημοσίευση τῆς πραγματείας, βλ. William Wotton, Reflections upon Ancient and Modern Learning, 2nd ed., London, 1697, παράρτημα τοῦ Richard Bentley.
65. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1699· Hugh de Quehen, “Bentley, Richard (1662–1742), philologist and classical scholar,” Oxford Dictionary of National Biography.
66. Joseph M. Levine, The Battle of the Books: History and Literature in the Augustan Age, Ithaca: Cornell University Press, 1991.
67. William Temple, An Essay upon Ancient and Modern Learning, London, 1690.
68. William Wotton, Reflections upon Ancient and Modern Learning, 2nd ed., London: J. Leake for Peter Buck, 1697. Στὴν ἔκδοση αὐτὴ περιλαμβάνεται ἡ πρώτη πραγματεία τοῦ Bentley γιὰ τὶς Ἐπιστολὲς τοῦ Φαλάριδος καὶ τοὺς μύθους τοῦ Αἰσώπου.
69. Charles Boyle, Phalaridis Agrigentinorum Tyranni Epistolae, Oxford, 1695.
70. James Henry Monk, The Life of Richard Bentley, vol. I, London, 1830· βλ. ἐπίσης Bartholomew and Clark, Richard Bentley, D.D.: A Bibliography of His Works and of All the Literature Called Forth by His Acts or His Writings, 1908.
71. Dr. Bentley’s Dissertations on the Epistles of Phalaris, and the Fables of Aesop, Examin’d, London, 1698. Γιὰ τὴν ἔκδοση καὶ τὴ χρονολογικὴ ἀλληλουχία τῆς διαμάχης, βλ. Bartholomew and Clark, Richard Bentley, D.D., 1908.
72. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1699. Γιὰ τὴν ἐκδοτικὴ ταυτότητα καὶ τὴ φυσικὴ περιγραφὴ τοῦ βιβλίου, βλ. Wellcome Collection, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1699, ESTC R21147.
73. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1699· βλ. ἐπίσης Bentley’s Dissertation, στὸ The Life of Richard Bentley, Cambridge University Press, κεφ. σχετικὸ μὲ τὴ διαμάχη τοῦ Φαλάριδος, σσ. 64–85.
74. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1697, σσ. 15–40. Γιὰ τὴν ἀνάπτυξη τῶν χρονολογικῶν ἐπιχειρημάτων, βλ. ἐπίσης The Reception of Ancient Greek Tragedy in England 1660–1750, διδακτορικὴ διατριβή, University College London, σ. 25.
75. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1697, σσ. 15–40.
76. Ὅ.π. Γιὰ τὸ παράδειγμα τῶν κυπέλλων τοῦ Θηρίκλειου, βλ. τὴν ἐξέταση τοῦ Bentley στὴν ἐνότητα τῶν ἱστορικῶν ἀναχρονισμῶν.
77. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1697, σσ. 15–40.
78. Ὅ.π., σ. 51.
79. Ὅ.π. Ὁ Bentley χαρακτηρίζει τὸ γλωσσικὸ ἰδίωμα τῶν ἐπιστολῶν μεταγενέστερο καὶ ἀσυμβίβαστο μὲ τὴν ἐποχὴ τοῦ Φαλάριδος.
80. Ὅ.π.· βλ. ἐπίσης Brink, 1985, σ. 59, γιὰ τὴ σημασία τῆς ἱστορικῆς, λογοτεχνικῆς καὶ γλωσσικῆς προσέγγισης στὴν κριτικὴ τῶν κειμένων.
81. Joseph M. Levine, The Battle of the Books, 1991· Brink, 1985, σ. 59.
82. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1699· The Correspondence of Richard Bentley, vol. I, Cambridge University Press, χρονολογικὸς πίνακας, σσ. xii κ.ἑ.
Βιβλιογραφικὲς προσθήκες
- Bentley, Richard. A Dissertation upon the Epistles of Phalaris. With an Answer to the Objections of the Honourable Charles Boyle, Esquire. London: J. H. for Henry Mortlock and John Hartley, 1699.
- Boyle, Charles. Phalaridis Agrigentinorum Tyranni Epistolae. Oxford, 1695.
- Dr. Bentley’s Dissertations on the Epistles of Phalaris, and the Fables of Aesop, Examin’d. London, 1698.
- Levine, Joseph M. The Battle of the Books: History and Literature in the Augustan Age. Ithaca: Cornell University Press, 1991.
- Monk, James Henry. The Life of Richard Bentley. 2 vols. London, 1830.
- Temple, William. An Essay upon Ancient and Modern Learning. London, 1690.
- Wotton, William. Reflections upon Ancient and Modern Learning. 2nd ed. London: J. Leake for Peter Buck, 1697.
- Bartholomew and Clark. Richard Bentley, D.D.: A Bibliography of His Works and of All the Literature Called Forth by His Acts or His Writings. 1908.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Ἡ κριτικὴ ἔκδοση τοῦ Ὁρατίου (1711)
Ἡ ἔκδοση τοῦ Ὁρατίου ἀπὸ τὸν Richard Bentley, ποὺ κυκλοφόρησε στὸ Cambridge τὸ 1711, ἀποτελεῖ τὴν πληρέστερη ἐφαρμογὴ τῆς κριτικῆς του πρακτικῆς στὴ λατινικὴ ποίηση. Ἡ ἐργασία εἶχε ἀρχίσει αρκετὰ χρόνια νωρίτερα: τὸ ποιητικὸ κείμενο εἶχε ἤδη συνταχθεῖ καὶ τυπωθεῖ κατὰ τὸ 1706–1707, ἐνῶ οἱ κριτικὲς σημειώσεις προετοιμάστηκαν καὶ δημοσιεύθηκαν στὴ συνέχεια, ὡς τὸ 1711. Ἡ διάκριση αὐτὴ ἔχει σημασία, ἐπειδὴ ὁ Bentley εἶχε ἐνσωματώσει στὸ κείμενο διορθώσεις πρὶν ὁλοκληρώσει τὴν ἐκτενῆ αἰτιολόγησή τους.83
Ἡ ἔκδοση περιλαμβάνει περισσότερες ἀπὸ ἑπτακόσιες παρεμβάσεις στὸ παραδεδομένο κείμενο. Ἀνάμεσά τους βρίσκονται διορθώσεις ποὺ στηρίζονται σὲ χειρόγραφες μαρτυρίες, ἀλλὰ καὶ προτάσεις ποὺ προέρχονται ἀπὸ τὴν προσωπικὴ κριτικὴ κρίση τοῦ ἐκδότη. Ἡ ἔκταση τῶν παρεμβάσεων καὶ ἡ ἀποφασιστικότητα μὲ τὴν ὁποία ἐνσωματώθηκαν στὸ κείμενο ἀνέδειξαν τὴ δύναμη τῆς μεθόδου του, ἀλλὰ προκάλεσαν συγχρόνως ἀντιδράσεις γιὰ τὰ ὅρια τῆς ἐκδοτικῆς αὐτονομίας.84
Ἡ φιλοσοφία τῆς ratio
Στὴ σημείωσή του στὸ Carmina III.27.15 ὁ Bentley διατύπωσε τὴ γνωστὴ φράση:
«Γιὰ μᾶς, ἡ λογικὴ καὶ τὸ ἴδιο τὸ πρᾶγμα εἶναι προτιμότερα ἀπὸ ἑκατὸ χειρόγραφα, ἰδίως ὅταν προστίθεται ἡ μαρτυρία τοῦ παλαιοῦ Βατικανοῦ [κώδικα]».85
Ἡ φράση ἀποδίδει μὲ χαρακτηριστικὴ συντομία τὴν ἀντίληψη τοῦ Bentley γιὰ τὴν κριτικὴ ἀξιολόγηση τῶν χειρογράφων. Ἡ ratio δὲν ταυτίζεται μὲ μία ἀφηρημένη λογικὴ ἀρχή, ἀποκομμένη ἀπὸ τὸ κείμενο· συνδέεται μὲ τὴν ἐσωτερικὴ συνοχή, τὸ νόημα καὶ τὴν πραγματικὴ κατάσταση ποὺ προϋποθέτει ἡ διατύπωση τοῦ ποιητή. Ἡ χειρόγραφη παράδοση παραμένει ἀναγκαῖο τεκμήριο, ἀλλὰ ἡ ἀριθμητικὴ ὑπεροχὴ τῶν μαρτύρων δὲν ἀποτελεῖ ἀπὸ μόνη της ἀπόδειξη τῆς ὀρθότητας μιᾶς γραφῆς.86
Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ὅτι ὁ Bentley δὲν σταματᾶ στὴ φράση centum codicibus potiores sunt, ἀλλὰ προσθέτει τὴν ἐπισήμανση praesertim accedente Vaticani veteris suffragio. Ἡ συνέχεια αὐτὴ ἀποκλείει τὴν ἑρμηνεία ὅτι ὁ ἐκδότης ἀδιαφοροῦσε γιὰ τὴ χειρόγραφη μαρτυρία. Ἀντιθέτως, ἀναγνωρίζει ρητὰ τὴν ἀξία ἑνὸς παλαιοῦ χειρογράφου, ἐνῶ συγχρόνως ὑποστηρίζει ὅτι ἡ κριτικὴ κρίση δὲν μπορεῖ νὰ ὑποκατασταθεῖ ἀπὸ τὴν ἁπλὴ καταμέτρηση τῶν κωδίκων.87
Ἡ θέση αὐτὴ ἐντάσσεται σὲ μία εὐρύτερη ἀντίληψη γιὰ τὸν ρόλο τοῦ ἐκδότη. Ὁ κριτικὸς ὀφείλει νὰ ἐξετάζει τὴν πιθανότητα φθορᾶς τοῦ κειμένου, νὰ σταθμίζει τὶς διαθέσιμες γραφὲς καὶ νὰ αἰτιολογεῖ τὴν προτίμησή του. Ἡ ratio δὲν καταργεῖ τὴν traditio· ἀναλαμβάνει νὰ τὴν ἐλέγξει καὶ, ὅπου κρίνεται ἀναγκαῖο, νὰ τὴν διορθώσει.
Ἡ conjectura καὶ ἡ divinatio
Ἡ conjectura ἀποτελεῖ κεντρικὸ στοιχεῖο τῆς ἐκδοτικῆς μεθόδου τοῦ Bentley. Ὅταν ἡ χειρόγραφη παράδοση παρουσιάζει μία γραφὴ ποὺ θεωρεῖται προβληματικὴ ἢ ἀδύνατη, ὁ ἐκδότης μπορεῖ νὰ προτείνει μία διαφορετικὴ διατύπωση, ἡ ὁποία ἀποδίδει καλύτερα τὸ νόημα καὶ τὸ γλωσσικὸ ἰδίωμα τοῦ συγγραφέα. Ἡ πρόταση αὐτὴ δὲν ἀποτελεῖ αὐθαίρετη ἀντικατάσταση· ὀφείλει νὰ στηρίζεται σὲ γλωσσικὰ δεδομένα, παράλληλα χωρία, μετρικὲς ἀπαιτήσεις καὶ ἐπιχειρήματα ποὺ μποροῦν νὰ ἐλεγχθοῦν.88
Στὸν πρόλογο τῆς ἔκδοσης ὁ Bentley ὑποστηρίζει τὴ νομιμότητα τῆς εἰκαστικῆς διόρθωσης, ἀκόμη καὶ ὅταν αὐτὴ ἀντιτίθεται στὴ μαρτυρία τῶν χειρογράφων. Δὲν παραλείπει, ὅμως, νὰ ἐπισημάνει τὴν εὐθύνη ποὺ συνεπάγεται μία τέτοια ἐπέμβαση. Ἡ τόλμη τῆς εἰκασίας πρέπει νὰ συνοδεύεται ἀπὸ ἐπιφυλακτικότητα καὶ ἀποδεικτικὴ ἀκρίβεια. Ὅπως διατυπώνει, ὅταν ὁ κριτικὸς προτείνει διορθώσεις ἐναντίον τῆς μαρτυρίας ὅλων τῶν χειρογράφων, ἡ διστακτικότητα καὶ ἡ αἰδὼς ὀφείλουν νὰ τὸν συγκρατοῦν· μόνο ἡ λογικὴ τοῦ νοήματος καὶ ἡ ἀνάγκη μποροῦν νὰ δικαιολογήσουν τὴν ὑπέρβασή τους.89
Ἡ divinatio, ἡ ἱκανότητα δηλαδὴ τοῦ ἐκδότη νὰ ἀναγνωρίζει τὴν πιθανὴ ἀρχικὴ μορφὴ ἑνὸς φθαρμένου χωρίου, συνδέεται μὲ τὴν ἐξοικείωση μὲ τὸν συγγραφέα καὶ τὴ βαθιὰ γνώση τῆς γλώσσας καὶ τοῦ ὕφους του. Ἡ κριτικὴ εἰκασία ἀποκτᾷ ἀξία ὅταν μπορεῖ νὰ ἐξηγήσει ὄχι μόνο τὴν προτεινόμενη γραφή, ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο προέκυψε ἡ παραδεδομένη μορφή.90
Συγκεκριμένο παράδειγμα: Carmina I.3.18
Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα τῆς κριτικῆς τόλμης τοῦ Bentley εἶναι ἡ πρότασή του γιὰ τὸ χωρίο Carmina I.3.18. Ἡ χειρόγραφη παράδοση παραδίδει τὴ φράση siccis oculis («μὲ στεγνὰ μάτια»), τὴν ὁποία ὁ Bentley ἀμφισβήτησε καὶ πρότεινε νὰ ἀντικατασταθεῖ μὲ τὴ γραφὴ rectis oculis («μὲ σταθερὸ βλέμμα»).91
Τὸ ἐπιχείρημά του συνδεόταν μὲ τὴ σημασιολογικὴ ἀξιολόγηση τοῦ χωρίου. Στὸ συγκεκριμένο συμφραζόμενο, ὅπου περιγράφονται οἱ θαλάσσιοι κίνδυνοι ποὺ ἀντιμετώπισε ὁ πρῶτος τολμηρὸς ναυτιλλόμενος, ἡ ἀναφορὰ στὰ «στεγνὰ μάτια» μποροῦσε, κατὰ τὴν ἐκτίμησή του, νὰ δηλώνει ἁπλῶς τὴν ἀπουσία δακρύων καὶ ὄχι τὴν ψυχικὴ σταθερότητα τοῦ προσώπου. Ἀντιθέτως, τὸ rectis oculis ἀπέδιδε, κατὰ τὴν ἑρμηνεία του, τὴν ἀντιμετώπιση τοῦ κινδύνου μὲ ἀκλόνητο βλέμμα. Γιὰ νὰ ὑποστηρίξει τὴν πρότασή του, παρέθεσε λατινικὰ καὶ ἑλληνικὰ παράλληλα, ἐπιδιώκοντας νὰ δείξει ὅτι ἡ συγκεκριμένη σημασία ἦταν γλωσσικὰ δυνατή.92
Ἡ διόρθωση, ὡστόσο, δὲν στηριζόταν σὲ χειρόγραφη μαρτυρία. Ἡ γραφὴ siccis oculis παραδιδόταν ἀπὸ τοὺς κώδικες, καὶ ἡ πρόταση rectis oculis ἀποτελοῦσε προσωπικὴ εἰκασία τοῦ Bentley. Ἡ περίπτωση ἀποκαλύπτει μὲ σαφήνεια τὴν ἰσχύ, ἀλλὰ καὶ τὸν κίνδυνο τῆς μεθόδου του: ἡ ἀναζήτηση τῆς σημασιολογικῆς ἀκρίβειας μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει σὲ διόρθωση ἑνὸς χωρίου ποὺ ἡ χειρόγραφη παράδοση διασώζει ὁμόφωνα.93
Ἀξίζει, μάλιστα, νὰ σημειωθεῖ ὅτι στὸν πρόλογο τῆς δεύτερης ἔκδοσης τοῦ 1713 ὁ Bentley ἐπανῆλθε στὸ συγκεκριμένο χωρίο καὶ παραδέχθηκε ὅτι εἶχε ἀνεχθεῖ ὑπερβολικὰ τὴ γραφὴ siccis oculis. Δήλωσε ὅτι, ἐὰν τὸ ζήτημα ἦταν ἀκόμη ἀνοικτὸ ἀπὸ τὴν ἀρχή, θὰ ἀντικαθιστοῦσε χωρὶς δισταγμὸ τὸ siccis μὲ τὸ rectis. Ἡ παρατήρηση αὐτὴ εἶναι ἰδιαίτερα σημαντική, ἐπειδὴ δείχνει ὅτι ὁ Bentley ἀναγνώριζε τὴ δυνατότητα ἐπανεξέτασης τῶν ἐκδοτικῶν του ἐπιλογῶν, ἀκόμη καὶ ὅταν ἡ ἀρχικὴ πρόταση δὲν εἶχε ἐνσωματωθεῖ στὸ κύριο κείμενο.94
Τὰ ὅρια τῆς ἐκδοτικῆς αὐτονομίας
Ἡ ἐμπιστοσύνη στὴν κριτικὴ δύναμη τοῦ ἐκδότη μπορεῖ νὰ ἀποδειχθεῖ δημιουργική, ὅταν στηρίζεται σὲ ἰσχυρὰ γλωσσικὰ καὶ πραγματολογικὰ δεδομένα. Ἡ ἐσωτερικὴ πιθανότητα, ὅμως, δὲν ἀποτελεῖ πάντοτε ἀσφαλέστερο κριτήριο ἀπὸ τὴ χειρόγραφη μαρτυρία. Ἡ ἀναζήτηση μιᾶς ἀπόλυτα συνεποῦς ἢ λογικὰ ἀναμενόμενης διατύπωσης μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει στὴν ἀπόρριψη μιᾶς γνήσιας ποιητικῆς ἰδιαιτερότητας.95
Στὴν περίπτωση τοῦ Bentley, ἡ ἐπιθυμία ἀποκατάστασης τῆς γλωσσικῆς καὶ μετρικῆς κανονικότητας ὁδήγησε σὲ ἐκτεταμένες παρεμβάσεις. Ὁρισμένες ἀπὸ αὐτὲς ἀποδείχθηκαν γόνιμες καὶ ἔγιναν δεκτὲς ἀπὸ μεταγενέστερους ἐκδότες· ἄλλες θεωρήθηκαν ὑπερβολικὲς ἢ περιττές. Ἡ ἐκδοτικὴ πρακτικὴ τοῦ Bentley δὲν μπορεῖ, ἑπομένως, νὰ ἀξιολογηθεῖ συνολικὰ μὲ μία μονοσήμαντη κρίση. Ἡ ἀξία της βρίσκεται τόσο στὶς ἐπιτυχίες τῶν διορθώσεών του ὅσο καὶ στὴν ἀνάδειξη τῶν προβλημάτων ποὺ γεννᾷ ἡ ὑπερβολικὴ ἐμπιστοσύνη στὴν προσωπικὴ κρίση.96
Ἐξίσου σημαντικὴ εἶναι ἡ ἴδια ἡ δυνατότητα αὐτοδιόρθωσης. Στὸν πρόλογο τῆς ἔκδοσης τοῦ 1711 ὁ Bentley ἀναφέρει ὅτι, ἐπειδὴ δὲν εἶχε στὴ διάθεσή του ὅλο τὸ χειρόγραφο ὑλικό, ὑποχρεώθηκε νὰ ἐπανεξετάσει καὶ νὰ ἀποσύρει εἴκοσι τρεῖς διορθώσεις ποὺ εἶχε προηγουμένως δεχθεῖ στὸ κείμενο. Ἡ παραδοχὴ αὐτὴ δείχνει ὅτι ἡ κριτικὴ του μέθοδος, παρὰ τὴν τόλμη της, δὲν ἀπέκλειε τὴν ἀναθεώρηση ὅταν νέα τεκμήρια ἢ πληρέστερη ἐξέταση ἐπέβαλλαν διαφορετικὴ ἀπόφαση.97
Ἡ πρόσληψη καὶ ἡ ἀποτίμηση τῆς ἔκδοσης
Ἡ ἔκδοση τοῦ Ὁρατίου προκάλεσε ἄμεσες ἀντιδράσεις. Ὁ Thomas Hearne κατέγραψε στὶς 29 Ἰανουαρίου 1712 ὅτι τὸ ἔργο τοῦ Bentley κατακρινόταν γιὰ τὴ μεγάλη ἐλευθερία ποὺ εἶχε ἀσκήσει στὴ μεταβολὴ τοῦ κειμένου. Ἡ παρατήρηση αὐτὴ ἀποτυπώνει τὴν ἀρχικὴ δυσπιστία ἑνὸς μέρους τῆς λογίας κοινότητας ἀπέναντι στὴν ἔκταση τῶν εἰκαστικῶν διορθώσεων.98
Ἡ δεύτερη ἔκδοση, ποὺ κυκλοφόρησε τὸ 1713 στὸ Ἄμστερνταμ, περιέλαβε βελτιώσεις καὶ ἀναθεωρήσεις. Ἡ κυκλοφορία της ἐπιβεβαιώνει ὅτι τὸ ἔργο δὲν ἔμεινε μία στατικὴ ἐκδοτικὴ πρόταση, ἀλλὰ συνέχισε νὰ ἀποτελεῖ ἀντικείμενο ἐπεξεργασίας καὶ συζήτησης. Ἡ ἀντιπαράθεση ποὺ προκάλεσε ἡ ἔκδοση ἀφοροῦσε τόσο τὴν ἀποδοχὴ τῶν συγκεκριμένων διορθώσεων ὅσο καὶ τὴ νομιμότητα τῆς κριτικῆς παρέμβασης στὸ παραδεδομένο κείμενο.99
Ἡ ἔκδοση τοῦ Ὁρατίου ἀποτελεῖ, τελικά, σταθμὸ στὴν ἐξέλιξη τῆς κριτικῆς μεθόδου τοῦ Bentley. Ἡ ratio, ἡ res ipsa, ἡ χειρόγραφη μαρτυρία καὶ ἡ conjectura δὲν λειτουργοῦν ὡς ἀνεξάρτητα ἢ ἀμοιβαίως ἀποκλειόμενα κριτήρια, ἀλλὰ συγκροτοῦν τὰ διαφορετικὰ ἐπίπεδα μιᾶς ἐκδοτικῆς διαδικασίας. Ἡ τελικὴ κρίση ἀνήκει στὸν φιλόλογο, ὁ ὁποῖος ὀφείλει νὰ ἀναλάβει καὶ τὴν εὐθύνη τῆς ἐπέμβασής του.
Ἡ παρακαταθήκη τοῦ Bentley δὲν βρίσκεται, συνεπῶς, στὴν ἄκριτη ἀποδοχὴ τῶν διορθώσεών του, ἀλλὰ στὴν ἀνάδειξη τῆς κριτικῆς ἱκανότητας ὡς ἀναγκαίου στοιχείου τῆς φιλολογικῆς ἐργασίας. Ἡ ἐκδοτικὴ αὐτονομία ἀποκτᾷ ἐπιστημονικὴ νομιμότητα μόνον ὅταν συνοδεύεται ἀπὸ ἐπαρκῆ τεκμηρίωση, ἐπίγνωση τῶν ὁρίων της καὶ διαρκῆ διάθεση ἐπανεξέτασης τῶν συμπερασμάτων.
Ὑποσημειώσεις
83. Richard Bentley, Q. Horatius Flaccus, ex recensione & cum notis atque emendationibus Richardi Bentleii, Cantabrigiae, 1711. Γιὰ τὴ διάκριση μεταξὺ τῆς ἐκτύπωσης τοῦ ποιητικοῦ κειμένου καὶ τῆς μεταγενέστερης προετοιμασίας τῶν σημειώσεων, βλ. Kristine Louise Haugen, Richard Bentley: Poetry and Enlightenment, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2011, σσ. 135–140· Francesco Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston: De Gruyter, 2022, σσ. 9–34.
84. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σσ. 20–21. Γιὰ τὴν ἔκταση τῶν παρεμβάσεων καὶ τὴ διάκριση μεταξὺ διορθώσεων ποὺ στηρίζονται σὲ κώδικες καὶ διορθώσεων ex ingenio, βλ. καὶ D. R. Shackleton Bailey, “Bentley and Horace”, Proceedings of the British Academy 49 (1963), σ. 110.
85. Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711, Notae, σ. 147, ad Carmina III.27.15. Ἡ πλήρης διατύπωση εἶναι: «Nobis et ratio et res ipsa centum codicibus potiores sunt, praesertim accedente Vaticani veteris suffragio».
86. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σσ. 22–23· E. J. Kenney, The Classical Text: Aspects of Editing in the Age of the Printed Book, Berkeley–Los Angeles, 1974, σ. 72.
87. Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711, Notae, σ. 147, ad Carmina III.27.15· Kenney, The Classical Text, 1974, σ. 72· Rudolf Pfeiffer, History of Classical Scholarship: From 1300 to 1850, Oxford, 1976, σσ. 153–154· G. O. Brink, English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman, Cambridge, 1986, σ. 71.
88. Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711, Praefatio, c. c1r–c2r· Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σσ. 21–22.
89. Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711, Praefatio, c. c2r· Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σ. 22.
90. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σσ. 21–23· Haugen, Richard Bentley: Poetry and Enlightenment, 2011, σσ. 138–160.
91. Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711, Notae, ad Carmina I.3.18. Ἡ παραδεδομένη γραφὴ εἶναι siccis oculis, ἐνῶ ὁ Bentley προτείνει rectis oculis.
92. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σσ. 23–24· Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711, Notae, ad Carmina I.3.18.
93. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σ. 23· Haugen, Richard Bentley: Poetry and Enlightenment, 2011, σσ. 138–140.
94. Bentley, Q. Horatius Flaccus, Editio altera, Amstelodami, 1713, Praefatio, σσ. xxiii–xxiv. Ὁ Bentley ἀναφέρει: «Siccis oculis nimium patienter tuli; cuius loco, si res nunc integra esset, Rectis oculis sine dubitatione substituere velim».
95. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σσ. 23–24· Sebastiano Timpanaro, The Genesis of Lachmann’s Method, 2005, σσ. 25–26.
96. G. O. Brink, English Classical Scholarship, 1986, σσ. 66–71· D. R. Shackleton Bailey, “Bentley and Horace”, 1963, σ. 110.
97. Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711, Praefatio, c. c3r–c3v· Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σ. 22.
98. Thomas Hearne, Remarks and Collections, vol. III, σ. 273, καταχώριση τῆς 29ης Ἰανουαρίου 1712· βλ. ἐπίσης Matthew Fox, “Manners and Method in Classical Criticism of the Early Eighteenth Century”, Cambridge Classical Journal 59 (2013).
99. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”, 2022, σσ. 23–24· Haugen, Richard Bentley: Poetry and Enlightenment, 2011, σσ. 160 κ.ἑ.
Βιβλιογραφικὲς προσθήκες
- Bentley, Richard. Q. Horatius Flaccus, ex recensione & cum notis atque emendationibus Richardi Bentleii. Cantabrigiae, 1711.
- Bentley, Richard. Q. Horatius Flaccus, ex recensione & cum notis atque emendationibus Richardi Bentleii. Editio altera. Amstelodami, 1713.
- Brink, G. O. English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman. Cambridge, 1986.
- Haugen, Kristine Louise. Richard Bentley: Poetry and Enlightenment. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2011.
- Kenney, E. J. The Classical Text: Aspects of Editing in the Age of the Printed Book. Berkeley–Los Angeles, 1974.
- Lupi, Francesco. “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture”. Στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, σσ. 9–34. Berlin/Boston: De Gruyter, 2022.
- Pfeiffer, Rudolf. History of Classical Scholarship: From 1300 to 1850. Oxford, 1976.
- Shackleton Bailey, D. R. “Bentley and Horace”. Proceedings of the British Academy 49 (1963), σσ. 107–124.
- Timpanaro, Sebastiano. The Genesis of Lachmann’s Method. 2005.
ΤΕΛΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Ἡ κληρονομιὰ τοῦ Richard Bentley στὴ νεότερη κλασικὴ φιλολογία
Ὁ Richard Bentley δὲν ὑπῆρξε ὁ ἀπόλυτος δημιουργὸς τῆς νεότερης κειμενικῆς κριτικῆς. Ἡ conjectura, ἡ ἱστορικὴ ἐξέταση τῶν κειμένων καὶ ἡ κριτικὴ ἀξιολόγηση τῆς χειρόγραφης παράδοσης εἶχαν διαμορφωθεῖ πολὺ πρὶν ἀπὸ τὴν ἐποχή του.1 Ἡ ἱστορικὴ σημασία του βρίσκεται κυρίως στὴν ἐντατικὴ καὶ συστηματικὴ ἐφαρμογὴ αὐτῶν τῶν πρακτικῶν, καθὼς καὶ στὴν ἱκανότητά του νὰ συνδυάζει διαφορετικὰ εἴδη τεκμηρίων γιὰ τὴν ἐπίλυση φιλολογικῶν προβλημάτων.2
Ἡ κληρονομιὰ τῆς προγενέστερης παράδοσης
Ὁ Bentley ἐργάστηκε μέσα σὲ μιὰ μακρὰ εὐρωπαϊκὴ παράδοση κλασικῆς φιλολογίας, ἡ ὁποία εἶχε ἀναπτύξει σταδιακὰ τὴ μελέτη τῶν χειρογράφων, τὴ γλωσσικὴ ἀνάλυση, τὴν ἱστορικὴ ἐξέταση καὶ τὴν κριτικὴ εἰκασία.3 Ἡ διαμόρφωση αὐτῆς τῆς παράδοσης συνδέεται μὲ τὸν ἀνθρωπισμὸ τῆς Ἰταλικῆς Ἀναγέννησης, τὴν ὀλλανδικὴ φιλολογικὴ δραστηριότητα τοῦ 16ου καὶ τοῦ 17ου αἰῶνα, τὴ γαλλικὴ λογιοσύνη καὶ τὴν ἀνάπτυξη τῶν κλασικῶν σπουδῶν στὴν Ἀγγλία.4
Ἡ συμβολὴ λογίων ὅπως ὁ Lorenzo Valla, ὁ Angelo Poliziano, ὁ Francesco Robortello, ὁ Joseph Justus Scaliger, ὁ Isaac Casaubon καὶ οἱ οἶκοι τῶν Heinsius ἀποτελεῖ μέρος τοῦ πνευματικοῦ περιβάλλοντος μέσα στὸ ὁποῖο ἐξελίχθηκε ἡ νεότερη κριτικὴ τῶν κλασικῶν κειμένων.5 Ἡ πρακτικὴ τῆς κριτικῆς εἰκασίας, ἐπομένως, δὲν ἀποτελεῖ ἐφεύρεση τοῦ Bentley· ἐκεῖνο ποὺ διακρίνει τὴ δική του παρουσία εἶναι ἡ ἔνταση, ἡ συστηματικότητα καὶ ἡ ἐπιχειρηματολογικὴ ἀνάπτυξη μὲ τὴν ὁποία ἐφάρμοσε τὴν προϋπάρχουσα μέθοδο.6
Ἡ ἐνίσχυση τῆς κριτικῆς μεθόδου
Ἡ συμβολὴ τοῦ Bentley ἀναδεικνύεται στὴ συνδυαστικὴ ἀξιοποίηση γλωσσικῶν, ἱστορικῶν, γεωγραφικῶν, μετρικῶν, λογοτεχνικῶν καὶ κειμενικῶν δεδομένων.7 Τὰ τρία ἔργα ποὺ ἐξετάστηκαν στὴν παροῦσα μελέτη φωτίζουν διαφορετικὲς ὄψεις αὐτῆς τῆς πρακτικῆς: ἡ Epistola ad Joannem Millium (1691) φανερώνει τὴν πρώιμη ἐφαρμογὴ τῆς κριτικῆς του ἱκανότητας στὴν ἐξέταση ἱστορικῶν καὶ λογοτεχνικῶν μαρτυριῶν· ἡ Dissertation upon the Epistles of Phalaris (1699) ἐπεκτείνει τὴν ἔρευνα στὸ ζήτημα τῆς γνησιότητας ὁλόκληρου σώματος κειμένων· ἐνῶ ἡ ἔκδοση τοῦ Ὁρατίου, ὁλοκληρωμένη μὲ τὶς κριτικὲς σημειώσεις τὸ 1711, ἀναδεικνύει τὶς δυνατότητες καὶ τὰ ὅρια τῆς κειμενικῆς εἰκασίας.8
Ἡ Epistola φανερώνει τὴν ἱκανότητα τοῦ Bentley νὰ ἐλέγχει τὴν ἀξιοπιστία τῶν μαρτυριῶν, νὰ ἀναζητεῖ τὴν προέλευση λογοτεχνικῶν παραθεμάτων καὶ νὰ ἀμφισβητεῖ τὴν πατρότητα ἀποσπασμάτων μὲ βάση γλωσσικὰ καὶ ἱστορικὰ κριτήρια.9 Ἡ Dissertation ἀναδεικνύει τὴ δυνατότητά του νὰ ἐξετάζει τὴ γνησιότητα κειμένων μέσα ἀπὸ τὴ συσχέτιση γλώσσας, ἱστορικῆς πραγματικότητας καὶ πολιτισμικῶν δεδομένων.10 Ἡ ἔκδοση τοῦ Ὁρατίου, τέλος, μεταφέρει τὴν κριτικὴ διαδικασία στὸ πεδίο τῆς ἀποκατάστασης συγκεκριμένων χωρίων, ὅπου ἡ χειρόγραφη μαρτυρία καλείται νὰ συνεξεταστεῖ μὲ τὴ γλωσσικὴ πιθανότητα, τὸ μέτρο καὶ τὴ συνοχὴ τοῦ νοήματος.11
Ἡ σχέση ratio–res ipsa–conjectura
Ἡ σχέση ratio–res ipsa–conjectura συμπυκνώνει μιὰ κεντρικὴ διάσταση τῆς κριτικῆς πρακτικῆς τοῦ Bentley. Ἡ ratio δὲν σημαίνει αὐθαίρετη ἀπόρριψη τῆς χειρόγραφης παράδοσης. Σημαίνει τὴν κριτικὴ στάθμιση τῶν μαρτυριῶν μὲ βάση τὴ γλώσσα, τὴν ἐσωτερικὴ συνοχὴ τοῦ κειμένου, τὸ ἱστορικὸ περιβάλλον καὶ τὰ πραγματολογικὰ δεδομένα. Ἡ χαρακτηριστικὴ διατύπωσή του, «Nobis et ratio et res ipsa centum codicibus potiores sunt, praesertim accedente Vaticani veteris suffragio», δὲν ἀπομονώνει τὴ λογικὴ κρίση ἀπὸ τὴ χειρόγραφη μαρτυρία· ἀντιθέτως, ἡ ρητὴ μνεία τοῦ παλαιοῦ Βατικανοῦ κώδικα φανερώνει ὅτι ἡ ἐξωτερικὴ τεκμηρίωση παραμένει μέρος τῆς κρίσης.12
Ἡ conjectura ἀποτελεῖ, στὸ πλαίσιο αὐτό, ἐργαλεῖο κειμενικῆς ἀποκατάστασης καὶ ὄχι αὐτοτελῆ ἀπόδειξη. Ἡ ἀξία της ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἱκανότητά της νὰ ἐξηγεῖ τὰ δεδομένα καὶ νὰ ὑποστηρίζεται μὲ ἐλέγξιμα γλωσσικὰ, μετρικὰ καὶ πραγματολογικὰ ἐπιχειρήματα.13 Ἡ μέθοδος τοῦ Bentley, ὡστόσο, ἀναδεικνύει καὶ τὸ πρόβλημα ποὺ δημιουργεῖται ὅταν ἡ ἐσωτερικὴ πιθανότητα ἀποκτᾷ μεγαλύτερο βάρος ἀπὸ τὴ χειρόγραφη μαρτυρία χωρὶς ἐπαρκῆ αἰτιολόγηση.14
Τὰ ὅρια τῆς μεθόδου
Ἡ κριτικὴ πρακτικὴ τοῦ Bentley δὲν στερεῖται ὁρίων. Ἡ ἐμπιστοσύνη στὴν προσωπικὴ κρίση τοῦ ἐκδότη μπορεῖ νὰ ἀποδειχθεῖ δημιουργική, ὅταν στηρίζεται σὲ ἰσχυρὰ γλωσσικὰ καὶ ἱστορικὰ δεδομένα καὶ ὅταν ἡ προτεινόμενη διόρθωση ἐξηγεῖ πειστικὰ τὴ γένεση τῆς παραδεδομένης γραφῆς.15 Ἀντιθέτως, γίνεται προβληματικὴ ὅταν ἡ ἐσωτερικὴ πιθανότητα ὑποκαθιστᾷ τὴν ἐξωτερικὴ μαρτυρία χωρὶς νὰ ἀποδεικνύεται ὅτι ἡ παραδεδομένη γραφὴ εἶναι ἀδύνατη ἢ ἀνεπαρκῶς νοηματική.16
Ἡ ἐπιθυμία ἀποκατάστασης γλωσσικῆς ἢ μετρικῆς κανονικότητας μπορεῖ, ἐπίσης, νὰ ὁδηγήσει σὲ διορθώσεις ποὺ ἀντικατοπτρίζουν περισσότερο τὶς προσδοκίες τοῦ ἐκδότη παρὰ τὰ πραγματικὰ δεδομένα τῆς παράδοσης.17 Ἡ ἐκδοτικὴ αὐτονομία, συνεπῶς, δὲν μπορεῖ νὰ θεωρεῖται ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴν ἀποδεικτικὴ ὑποχρέωση τοῦ φιλολόγου. Ἡ κριτικὴ κρίση ἀποκτᾷ ἐπιστημονικὴ ἰσχὺ ὅταν συνδυάζει τὴν ἐλευθερία τῆς εἰκασίας μὲ τὸν συστηματικὸ ἔλεγχο τῆς χειρόγραφης παράδοσης.18
Ἡ πραγματικὴ θέση τοῦ Bentley
Ἡ θέση τοῦ Bentley στὴν ἱστορία τῆς νεότερης κλασικῆς φιλολογίας δὲν προσδιορίζεται ὀρθὰ μὲ τὸν χαρακτηρισμὸ τοῦ ἀπόλυτου θεμελιωτῆ. Ἡ φιλολογικὴ πρακτικὴ του προϋποθέτει τὴν προγενέστερη ἀνάπτυξη τῆς κριτικῆς μεθόδου, τὴν ὁποία ὁ ἴδιος ἀξιοποίησε καὶ ἐνίσχυσε μὲ ἐξαιρετικὴ ὀξύνοια καὶ ἐπιχειρηματολογικὴ τόλμη.19 Ἡ συμβολή του βρίσκεται, ἐπομένως, στὴν ἐντατικοποίηση καὶ στὴν ἀπαιτητικὴ ἐφαρμογὴ τῆς κριτικῆς διαδικασίας, ὄχι στὴ δημιουργία της ἐκ τοῦ μηδενός.20
Ἡ κληρονομιὰ τοῦ Bentley συνίσταται κυρίως στὴν ἀνάδειξη τῆς κριτικῆς ἔκδοσης ὡς ἐργασίας ποὺ ἀπαιτεῖ τεκμηρίωση, σύγκριση μαρτυριῶν καὶ ρητὴ αἰτιολόγηση τῶν ἐπεμβάσεων τοῦ ἐκδότη.21 Ἡ ἱστορικὴ ἀξία του δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸ ἂν ὅλες οἱ διορθώσεις του ἀποδείχθηκαν ἐπιτυχείς, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἔθεσε μὲ ἰδιαίτερη ἔνταση τὸ ζήτημα τῆς σχέσης ἀνάμεσα στὴν παράδοση καὶ στὴν κριτικὴ κρίση. Ἡ συμβολή του ἀποτελεῖ, μὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια, σημαντικὸ σταθμὸ στὴν ἱστορία τῆς νεότερης κλασικῆς φιλολογίας.22
Ὑποσημειώσεις
1. Rudolf Pfeiffer, History of Classical Scholarship: From 1300 to 1850, Oxford: Clarendon Press, 1976, σσ. 1–142, γιὰ τὴν προγενέστερη εὐρωπαϊκὴ παράδοση. Γιὰ τὴ μετάβαση στὴν ἀγγλικὴ κλασικὴ φιλολογία, βλ. σσ. 143–163.
2. C. O. Brink, English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman, Cambridge: James Clarke, 1986, σσ. 41–83· Francesco Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture,” στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, Berlin/Boston: De Gruyter, 2022, σσ. 9–33.
3. Pfeiffer, History of Classical Scholarship, σσ. 1–142.
4. Ὅ.π., σσ. 1–142. Ἡ ἔκταση αὐτὴ καλύπτει τὴν Ἰταλικὴ, τὴν ὀλλανδικὴ καὶ τὴ γαλλικὴ λογιοσύνη πρὶν ἀπὸ τὴν ἐξέταση τῆς βρετανικῆς φιλολογίας.
5. Ὅ.π., ἰδίως τὰ κεφάλαια γιὰ τὸν ἀνθρωπισμὸ καὶ τὴν ἀνάπτυξη τῆς φιλολογικῆς ἔρευνας· Brink, English Classical Scholarship, κεφ. 1, σσ. 10–20.
6. Brink, English Classical Scholarship, σσ. 41–83· Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture,” σσ. 9–33.
7. Lupi, ὅ.π., σσ. 9–33· Brink, English Classical Scholarship, σσ. 41–83.
8. Richard Bentley, “Epistola ad Cl. V. Joannem Millium,” στὸ John Mill (ἐπιμ.), Joannis Antiocheni cognomento Malalae Historia Chronica, Oxonii: e Theatro Sheldoniano, 1691· Richard Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris. With an Answer to the Objections of the Honourable Charles Boyle, Esquire, London, 1699· Richard Bentley, Q. Horatius Flaccus, ex recensione & cum notis atque emendationibus Richardi Bentleii, Cantabrigiae, 1711.
9. Bentley, “Epistola ad Cl. V. Joannem Millium,” στὸ Mill, Joannis Antiocheni cognomento Malalae Historia Chronica, 1691. Γιὰ τὴ νεότερη ἔκδοση τοῦ κειμένου, βλ. Richard Bentley, Epistola ad Joannem Millium, εἰσαγωγὴ G. P. Goold, Toronto: University of Toronto Press, 1962.
10. Bentley, A Dissertation upon the Epistles of Phalaris, 1699. Γιὰ τὴν ἱστορικὴ ἔνταξη τῆς διαμάχης καὶ τὴ σημασία της γιὰ τὴν ἀγγλικὴ κλασικὴ φιλολογία, βλ. Brink, English Classical Scholarship, σσ. 41–60.
11. Bentley, Q. Horatius Flaccus, 1711· Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture,” σσ. 20–24.
12. Bentley, Q. Horatius Flaccus, Notae & Emendationes, σ. 147, σημείωση στὸ Carmina III.27.15.
13. Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture,” σσ. 20–24.
14. Ὅ.π., σσ. 23–24· G. O. Brink, English Classical Scholarship, σσ. 61–83.
15. Brink, English Classical Scholarship, σσ. 61–83· Lupi, “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture,” σσ. 20–24.
16. Lupi, ὅ.π., σσ. 23–24.
17. Brink, English Classical Scholarship, σσ. 61–83· Lupi, ὅ.π., σσ. 20–24.
18. Lupi, ὅ.π., σσ. 20–24.
19. Pfeiffer, History of Classical Scholarship, σσ. 143–163· Brink, English Classical Scholarship, σσ. 41–83.
20. Brink, ὅ.π., σσ. 41–83· Lupi, ὅ.π., σσ. 9–33.
21. Lupi, ὅ.π., σσ. 20–33· Brink, English Classical Scholarship, σσ. 61–83.
22. Pfeiffer, History of Classical Scholarship, σσ. 143–163· Brink, English Classical Scholarship, σσ. 41–83.
Βιβλιογραφικὲς προσθήκες
- Bentley, Richard. A Dissertation upon the Epistles of Phalaris. With an Answer to the Objections of the Honourable Charles Boyle, Esquire. London, 1699.
- Bentley, Richard. Epistola ad Joannem Millium. Εἰσαγωγὴ G. P. Goold. Toronto: University of Toronto Press, 1962.
- Bentley, Richard. Q. Horatius Flaccus, ex recensione & cum notis atque emendationibus Richardi Bentleii. Cantabrigiae, 1711.
- Brink, C. O. English Classical Scholarship: Historical Reflections on Bentley, Porson, and Housman. Cambridge: James Clarke, 1986.
- Lupi, Francesco. “Richard Bentley and Philology as the Art of Conjecture.” Στὸ Diego Lanza – Gherardo Ugolini (ἐπιμ.), History of Classical Philology: From Bentley to the 20th Century, σσ. 9–33. Berlin/Boston: De Gruyter, 2022.
- Mill, John (ἐπιμ.). Joannis Antiocheni cognomento Malalae Historia Chronica. Oxonii: e Theatro Sheldoniano, 1691.
- Pfeiffer, Rudolf. History of Classical Scholarship: From 1300 to 1850. Oxford: Clarendon Press, 1976.


0 comments:
Δημοσίευση σχολίου