Δός μοι ποῦ στῶ ἢ πᾷ βῶ;
Οἱ μαρτυρίες καὶ ἡ κειμενικὴ παράδοση τοῦ ἀποφθέγματος τοῦ Ἀρχιμήδους
Α. Εἰσαγωγή: Ἕνα ἀπόφθεγμα, τρεῖς βασικὲς μαρτυρίες
Ἐλάχιστα ἀποφθέγματα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς ἐπιστήμης γνώρισαν τόσο εὐρεῖα διάδοση ὅσο τὸ περίφημο ἀρχιμήδειο κάλεσμα γιὰ τὴν ἀναζήτηση ἑνὸς σταθεροῦ σημείου στηρίξεως, ἀπὸ τὸ ὁποῖο θὰ μποροῦσε νὰ κινηθεῖ ὁλόκληρη ἡ γῆ. Στὴ νεότερη παράδοση, ἡ φράση «δός μοι ποῦ στῶ καὶ κινῶ τὴν γῆν» ἔχει παγιωθεῖ ὡς αὐθεντικὸ καὶ αὐτολεξεὶ διασωθὲν ἀπόφθεγμα τοῦ Συρακοσίου μαθηματικοῦ καὶ μηχανικοῦ.
Ἡ φιλολογικὴ ἔρευνα, ὡστόσο, ἀναδεικνύει μία οὐσιώδη διάκριση: αὐτόγραφη ἢ σύγχρονη μαρτυρία τοῦ Ἀρχιμήδους γιὰ τὴ συγκεκριμένη ρήση δὲν σώζεται, οὔτε αὐτὴ περιλαμβάνεται στὰ σωζόμενα μαθηματικὰ ἔργα του. Ἡ παράδοσή της στηρίζεται σὲ μεταγενέστερες μαρτυρίες, οἱ ὁποῖες παραδίδουν διαφορετικὲς διατυπώσεις καὶ τὶς συνδέουν μὲ τὴ μηχανικὴ σκέψη καὶ τὴ δυνατότητα μετακινήσεως μεγάλων βαρῶν.
Τρεῖς βασικὲς κειμενικὲς μαρτυρίες ἐπιτρέπουν νὰ παρακολουθήσουμε τὴ διαμόρφωση τῆς παραδόσεως: ὁ Πάππος ὁ Ἀλεξανδρεύς παραδίδει τὴ μορφὴ «δός μοι ποῦ στῶ καὶ κινῶ τὴν γῆν», ὁ Σιμπλίκιος τὴ δωρικὴ διατύπωση «πᾷ βῶ καὶ κινῶ τὰν γᾶν», ἐνῶ ὁ Ἰωάννης Τζέτζης διασώζει μία ἐκτενέστερη βυζαντινὴ μορφή, στὴν ὁποία ἐμφανίζεται καὶ ὁ χαριστίων. Παράλληλα, οἱ μαρτυρίες τοῦ Πάππου καὶ τοῦ Σιμπλικίου, καθὼς καὶ ἡ μεταγενέστερη ἀναφορὰ τοῦ Ὀλυμπιοδώρου, συνδέουν τὸ ἀπόφθεγμα μὲ διαφορετικὲς τεχνικὲς διατάξεις καὶ μηχανικὲς παραδόσεις.
Οἱ διαφορὲς αὐτὲς δὲν εἶναι ἀμιγῶς γλωσσικές. Ἡ διάκριση τῶν ρημάτων ἵστημι καὶ βαίνω, ἡ χρονικὴ διαφοροποίηση τῶν τύπων κινῶ καὶ κινήσω, ἡ παρουσία τοῦ χαριστίωνος καὶ οἱ ἀναφορὲς στὸν βαρουλκό ἀναδεικνύουν διαφορετικὰ κειμενικὰ καὶ τεχνικὰ συμφραζόμενα. Ἡ ἐξέτασή τους προϋποθέτει, ἐπομένως, τὴ διάκριση τῆς ἀρχικῆς μαρτυρίας ἀπὸ τὴ μεταγενέστερη πρόσληψη, καθὼς καὶ τὴν προσεκτικὴ ἀξιολόγηση τῆς μεταδόσεως τῶν κειμένων.
Β. Ὁ Πάππος ὁ Ἀλεξανδρεὺς καὶ ἡ διατύπωση «δός μοι ποῦ στῶ»
Μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες μαρτυρίες τοῦ ἀποφθέγματος παραδίδει ὁ Πάππος ὁ Ἀλεξανδρεύς, μαθηματικὸς τῆς ὕστερης ἀρχαιότητος, στὸ ὄγδοο βιβλίο τῆς Συναγωγῆς του (§ ια΄). Στὸ πλαίσιο τῆς πραγματεύσεως τοῦ προβλήματος τῆς κινήσεως δεδομένου βάρους μὲ δεδομένη δύναμη, παραθέτει τὴ φράση: «δός μοί φησι ποῦ στῶ καὶ κινῶ τὴν γῆν». Τὸ παράθεμα ἀκολουθεῖ τὴν τυπωμένη μορφὴ τῆς κριτικῆς ἐκδόσεως τοῦ Friedrich Hultsch (Pappi Alexandrini Collectionis quae supersunt, τόμ. III, Βερολίνο, 1878, σ. 1060, στ. 15–20).
Ἰδιαίτερο φιλολογικὸ ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ εἰσαγωγὴ τῆς ρήσεως μὲ τὴ φράση «ἐφ’ ᾧ λέγεται εἰρηκέναι», μὲ τὴν ὁποία ὁ Πάππος δηλώνει ὅτι στὸν Ἀρχιμήδη ἀποδίδεται ἡ συγκεκριμένη δήλωση. Ἡ διατύπωση αὐτὴ δὲν συνιστᾷ ἄμεση μαρτυρία γιὰ τὰ λόγια τοῦ Συρακουσίου, ἀλλὰ καταγράφει μία παράδοση ποὺ τὰ συνέδεε μὲ τὴ μηχανικὴ εὐφυΐα του.
Ἐξίσου σημαντικὴ εἶναι ἡ συνέχεια τοῦ χωρίου, ἡ ὁποία συχνὰ παραβλέπεται στὶς νεότερες παραθέσεις τοῦ ἀποφθέγματος. Ὁ Πάππος ἀναφέρει ὅτι ὁ Ἥρων ὁ Ἀλεξανδρεύς ἐξέθεσε μὲ σαφήνεια τὴν κατασκευὴ τοῦ σχετικοῦ μηχανισμοῦ στὸν καλούμενο βαρουλκό, ἀξιοποιώντας μαθηματικὸ λῆμμα ποὺ εἶχε ἀποδείξει στὰ Μηχανικά του. Μάλιστα, περιγράφει τὴ λειτουργία του μὲ βάση τὴ διάταξη ὀδοντωτῶν τυμπάνων καὶ τὴ σχέση τῶν διαμέτρων τους.
Ἡ πληροφορία αὐτὴ προσδίδει στὴ μαρτυρία τοῦ Πάππου ξεχωριστὴ σημασία. Δὲν περιορίζεται στὴ διάσωση μιᾶς ἀποφθεγματικῆς ρήσεως, ἀλλὰ τὴν ἐντάσσει σὲ συγκεκριμένο μαθηματικὸ καὶ μηχανικὸ πλαίσιο. Παράλληλα, ὅμως, χρειάζεται νὰ διακρίνουμε τὴν ἀπόδοση τῆς μηχανικῆς ἐπινοήσεως στὸν Ἀρχιμήδη ἀπὸ τὴν περιγραφὴ τῆς κατασκευῆς της ἀπὸ τὸν Ἥρωνα. Ὁ Πάππος δὲν παραθέτει ἁπλῶς μία ρήση· διασώζει καὶ μία τεχνικὴ παράδοση γύρω ἀπὸ τὴ δυνατότητα μετακινήσεως μεγάλου βάρους μὲ μικρότερη δύναμη.
Γ. Ἡ δωρικὴ διατύπωση καὶ τὸ πρόβλημα τῆς διοδώρειας ἀποδόσεως
Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ δωρικὴ μορφὴ τοῦ ἀποφθέγματος, ἡ ὁποία διασώζεται στὴ βυζαντινὴ παράδοση τοῦ Ἰωάννη Τζέτζη (Χιλιάδες, II, 35, στ. 132–133): «Πᾷ βῶ καὶ χαριστίωνι τὰν γᾶν κινήσω πᾶσαν;». Ἡ διατύπωση διαφοροποιεῖται αἰσθητὰ ἀπὸ τὴ μαρτυρία τοῦ Πάππου, τόσο στὴ γλωσσικὴ μορφὴ ὅσο καὶ στὴ λεκτική της σύνθεση. Στὸ ἐπίκεντρό της βρίσκονται τὸ δωρικὸ ἐρωτηματικὸ ἐπίρρημα πᾷ, ὁ τύπος βῶ, ὁ ὁποῖος προέρχεται ἀπὸ τὸ ρῆμα βαίνω, καὶ ἡ δοτικὴ χαριστίωνι, ποὺ δηλώνει τὸ μέσο μὲ τὸ ὁποῖο ἐπιδιώκεται ἡ κίνηση τῆς γῆς.
Χρειάζεται, ὡστόσο, νὰ διευκρινιστεῖ ἕνα σημαντικὸ ζήτημα τῆς κειμενικῆς μεταδόσεως. Ἡ συγκεκριμένη δωρικὴ διατύπωση ἔχει παραδοσιακὰ ἐνταχθεῖ στὰ ἀποσπάσματα τοῦ εἰκοστοῦ ἕκτου βιβλίου τῆς Ἱστορικῆς Βιβλιοθήκης τοῦ Διοδώρου τοῦ Σικελιώτου. Ἡ νεότερη, ὅμως, ἔρευνα τοῦ Philip Rance ἐπισημαίνει ὅτι οἱ στίχοι 106–133 τῆς συγκεκριμένης ἱστορίας τοῦ Τζέτζη δὲν μποροῦν νὰ ἀποδοθοῦν τεκμηριωμένα στὸν Διόδωρο. Ἡ ρητὴ ἐπίκληση τοῦ Διοδώρου ἀπὸ τὸν Τζέτζη ἐμφανίζεται σὲ μεταγενέστερο τμῆμα τῆς ἀφηγήσεως, στοὺς στίχους 134–152, ὅπου γίνεται λόγος γιὰ τὴν ἅλωση τῶν Συρακουσῶν καὶ τὸν θάνατο τοῦ Ἀρχιμήδη. Ἡ ἀναφορὰ αὐτὴ δὲν ἐπιτρέπει νὰ μεταφερθεῖ αὐτομάτως ἡ διοδώρεια πατρότητα καὶ στοὺς προηγούμενους στίχους.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἀνάλυση τοῦ Rance, τὸ τμῆμα τῶν Χιλιάδων II.35.106–152 εἶχε ἐνταχθεῖ παλαιότερα στὴν ἐκδοτικὴ παράδοση ὡς ἀπόσπασμα τοῦ Διοδώρου. Ἡ διπλὴ αὐτὴ ἀπόδοση, ὅμως, μπορεῖ νὰ δικαιολογηθεῖ μόνο γιὰ τοὺς στίχους 134–152. Ἑπομένως, ἡ δωρικὴ φράση δὲν ἀποτελεῖ βέβαιη διοδώρεια μαρτυρία τοῦ 1ου αἰ. π.Χ.· τεκμηριώνεται ὡς μέρος τῆς τζετζικῆς παραδόσεως, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ διασώζει καὶ παλαιότερο ὑλικό, χωρὶς νὰ εἶναι δυνατόν νὰ προσδιοριστεῖ μὲ βεβαιότητα ἡ προέλευσή του.
Ἡ διάκριση αὐτὴ εἶναι ἀπαραίτητη γιὰ τὴν ὀρθὴ χρονολόγηση τῶν μαρτυριῶν. Ἡ παλαιὰ ἐκδοτικὴ ἀπόδοση δὲν ἀρκεῖ ἀπὸ μόνη της γιὰ νὰ μετατρέψει μία βυζαντινὴ μαρτυρία σὲ ἀνεξάρτητο τεκμήριο τοῦ 1ου αἰ. π.Χ.
Δ. Ὁ Σιμπλίκιος καὶ ὁ χαριστίων: τὸ σταθμιστικὸ ὄργανο
Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ μαρτυρία τοῦ Σιμπλικίου στὰ Σχόλια εἰς τὰ Ἀριστοτέλους Φυσικά (ἔκδ. Hermann Diels, CAG IX, σ. 1110, στ. 3–7). Ἐξετάζοντας τὴν ἀναλογία τοῦ κινοῦντος, τοῦ κινουμένου καὶ τοῦ διαστήματος, ὁ νεοπλατωνικὸς φιλόσοφος ἀναφέρει ὅτι ὁ Ἀρχιμήδης συνέστησε τὸν καλούμενο χαριστίωνα, τὸν ὁποῖο χαρακτηρίζει ρητῶς «σταθμιστικὸν ὄργανον». Τὸ σχετικὸ χωρίο ἀρχίζει μὲ τὴ διατύπωση:
«ταύτῃ δὲ τῇ ἀναλογίᾳ τοῦ κινοῦντος καὶ τοῦ κινουμένου καὶ τοῦ διαστήματος τὸ σταθμιστικὸν ὄργανον τὸν καλούμενον χαριστίωνα συστήσας ὁ Ἀρχιμήδης ὡς μέχρι παντὸς τῆς ἀναλογίας προχωρούσης ἐκόμπασεν ἐκεῖνο τὸ “πᾷ βῶ καὶ κινῶ τὰν γᾶν”.»
Ἡ παράθεση ἀκολουθεῖ τὴν κριτικὴ ἔκδοση τοῦ Diels, στὴν ὁποία διατηροῦνται οἱ τύποι «συστήσας» καὶ «ἐκόμπασεν». Ἡ μαρτυρία εἶναι σημαντικὴ γιὰ δύο λόγους. Πρῶτον, προσδιορίζει τὸν χαριστίωνα ὡς σταθμιστικὸ ὄργανο, παρέχοντας μία συγκεκριμένη τεχνικὴ πληροφορία, χωρὶς ὡστόσο νὰ περιγράφει ἀναλυτικὰ τὴν κατασκευὴ ἢ τὸν τρόπο λειτουργίας του. Δεύτερον, συνδέει τὴν ἀναφορὰ στὸ ὄργανο μὲ τὴν ἀναλογία τοῦ κινοῦντος καὶ τοῦ κινουμένου καὶ μὲ τὴν ἀποδιδόμενη στὸν Ἀρχιμήδη φράση, τὴν ὁποία εἰσάγει μὲ τὸ ρῆμα «ἐκόμπασεν». Ἡ ἐπιλογὴ τοῦ ρήματος ἀποδίδει τὸν χαρακτῆρα μιᾶς ἐντυπωσιακῆς, σχεδὸν καυχησιολογικῆς δηλώσεως, χωρὶς νὰ ἀποδεικνύει ὅτι ἡ συγκεκριμένη φράση διασώζει αὐτολεξεὶ τὰ λόγια τοῦ Ἀρχιμήδη.
Ἀξίζει, ἐπιπλέον, νὰ προσεχθεῖ ὅτι ὁ Σιμπλίκιος δὲν ἐπικαλεῖται τὴν ἀναλογία γιὰ νὰ ὑποστηρίξει ἀνεπιφύλακτα τὴν ἀπεριόριστη ἐφαρμογή της. Ἀντιθέτως, ἐξετάζει κριτικὰ τὸ ἐρώτημα ἐὰν μία τέτοια ἀναλογία μπορεῖ νὰ ἐπεκτείνεται «μέχρι παντός», δηλαδὴ χωρὶς ὅριο. Ἡ ἀναφορὰ στὸν χαριστίωνα καὶ στὸ ἀπόφθεγμα ἐντάσσεται, ἔτσι, σὲ μία εὐρύτερη φιλοσοφικὴ συζήτηση γιὰ τὰ ὅρια τῆς μηχανικῆς ἰσχύος καὶ τὴ δυνατότητα μετακινήσεως ὁποιουδήποτε βάρους μὲ ἀνάλογη μεταβολὴ τῶν ἀποστάσεων.
Ε. Στῶ καὶ βῶ: ἡ φιλολογικὴ καὶ μορφολογικὴ ἀντιπαραβολή
Ἡ παράλληλη ἐξέταση τῶν τριῶν βασικῶν μαρτυριῶν ἀναδεικνύει δύο κύριες γλωσσικὲς μορφὲς τοῦ ἀποφθέγματος: τὴ διατύπωση τοῦ Πάππου καὶ τὶς δωρικὲς διατυπώσεις τοῦ Σιμπλικίου καὶ τοῦ Τζέτζη. Ἡ διαφοροποίηση δὲν περιορίζεται στὰ ἐρωτηματικὰ ἐπιρρήματα καὶ στὴ μορφὴ τοῦ οὐσιαστικοῦ γῆ, ἀλλὰ ἐπεκτείνεται καὶ στὴν ἐπιλογὴ τοῦ ρήματος ποὺ δηλώνει τὴ θέση τοῦ ὁμιλητή.
Στὸ ἐπίκεντρο τῆς φιλολογικῆς ἀντιπαραβολῆς βρίσκεται ἡ διάκριση τῶν τύπων «στῶ» καὶ «βῶ»:
- Τὸ «στῶ» (Πάππος): Εἶναι ὑποτακτικὴ ἀορίστου β΄ τοῦ ρήματος ἵστημι, α΄ ἐνικοῦ προσώπου. Στὴ συγκεκριμένη διατύπωση, τὸ ποῦ στῶ δηλώνει τὴν ἀναζήτηση τοῦ τόπου ὅπου θὰ σταθεῖ ὁ ὁμιλητής. Ἡ σημασία αὐτὴ προσφέρεται γιὰ σύνδεση μὲ τὴν ἔννοια τοῦ σταθεροῦ σημείου στηρίξεως, χωρὶς ὡστόσο νὰ σημαίνει ὅτι τὸ ὑπομόχλιο περιλαμβάνεται αὐτομάτως στὴ λεξικὴ σημασία τοῦ ρήματος.
- Τὸ «βῶ» (Σιμπλίκιος, Τζέτζης): Εἶναι ὑποτακτικὴ ἀορίστου β΄ τοῦ ρήματος βαίνω, α΄ ἐνικοῦ προσώπου. Ἡ σημασία του συνδέεται μὲ τὴν κίνηση καὶ τὴ μετάβαση σὲ ἕνα σημείο· στὸ συγκεκριμένο συμφραζόμενο, τὸ πᾷ βῶ μπορεῖ νὰ ἀποδοθεῖ «ποῦ νὰ πατήσω» ἢ «σὲ ποῖο σημεῖο νὰ βρεθῶ». Ἔτσι, ἡ δωρικὴ διατύπωση διατηρεῖ ἐντονότερα τὴν εἰκόνα τῆς μεταβάσεως σὲ ἕνα συγκεκριμένο σημείο.
Ἀνάλογες διαφοροποιήσεις παρατηροῦνται καὶ στὰ ὑπόλοιπα γλωσσικὰ στοιχεία:
- Τὸ ἐρωτηματικὸ ἐπίρρημα «ποῦ» τῆς διατυπώσεως τοῦ Πάππου ἀντιστοιχεῖ στὸ δωρικὸ «πᾷ».
- Ὁ τύπος «γῆν» ἀντιστοιχεῖ στὸ δωρικὸ «γᾶν», μὲ τὴ χαρακτηριστικὴ φωνηεντικὴ διαφοροποίηση.
- Ὁ Πάππος καὶ ὁ Σιμπλίκιος παραδίδουν τὸ «κινῶ», ἐνεστῶτα ὁριστικῆς ἐνεργητικῆς φωνῆς, ἐνῶ ὁ Τζέτζης τὸ «κινήσω», μέλλοντα ὁριστικῆς ἐνεργητικῆς φωνῆς. Ἡ χρονικὴ διαφοροποίηση ἀποτελεῖ σαφὲς μορφολογικὸ δεδομένο, χωρὶς νὰ ἐπιτρέπει, ἀπὸ μόνη της, συμπεράσματα γιὰ διαφορετικὴ πρόθεση ἢ ρητορικὴ στόχευση τῶν συγγραφέων.
- Ἡ διατύπωση τοῦ Τζέτζη περιλαμβάνει ἐπιπλέον τὸν «χαριστίωνα», ὁ ὁποῖος ἀπουσιάζει ἀπὸ τὶς μορφὲς τοῦ Πάππου καὶ τοῦ Σιμπλικίου.
Ἰδιαίτερη προσοχὴ χρειάζεται, τέλος, στὴ μορφὴ «κινάσω», ἡ ὁποία ἐμφανίζεται σὲ ὁρισμένες νεότερες διαδικτυακὲς παραθέσεις. Δὲν μαρτυρεῖται στὶς συγκεκριμένες πηγὲς ποὺ ἐξετάζονται ἐδῶ καὶ δὲν πρέπει νὰ συγχέεται μὲ τὸ παραδιδόμενο «κινήσω» τοῦ Τζέτζη.
ΣΤ. Ἡ ἀρχαία μηχανικὴ καὶ τὰ ὅρια τῆς ἀναλογίας
Πίσω ἀπὸ τὴ ρητορικὴ διατύπωση τοῦ ἀποφθέγματος βρίσκεται μία ἀπὸ τὶς θεμελιώδεις ἀρχὲς τῆς ἀρχαίας στατικῆς, τὴν ὁποία ὁ Ἀρχιμήδης πραγματεύεται στὸ ἔργο του Περὶ ἐπιπέδων ἰσορροπιῶν. Σύμφωνα μὲ τὶς προτάσεις 6 καὶ 7 τοῦ πρώτου βιβλίου, δύο βάρη ἰσορροποῦν ὅταν τὰ σημεῖα ἐφαρμογῆς τους βρίσκονται σὲ ἀποστάσεις ἀντιστρόφως ἀνάλογες πρὸς τὰ μεγέθη τους. Ἡ ἀρχὴ αὐτὴ θεμελιώνει μαθηματικὰ τὴ δυνατότητα ἐξισορροπήσεως ἑνὸς μεγάλου βάρους μὲ ἕνα μικρότερο, ἐφόσον ἡ μεταξύ τους σχέση ἀποστάσεων εἶναι ἀντιστρόφως ἀνάλογη πρὸς τὴ σχέση τῶν βαρῶν.
Ἡ μαθηματικὴ αὐτὴ ἀρχὴ δὲν πρέπει, ἐντούτοις, νὰ συγχέεται μὲ μία ἀπεριόριστη πρακτικὴ δυνατότητα. Ἡ ἀναλογία τῶν βαρῶν καὶ τῶν ἀποστάσεων περιγράφει μία θεωρητικὴ σχέση ἰσορροπίας· ἡ πραγματικὴ ἐφαρμογή της ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν κατασκευὴ τῆς μηχανῆς, τὴν ἀντοχὴ τῶν ὑλικῶν, τὴν ἀσκούμενη δύναμη καὶ τὰ φυσικὰ ὅρια τοῦ κινουμένου σώματος.
Ἀκριβῶς αὐτὸ τὸ ζήτημα ἀναδεικνύει ὁ Σιμπλίκιος. Ἡ φράση «μέχρι παντός» ἐμφανίζεται στὸ πλαίσιο τῆς συζητήσεώς του γιὰ τὸ ἐὰν ἡ ἀναλογία τοῦ κινοῦντος, τοῦ κινουμένου καὶ τοῦ διαστήματος μπορεῖ νὰ ἐπεκτείνεται χωρὶς περιορισμό. Ὁ φιλόσοφος ἐξετάζει κριτικὰ μία τέτοια ὑπόθεση καὶ ἐπισημαίνει ὅτι δὲν εἶναι κάθε δύναμη ἱκανὴ νὰ κινήσει κάθε βάρος, οὔτε μπορεῖ ἡ ἀναλογία νὰ ἐφαρμόζεται ἀδιακρίτως σὲ ὁποιαδήποτε μεγέθη. Ἡ ἀναφορὰ στὸν χαριστίωνα καὶ στὸ ἀπόφθεγμα ἀποκτᾷ, ἔτσι, καὶ φιλοσοφικὴ διάσταση: ἡ μηχανικὴ ἰσχύς ἔχει μαθηματικὴ θεμελίωση, ἀλλὰ ἡ ἐφαρμογή της ὑπόκειται σὲ συγκεκριμένους φυσικοὺς περιορισμούς.
Ἡ διάκριση ἀνάμεσα στὴ θεωρητικὴ ἀρχὴ καὶ στὶς πρακτικὲς μηχανικὲς ἐφαρμογὲς γίνεται ἀκόμη σημαντικότερη ὅταν ἐξετάσουμε τὶς διαφορετικὲς μεταγενέστερες ἀναφορὲς στὰ μηχανικὰ ὄργανα ποὺ συνδέθηκαν μὲ τὸν Ἀρχιμήδη. Ὁ χαριστίων, τὸ τρίσπαστο καὶ ὁ βαρουλκὸς δὲν πρέπει νὰ θεωροῦνται ἐξ ὁρισμοῦ ταυτόσημες κατασκευές· ἀνήκουν σὲ διακριτὰ κειμενικὰ συμφραζόμενα, τὰ ὁποῖα χρειάζεται νὰ ἐξεταστοῦν χωριστά.
Ζ. Ὁ χαριστίων, τὸ τρίσπαστο καὶ ὁ βαρουλκός: διαφορετικὲς μηχανικὲς παραδόσεις
Ἡ μετάβαση ἀπὸ τὴ μαθηματικὴ θεμελίωση τῆς ἀρχιμήδειας μηχανικῆς στὶς πρακτικὲς ἐφαρμογές της φωτίζεται ἀπὸ μεταγενέστερες μαρτυρίες, οἱ ὁποῖες συνδέουν τὸν Συρακούσιο μὲ τὴν κατασκευὴ καὶ τὴ χρήση σύνθετων μηχανικῶν διατάξεων. Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ παράδοση τοῦ χαριστίωνος. Ὁ Σιμπλίκιος τὸν χαρακτηρίζει «σταθμιστικὸν ὄργανον», χωρὶς νὰ περιγράφει ἀναλυτικὰ τὴ μορφὴ του. Ὁ Τζέτζης, ἀπὸ τὴν πλευρά του, τὸν ἐντάσσει στὴ δωρικὴ διατύπωση τοῦ ἀποφθέγματος.
Μία σημαντικὴ συμπληρωματικὴ πληροφορία προέρχεται ἀπὸ τὸ ξεχωριστὸ σχόλιο τοῦ Τζέτζη στὰ Κάρμινα Ἰλιακά 2.46a, στὸ ὁποῖο ὁ χαριστίων ταυτίζεται μὲ τρίσπαστο (τρίσπαστον). Ἡ μαρτυρία αὐτὴ δὲν πρέπει νὰ συγχέεται μὲ τὴ συντομότερη διατύπωση τῶν Χιλιάδων II.35.132–133. Ἀποτελεῖ διαφορετικὸ κειμενικὸ τεκμήριο τῆς τζετζικῆς παραδόσεως καὶ προσφέρει μία συγκεκριμένη ἑρμηνεία τοῦ ὀργάνου, ἡ ὁποία δὲν διατυπώνεται ρητὰ στὸ ἀπόσπασμα τῶν Χιλιάδων.
Ἐξίσου σημαντικὴ εἶναι ἡ παράδοση τοῦ βαρουλκοῦ (baroulkos). Ὅπως εἴδαμε, ὁ Πάππος μνημονεύει τὴν περιγραφὴ τῆς κατασκευῆς του ἀπὸ τὸν Ἥρωνα τὸν Ἀλεξανδρέα, ἐντάσσοντάς την στὸ πλαίσιο τῆς μηχανικῆς μετακινήσεως μεγάλων βαρῶν. Ἐπιπλέον, ὁ νεοπλατωνικὸς φιλόσοφος Ὀλυμπιόδωρος, στὰ Σχόλια εἰς τὸν Γοργία (38.2), συνδέει τὸ ἀπόφθεγμα τοῦ Ἀρχιμήδη μὲ τὴν ἐφεύρεση τοῦ συγκεκριμένου μηχανισμοῦ.
Τὴν Ὀλυμπιοδώρεια μαρτυρία ἐπανεξέτασε ἡ Sylvia Berryman στὴ μελέτη της How Archimedes Proposed to Move the Earth (Isis 111, 2020, σ. 562–567). Ἡ Berryman ὑποστηρίζει ὅτι ἡ ἀπόδοση τοῦ βαρουλκοῦ στὸν Ἀρχιμήδη ἀπὸ τὸν Ὀλυμπιόδωρο ἀξίζει νὰ ληφθεῖ σοβαρὰ ὑπόψη, μολονότι ἡ καθιερωμένη χρονολόγηση θεωρεῖ συνήθως τὸν μηχανισμὸ μεταγενέστερο κατὰ περίπου τρεῖς αἰῶνες. Ἡ ἐπιχειρηματολογία της ἐπαναφέρει στὴ συζήτηση τὴ δυνατότητα ὁ βαρουλκὸς νὰ ἀνήκει σὲ παλαιότερη τεχνολογικὴ παράδοση ἀπὸ ἐκείνη ποὺ συνήθως τοῦ ἀποδίδεται.
Οἱ τρεῖς ὅροι, ὡστόσο, χρειάζεται νὰ παραμείνουν διακριτοί. Ὁ χαριστίων χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὸν Σιμπλίκιο σταθμιστικὸ ὄργανο καὶ ταυτίζεται μὲ τρίσπαστο σὲ ξεχωριστὸ σχόλιο τοῦ Τζέτζη. Ὁ βαρουλκός συνδέεται μὲ τὴν περιγραφὴ τοῦ Ἥρωνος καὶ μὲ τὴν Ὀλυμπιοδώρεια μαρτυρία. Δὲν διαθέτουμε, ὅμως, ἐπαρκῆ τεκμήρια γιὰ νὰ ταυτίσουμε ἀνεπιφύλακτα τὶς διαφορετικὲς αὐτὲς μηχανικὲς διατάξεις. Ἡ σημασία τους βρίσκεται ἀκριβῶς στὴν ποικιλία τῶν τεχνικῶν λύσεων ποὺ συνδέθηκαν μὲ τὴν ἀρχιμήδεια μηχανικὴ ἱκανότητα.
Η. Ἡ νεότερη πρόσληψη καὶ ἡ παγίωση τοῦ ἀποφθέγματος
Ἡ πορεία τοῦ ἀποφθέγματος ἀπὸ τὶς διαφορετικὲς κειμενικὲς μαρτυρίες στὴ νεότερη διάδοσή του συνδέεται μὲ τὴ σταδιακὴ γλωσσικὴ ἐξομάλυνση καὶ τὴν ἀποφθεγματικὴ τυποποίησή του. Οἱ διαφορετικὲς διατυπώσεις τῶν συγγραφέων δὲν διατηρήθηκαν πάντοτε στὴν ἀρχικὴ μορφή τους. Ἀντιθέτως, στὴ νεότερη πρόσληψη ἐπικράτησε μία συνθετικὴ ἀπόδοση, ἡ ὁποία συνδυάζει τὴν εἰκόνα τοῦ σταθεροῦ σημείου στηρίξεως μὲ τὴ δήλωση τῆς δυνατότητας μετακινήσεως τῆς γῆς.
Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα ἀποτελεῖ ἡ λατινικὴ διατύπωση «Da mihi ubi consistam, et terram movebo», καθὼς καὶ ἡ καθιερωμένη ἀγγλικὴ μορφὴ «Give me a place to stand, and I will move the Earth». Οἱ διατυπώσεις αὐτὲς ἀποδίδουν τὸ γενικὸ νόημα τοῦ ἀποφθέγματος, χωρὶς νὰ ἀναπαράγουν ἀκριβῶς τὴ μορφολογικὴ καὶ χρονικὴ μορφὴ τῆς παππείου μαρτυρίας. Ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ μετατροπὴ τοῦ ἐνεστῶτα κινῶ σὲ μέλλοντα, ὁ ὁποῖος προσδίδει στὴ φράση σαφέστερη ὑποθετικὴ καὶ ἀποφθεγματικὴ χροιά.
Στὴ σύγχρονη ἐκλαΐκευση, τὸ ἀπόφθεγμα ἀποσπᾶται συχνὰ ἀπὸ τὰ συγκεκριμένα μηχανικὰ καὶ φιλολογικὰ συμφραζόμενά του. Ὁ μοχλός, ὁ χαριστίων καὶ ὁ βαρουλκός ὑποχωροῦν στὸ περιθώριο, ἐνῶ ἡ φράση μετατρέπεται σὲ μεταφορικὸ σύμβολο τῆς ἐπιστημονικῆς αὐτοπεποιθήσεως, τῆς διανοητικῆς δυνάμεως καὶ τῆς ικανότητας τῆς ἀνθρώπινης σκέψεως νὰ μεταβάλει τὴν πραγματικότητα. Ἡ νεότερη αὐτὴ χρήση ἐξηγεῖ τὴ μεγάλη διάδοση τοῦ ἀποφθέγματος, συγχρόνως ὅμως ἀπομακρύνει τὸν σύγχρονο ἀναγνώστη ἀπὸ τὴν ποικιλία τῶν κειμενικῶν καὶ τεχνικῶν μαρτυριῶν ποὺ βρίσκονται πίσω ἀπὸ τὴν καθιερωμένη μορφή του.
Θ. Συμπεράσματα: Ἡ φιλολογικὴ ἀποτίμηση τῶν μαρτυριῶν
Ἡ διαχρονικὴ πορεία τοῦ ἀρχιμήδειου ἀποφθέγματος ἀναδεικνύει πόσο διαφορετικὲς μορφὲς μπορεῖ νὰ προσλάβει μία ρήση ὅταν μεταδίδεται μέσα ἀπὸ διαδοχικὲς κειμενικὲς παραδόσεις. Ἡ ἐξέταση τῶν πηγῶν δὲν ὁδηγεῖ στὴν ἀνασύσταση μιᾶς βέβαιης, αὐτόγραφης διατυπώσεως τοῦ Ἀρχιμήδη· ἀντιθέτως, φανερώνει τὴν ὕπαρξη διαφορετικῶν μορφῶν, οἱ ὁποῖες συνδέονται μὲ τὸ ὄνομά του καὶ διασώζουν διακριτὰ γλωσσικὰ καὶ τεχνικὰ χαρακτηριστικά.
Ὁ Πάππος παραδίδει τὴ διατύπωση «δός μοι ποῦ στῶ καὶ κινῶ τὴν γῆν» καὶ τὴ συνδέει μὲ τὴ μηχανικὴ παράδοση τοῦ βαρουλκοῦ, ἡ κατασκευὴ τοῦ ὁποίου περιγράφεται ἀπὸ τὸν Ἥρωνα. Ὁ Σιμπλίκιος παραθέτει τὴ δωρικὴ φράση «πᾷ βῶ καὶ κινῶ τὰν γᾶν» καὶ τὴ συνδέει μὲ τὸν χαριστίωνα, τὸν ὁποῖο χαρακτηρίζει «σταθμιστικὸν ὄργανον». Ὁ Τζέτζης, τέλος, διασώζει τὴν ἐκτενέστερη μορφὴ «πᾷ βῶ καὶ χαριστίωνι τὰν γᾶν κινήσω πᾶσαν», ἡ ὁποία ἀνήκει στὴ βυζαντινὴ παράδοση καὶ δὲν μπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθεῖ ὡς βέβαιη διοδώρεια μαρτυρία τοῦ 1ου αἰ. π.Χ.
Οἱ διαφορὲς μεταξὺ τῶν τύπων στῶ καὶ βῶ, κινῶ καὶ κινήσω, καθὼς καὶ ἡ παρουσία τοῦ χαριστίωνος, δὲν ἀποτελοῦν ἀσήμαντες παραλλαγές, ἀλλὰ βασικὰ δεδομένα γιὰ τὴν κατανόηση τῆς παραδόσεως τοῦ ἀποφθέγματος. Παράλληλα, ἡ διάκριση τοῦ χαριστίωνος, τοῦ τρίσπαστου καὶ τοῦ βαρουλκοῦ ἀποτρέπει τὴν ἀνεξέλεγκτη ταύτιση διαφορετικῶν μηχανικῶν κατασκευῶν.
Ἡ σημασία τῶν μαρτυριῶν δὲν περιορίζεται στὴν ἀναζήτηση τῆς ἀρχικῆς μορφῆς μιᾶς φράσεως. Ἀναδεικνύει, συγχρόνως, τὴ σχέση τῆς μαθηματικῆς θεωρίας μὲ τὴ μηχανικὴ πράξη, τὰ ὅρια τῆς φυσικῆς ἐφαρμογῆς τῶν μαθηματικῶν ἀναλογιῶν καὶ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἡ τεχνικὴ εὐφυΐα τοῦ Ἀρχιμήδη προσέλαβε σχεδὸν θρυλικὲς διαστάσεις στὴ μεταγενέστερη γραμματεία.
Γιὰ τὸν «Φιλόλογο Ἑρμῆ», ἡ ἀνάδειξη αὐτῆς τῆς πολλαπλότητας δὲν συνιστᾷ σχολαστικὴ λεπτολογία, ἀλλὰ ἔκφραση τῆς φιλολογικῆς εὐθύνης: νὰ διακρίνουμε τὴν ἀρχαία μαρτυρία ἀπὸ τὴ μεταγενέστερη πρόσληψη, νὰ σεβόμαστε τὴ γλωσσικὴ ποικιλότητα τῶν πηγῶν καὶ νὰ ἀποφεύγουμε τὴν ἀνεξέλεγκτη συγχώνευση διαφορετικῶν παραδόσεων. Ἔτσι, τὸ περίφημο ἀπόφθεγμα ἀνακτᾷ τὴν πολυπλοκότητα ποὺ ἡ νεότερη ἀποφθεγματικὴ χρήση του συχνὰ ἀποκρύπτει: πίσω ἀπὸ μία σύντομη φράση βρίσκονται ἡ μαθηματικὴ σκέψη, ἡ μηχανικὴ πράξη, ἡ γλωσσικὴ ποικιλία καὶ ἡ μακραίωνη παράδοση τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς ἐπιστήμης.
ΠΡΟΣΘΕΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Α. Πίνακας βασικῶν μαρτυριῶν
| Συγγραφέας | Ἔργο / Χωρίο | Παραδιδόμενη διατύπωση | Βασικὸ χαρακτηριστικό |
|---|---|---|---|
| Πάππος ὁ Ἀλεξανδρεύς | Συναγωγή, VIII, § ια΄, Hultsch III, σ. 1060, στ. 15–20 | «δός μοί φησι ποῦ στῶ καὶ κινῶ τὴν γῆν» | Ἀπόδοση τοῦ ἀποφθέγματος στὸν Ἀρχιμήδη· σύνδεση μὲ τὴ μηχανικὴ καὶ τὸν βαρουλκό. |
| Σιμπλίκιος | In Aristotelis Physicorum libros quattuor priores commentaria, CAG IX, σ. 1110, στ. 3–7 | «πᾷ βῶ καὶ κινῶ τὰν γᾶν» | Σύνδεση μὲ τὸν χαριστίωνα, ὁ ὁποῖος χαρακτηρίζεται σταθμιστικὸ ὄργανο. |
| Ἰωάννης Τζέτζης | Χιλιάδες, II, 35, στ. 132–133 | «πᾷ βῶ καὶ χαριστίωνι τὰν γᾶν κινήσω πᾶσαν» | Βυζαντινὴ δωρικὴ διατύπωση· παρουσία τοῦ χαριστίωνος. |
Β. Πίνακας γλωσσικῆς ἀντιπαραβολῆς
| Γλωσσικὸ στοιχεῖο | Πάππος | Σιμπλίκιος | Τζέτζης |
|---|---|---|---|
| Ἐπίρρημα τόπου | ποῦ | πᾷ | πᾷ |
| Ρῆμα θέσεως / κινήσεως | στῶ | βῶ | βῶ |
| Οὐσιαστικό | τὴν γῆν | τὰν γᾶν | τὰν γᾶν |
| Ρῆμα κινήσεως | κινῶ | κινῶ | κινήσω |
| Μηχανικὸ μέσο | — | χαριστίων στὸ συμφραζόμενο | χαριστίωνι |
Γ. Διακριτὲς μηχανικὲς ἀναφορές
| Ὅρος | Μαρτυρία | Τί γνωρίζουμε |
|---|---|---|
| Χαριστίων | Σιμπλίκιος, In Phys. 1110· Τζέτζης, Chil. II.35.132–133 | Ὁ Σιμπλίκιος τὸ χαρακτηρίζει σταθμιστικὸν ὄργανον. |
| Τρίσπαστον | Τζέτζης, σχόλιο στὰ Carmina Iliaca 2.46a, 168.2–6 | Ὁ χαριστίων ταυτίζεται στὸ συγκεκριμένο σχόλιο μὲ τρίσπαστο. |
| Βαρουλκός | Πάππος, Συναγωγή VIII, § ια΄· Ὀλυμπιόδωρος, In Gorg. 38.2 | Ὁ Πάππος μνημονεύει τὴν περιγραφὴ τῆς κατασκευῆς ἀπὸ τὸν Ἥρωνα· ὁ Ὀλυμπιόδωρος συνδέει τὴν ἐφεύρεσή του μὲ τὸν Ἀρχιμήδη. |
Δ. Ἐπιλεγμένη βιβλιογραφία
Πρωτογενεῖς πηγὲς καὶ κριτικὲς ἐκδόσεις
- Diels, Hermann (ed.). Simplicii in Aristotelis Physicorum libros quattuor priores commentaria. Commentaria in Aristotelem Graeca, vol. IX. Berlin, 1882, σ. 1110.
- Heiberg, J. L. (ed.). Archimedis Opera Omnia cum Commentariis Eutocii. Corr. E. S. Stamatis. Stuttgart, 1972.
- Hultsch, Friedrich (ed.). Pappi Alexandrini Collectionis quae supersunt. 3 vols. Berlin, 1876–1878, τόμ. III, σ. 1060.
- Leone, P. A. M. (ed.). Ioannis Tzetzae Historiae. Napoli, 1968.
- Leone, P. A. M. (ed.). Ioannis Tzetzae Carmina Iliaca. Catania: Cooperativa Universitaria Libraria Catanese, 1995.
- Westerink, L. G. (ed.). Olympiodori in Platonis Gorgiam Commentaria. Leipzig: Teubner, 1970.
Σύγχρονες μελέτες
- Berryman, Sylvia. “How Archimedes Proposed to Move the Earth.” Isis 111, no. 3 (2020), σ. 562–567. DOI: 10.1086/710317.
- Netz, Reviel. “Archimedes, mathematician, c. 287–212/211 BCE.” Oxford Classical Dictionary, 2015. DOI: 10.1093/acrefore/9780199381135.013.690.
- Rance, Philip. “Archimedes at Syracuse: Two New Witnesses to Cassius Dio’s Roman History 15 (Tzetzes’ Carmina Iliaca and Hypomnema in S. Luciam).” The Classical Quarterly 73, no. 1 (2023), σ. 436–456. DOI: 10.1017/S0009838823000496.
- Valente, Mario Bacelar. “On Archimedes’ Statics.” Theoria: An International Journal for Theory, History and Foundations of Science 35, no. 2 (2020), σ. 235–242. DOI: 10.1387/theoria.20482.


0 comments:
Δημοσίευση σχολίου