Ἡ μετάβαση ἀπὸ τὴν ἐπιτήρηση στὴ χειραγώγηση καὶ ἀπὸ τὴν ἐξωτερικὴ ἐπιβολὴ στὴν ἐσωτερικευμένη ἐξάρτηση ἀποτελεῖ τὸ κεντρικὸ διακύβευμα τῆς σύγχρονης ψηφιακῆς ἐποχῆς, ὅπου ὁ ἄνθρωπος κινδυνεύει νὰ παραδώσει οἰκειοθελῶς τὴν ἐλευθερία του στὴν τεχνολογία.
Ἀπὸ τὸν «Μεγάλο Ἀδελφό» στὴν ἐθελούσια ὑποταγή
Ἡ ἀόρατη ψηφιακὴ φυλακή: Ὅταν ὁ ἄνθρωπος παραδίδει τὴν ἐλευθερία του στὴν τεχνολογία
Ἡ μετάβαση ἀπὸ τὴν ἐπιτήρηση στὴ χειραγώγηση καὶ ἀπὸ τὴν ἐξωτερικὴ ἐπιβολὴ στὴν ἐσωτερικευμένη ἐξάρτηση.
1. Ἡ προφητεία ποὺ δὲν ὁλοκληρώθηκε
Οἱ προειδοποιήσεις τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνα γιὰ τὴν ἐπέλαση τῆς τεχνολογικῆς ἐπιτήρησης ἀποκτοῦν σήμερα μία διάσταση ποὺ οἱ περισσότεροι ἀπὸ τοὺς παλαιότερους στοχαστὲς δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ προβλέψουν στὴν πραγματική της ἔκταση. Ὁ Τζὼρτζ Ὄργουελ, ὁ Ἄλντους Χάξλεϋ, ὁ Γεώργιος Κουμάντος, ὁ Γκεόργκι Σαχναζάροφ καὶ ὁ Μπὶλ Σέβερν, μὲ διαφορετικὲς ἀφετηρίες καὶ προβληματισμούς, ἐπισήμαναν ἕναν κοινὸ κίνδυνο: τὴν ὑποχώρηση τῆς ἀτομικῆς ἐλευθερίας ἀπέναντι σὲ ἕνα σύστημα ποὺ ἐπιθυμεῖ νὰ γνωρίζει, νὰ καταγράφει καὶ νὰ ἐλέγχει τὴν ἀνθρώπινη συμπεριφορά.
Στὴν ὀργουελικὴ δυστοπία, ὁ Μεγάλος Ἀδελφὸς ἐπιτηρεῖ τὸν πολίτη, ἐπιβάλλοντας τὴν παρουσία του μὲ τὸν φόβο καὶ τὴν καταστολή. Στὸν «Θαυμαστὸ καινούργιο κόσμο» τοῦ Χάξλεϋ, ἀντιθέτως, ἡ ὑποταγὴ ἐπιτυγχάνεται μὲ τὴν ἡδονή, τὴν κατανάλωση καὶ τὴν ἐξασφάλιση μίας τεχνητῆς εὐτυχίας. Ὁ ἄνθρωπος δὲν χρειάζεται νὰ ἐξαναγκασθεῖ, ἐφόσον ἔχει προηγουμένως διαμορφωθεῖ ἔτσι ὥστε νὰ ἐπιθυμεῖ αὐτὸ ποὺ τὸ σύστημα τοῦ προσφέρει.
Ἡ σύγχρονη ψηφιακὴ πραγματικότητα μοιάζει νὰ συνδυάζει αὐτὰ τὰ δύο δυστοπικὰ μοντέλα. Ἀπὸ τὴ μία πλευρά, διαθέτει πρωτοφανεῖς δυνατότητες παρακολούθησης καὶ καταγραφῆς. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, προσφέρει ὑπηρεσίες, διασκεδάσεις καὶ διευκολύνσεις ποὺ καθιστοῦν τὴν ἐξάρτηση ἐπιθυμητή.
2. Ἡ ἐθελούσια παράδοση τῆς ἰδιωτικότητας
Ἡ ἐπέκταση τῶν ψηφιακῶν μέσων ἔφερε μία παράδοξη ἀνατροπή. Ἐκεῖ ὅπου οἱ παλαιότεροι στοχαστὲς φοβοῦνταν ὅτι ἡ ἐξουσία θὰ ἐγκαθιστοῦσε μηχανισμοὺς παρακολούθησης στὸν προσωπικὸ χῶρο τοῦ πολίτη, ὁ σημερινὸς πολίτης ἀγοράζει ὁ ἴδιος τὶς συσκευὲς ποὺ μποροῦν νὰ καταγράφουν τὴν καθημερινότητά του.
Τὸ ἔξυπνο τηλέφωνο, ἡ τηλεόραση ποὺ συνδέεται στὸ διαδίκτυο, τὸ ψηφιακὸ ρολόι, οἱ ἔξυπνοι οἰκιακοὶ βοηθοί, οἱ ἐφαρμογὲς πλοήγησης καὶ οἱ πλατφόρμες κοινωνικῆς δικτύωσης δημιουργοῦν ἕνα περιβάλλον συνεχῶν ψηφιακῶν ἰχνῶν. Ἡ τοποθεσία, οἱ ἀναζητήσεις, οἱ προτιμήσεις, οἱ ἀγορές, οἱ κοινωνικὲς σχέσεις, ἡ διάρκεια παραμονῆς σὲ μία ἱστοσελίδα, ἀκόμη καὶ ἡ ἀλληλεπίδραση μὲ μία διαφήμιση μποροῦν, ὑπὸ συγκεκριμένες προϋποθέσεις, νὰ συνεισφέρουν στὴ δημιουργία ἐκτενῶν ψηφιακῶν προφίλ.
Δὲν πρόκειται ἁπλῶς γιὰ τὴ δημοσίευση φωτογραφιῶν ἢ προσωπικῶν στιγμῶν. Πρόκειται γιὰ μία βαθύτερη μεταβολή: ἡ καθημερινὴ ζωή, ἀκόμη καὶ ὅταν δὲν δημοσιοποιοῦμε συνειδητὰ τὸ περιεχόμενό της, παράγει πληροφορίες ποὺ μποροῦν νὰ συλλεγοῦν, νὰ συνδυάζονται καὶ νὰ ἀξιοποιοῦνται.
Ἡ ἔννοια τοῦ «ἐπιτηρησιακοῦ καπιταλισμοῦ» (surveillance capitalism), τὴν ὁποία ἀνέπτυξε ἡ Σοσάνα Ζούμποφ (Shoshana Zuboff), περιγράφει ἀκριβῶς αὐτὴ τὴν οἰκονομικὴ διάσταση: τὴ μετατροπὴ τῆς ἀνθρώπινης ἐμπειρίας σὲ πρώτη ὕλη γιὰ τὴν ἐξαγωγή, ἐπεξεργασία καὶ ἐμπορικὴ ἀξιοποίηση δεδομένων συμπεριφορᾶς.
Τὸ πρόβλημα, ἑπομένως, δὲν εἶναι μόνον ὅτι ὁ πολίτης ἀποκαλύπτει πληροφορίες γιὰ τὸν ἑαυτό του. Εἶναι καὶ ὅτι συχνὰ δὲν γνωρίζει ποῦ καταλήγουν αὐτὲς οἱ πληροφορίες, μὲ ποιὰ ἄλλα δεδομένα συνδυάζονται, γιὰ ποιὸ χρονικὸ διάστημα διατηροῦνται καὶ ποιὲς συνέπειες μπορεῖ νὰ ἔχει ἡ μελλοντικὴ χρήση τους.
Ἡ λεγόμενη ἐθελούσια παράδοση τῆς ἰδιωτικότητας χρειάζεται, βέβαια, μία οὐσιώδη διευκρίνιση: ἡ χρήση μίας ψηφιακῆς ὑπηρεσίας δὲν συνιστᾷ αὐτομάτως ἐλεύθερη καὶ πλήρως ἐνημερωμένη συναίνεση γιὰ κάθε δυνατὴ ἐπεξεργασία τῶν δεδομένων τοῦ χρήστη. Ἄλλο ἡ ἀποδοχὴ τῆς λειτουργίας μίας ἐφαρμογῆς καὶ ἄλλο ἡ ἐκχώρηση ἀπεριόριστης ἐξουσίας ἐπάνω στὴν προσωπική μας ζωή.
Ἡ εὐκολία, ἄλλωστε, ἔχει γίνει ἕνα ἀπὸ τὰ ἰσχυρότερα ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς ψηφιακῆς ἐξάρτησης. Ἡ ἄμεση ἐπικοινωνία, ἡ ταχύτητα τῶν συναλλαγῶν, ἡ ἄνεση τῶν διαδικτυακῶν ὑπηρεσιῶν καὶ ἡ ἀδιάλειπτη πρόσβαση στὴν πληροφορία παρουσιάζονται ὡς αὐτονόητα ἀγαθά. Ὡστόσο, ὅταν μία παροχὴ χαρακτηρίζεται «δωρεάν», δὲν σημαίνει ὅτι δὲν ὑπάρχει κόστος. Συχνὰ τὸ τίμημα δὲν καταβάλλεται μὲ χρήματα, ἀλλὰ μὲ δεδομένα, προσοχὴ καὶ συμπεριφορικὰ ἴχνη.
3. Ἀπὸ τὴν παρακολούθηση στὴ διαμόρφωση τῆς σκέψεως
Ἡ σημαντικότερη, ὅμως, μεταβολὴ δὲν βρίσκεται στὴν ποσότητα τῶν πληροφοριῶν ποὺ συλλέγονται, ἀλλὰ στὴ δυνατότητα ἀξιοποίησής τους γιὰ τὴ διαμόρφωση τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς.
Στὴν παραδοσιακὴ ἐπιτήρηση, ὁ παρατηρητὴς προσπαθεῖ νὰ πληροφορηθεῖ τί πράττει ὁ παρατηρούμενος. Στὴ σύγχρονη ψηφιακὴ οἰκονομία, ἡ γνώση τῆς συμπεριφορᾶς μπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθεῖ καὶ γιὰ νὰ προβλεφθεῖ τί πιθανότατα θὰ πράξει ὁ ἄνθρωπος στὸ μέλλον. Ἀκόμη περισσότερο, μπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθεῖ γιὰ νὰ ἐπηρεασθεῖ τὸ πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο θὰ λάβει τὴν ἀπόφασή του.
Ἕνας μηχανισμὸς προτάσεων προϊόντων, μία πλατφόρμα κοινωνικῆς δικτύωσης ἢ μία μηχανὴ ἀναζήτησης δὲν παρουσιάζουν κατ' ἀνάγκην τὸ σύνολο τῶν διαθέσιμων ἐπιλογῶν μὲ οὐδέτερο τρόπο. Ἡ σειρά, ἡ συχνότητα, ἡ προβολὴ καὶ ἡ ἐπιλογὴ τοῦ περιεχομένου μποροῦν νὰ ἐπηρεάσουν τὸ τί θὰ προσέξει ὁ χρήστης, σὲ τί θὰ ἀφιερώσει χρόνο καὶ ποιὲς δυνατότητες θὰ θεωρήσει σημαντικές.
Ἔτσι, ἡ ἐξουσία δὲν ἀσκεῖται μόνον ἐπάνω σὲ ὅσα γνωρίζει τὸ σύστημα γιὰ τὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ καὶ ἐπάνω σὲ ὅσα τοῦ παρουσιάζει. Ἡ διαχείριση τῆς προσοχῆς μετατρέπεται σὲ κρίσιμο πεδίο ἐπιρροῆς.
Ἡ διαπίστωση αὐτὴ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴ δημοκρατία. Ἐὰν ἡ πληροφόρηση τοῦ πολίτη διαμεσολαβεῖται ὁλοένα καὶ περισσότερο ἀπὸ συστήματα ποὺ ἐπιλέγουν, ἱεραρχοῦν καὶ προβάλλουν περιεχόμενο βάσει κριτηρίων ποὺ δὲν εἶναι πάντοτε διαφανή, τότε ἀνακύπτει ἕνα θεμελιῶδες ἐρώτημα: πόσο ἐλεύθερη παραμένει ἡ κρίση ἑνὸς ἀνθρώπου ὅταν τὸ πληροφοριακὸ περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο διαμορφώνει τὴν κρίση του σχεδιάζεται ἀπὸ τρίτους;
Δὲν χρειάζεται, φυσικά, νὰ ὑποστηρίξουμε ὅτι οἱ ἀλγόριθμοι καθορίζουν ἀπόλυτα τὶς πολιτικὲς πεποιθήσεις ἢ τὶς ἐπιλογὲς τῶν χρηστῶν. Ἡ ἐπιστημονικὴ ἔρευνα ἔχει δείξει ὅτι οἱ ἐπιδράσεις τῶν συστημάτων συστάσεων εἶναι σύνθετες καὶ ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὸ περιεχόμενο, τὴν πλατφόρμα καὶ τὴ συμπεριφορὰ τοῦ ἴδιου τοῦ χρήστη. Ἐνδεικτικά, πρόσφατη πειραματικὴ μελέτη σχετικὰ μὲ τὸ YouTube ἐντόπισε περιορισμένες ἐπιδράσεις βραχυπρόθεσμων παρεμβάσεων στὶς πολιτικὲς στάσεις τῶν συμμετεχόντων. Αὐτὸ ὅμως δὲν ἀναιρεῖ τὸ ζήτημα τῆς ἐπιρροῆς· ἀπλῶς μᾶς ὑποχρεώνει νὰ τὸ ἐξετάζουμε μὲ ἐπιστημονικὴ νηφαλιότητα.
Ἡ ἀπειλὴ δὲν βρίσκεται, λοιπόν, στὸ ὅτι κάθε ψηφιακὴ πρόταση εἶναι χειραγώγηση, ἀλλὰ στὸ ὅτι ἡ ἀδιαφανὴς καὶ συστηματικὴ διαμόρφωση τοῦ πληροφοριακοῦ περιβάλλοντος μπορεῖ νὰ περιορίσει τὴν ποικιλία τῶν ἐρεθισμάτων, τὴν ἀνεξάρτητη κρίση καὶ τὴν ἱκανότητα τοῦ πολίτη νὰ ἀναθεωρεῖ τὶς πεποιθήσεις του.
4. Ἡ παραχώρηση τῆς πνευματικῆς αὐτονομίας
Ὑπάρχει, ὅμως, μία βαθύτερη διάσταση τοῦ προβλήματος, ἡ ὁποία ἀφορᾷ ὄχι μόνον τὴν πολιτικὴ ἐλευθερία, ἀλλὰ καὶ τὴν ἴδια τὴν πνευματικὴ συγκρότηση τοῦ ἀνθρώπου.
Ἡ τεχνολογία δὲν περιορίζεται πλέον στὸ νὰ ἐκτελεῖ ἐντολὲς ἢ νὰ ἐπιταχύνει ἐργασίες. Μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης, ἀναλαμβάνει ὁλοένα καὶ περισσότερες λειτουργίες ποὺ συνδέονται μὲ τὴν ἀναζήτηση, τὴν ἐπεξεργασία, τὴ σύνθεση καὶ τὴν παραγωγὴ τῆς γνώσεως.
Ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ πλέον νὰ ζητήσει ἀπὸ μία ψηφιακὴ μηχανὴ νὰ συνοψίσει ἕνα βιβλίο, νὰ συντάξει ἕνα κείμενο, νὰ ἑρμηνεύσει ἕνα ἀπόσπασμα, νὰ ἀναλύσει ἕνα πρόβλημα ἢ νὰ προτείνει μία λύση. Αὐτὲς οἱ δυνατότητες μποροῦν νὰ εἶναι ἐξαιρετικὰ χρήσιμες. Ἡ χρησιμότητά τους, ὅμως, δὲν πρέπει νὰ συγχέεται μὲ τὴν ἀναπλήρωση τῆς ἀνθρώπινης κρίσεως.
Ἄλλο νὰ χρησιμοποιεῖς ἕνα ἐργαλεῖο γιὰ νὰ ἐπεκτείνεις τὶς γνωστικές σου δυνατότητες καὶ ἄλλο νὰ τοῦ ἀναθέτεις συστηματικὰ τὴν ἴδια τὴ διαδικασία τῆς σκέψεως.
Ἡ διαφορὰ εἶναι οὐσιώδης. Ὅποιος ἀναζητεῖ μία πληροφορία, ἐξετάζει τὶς πηγές της, συγκρίνει τὶς ἑρμηνεῖες καὶ διατυπώνει προσωπικὴ κρίση, χρησιμοποιεῖ τὴν τεχνολογία ὡς μέσο πνευματικῆς ἐνίσχυσης. Ὅποιος, ἀντιθέτως, ἀποδέχεται ἄκριτα τὴν πρώτη παραγόμενη ἀπάντηση, ἐνδέχεται νὰ μετατρέψει τὴν εὐκολία σὲ ὑποκατάστατο τῆς προσωπικῆς του διανοητικῆς προσπάθειας.
Ἐδῶ ἀνακύπτει ἕνα ζήτημα παιδαγωγικῆς σημασίας. Ἡ μάθηση δὲν ταυτίζεται μὲ τὴν ἀπόκτηση τοῦ σωστοῦ ἀποτελέσματος. Περιλαμβάνει τὴν ἀναζήτηση, τὴν ἀμφιβολία, τὴν πλάνη, τὴ διόρθωση, τὴ σύγκριση καὶ τὴν τελικὴ κρίση. Ἐὰν ὁ μαθητὴς παρακάμπτει συστηματικὰ αὐτὰ τὰ στάδια, μπορεῖ νὰ ἀποκτήσει ἕνα ἔτοιμο προϊόν, χωρὶς νὰ ἔχει ἀποκτήσει τὴ γνώση ποὺ προϋποθέτει ἡ παραγωγή του.
Τὸ ἴδιο ἀκριβῶς ἰσχύει καὶ γιὰ τὸν ἐνήλικο. Ἡ διαρκὴς ἀνάθεση τῆς μνήμης, τῆς κρίσεως, τῆς ἐπιλογῆς καὶ τῆς διανοητικῆς προσπάθειας σὲ ἐξωτερικὰ συστήματα μπορεῖ νὰ δημιουργήσει μία νέα μορφὴ ἐξάρτησης: ὁ ἄνθρωπος νὰ διατηρεῖ τὴ δυνατότητα νὰ σκέπτεται, ἀλλὰ νὰ χάνει σταδιακὰ τὴ συνήθεια νὰ σκέπτεται αὐτοτελῶς.
5. Ὅταν ἡ ἄνεση γίνεται μηχανισμὸς ἐξάρτησης
Ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τῆς ψηφιακῆς ἐποχῆς εἶναι ὅτι ἡ ἐξάρτηση δὲν ἐμφανίζεται πάντοτε ὡς καταναγκασμός. Συχνὰ ἐμφανίζεται ὡς ἐπιλογὴ ποὺ διευκολύνει τὴ ζωή μας.
Ἡ διαρκὴς σύνδεση, ἡ ἀκαριαία ἀπάντηση, ἡ συνεχὴς ἐνημέρωση καὶ ἡ ἀπεριόριστη προσφορὰ περιεχομένου δημιουργοῦν τὴν προσδοκία ὅτι κάθε κενὸς χρόνος πρέπει νὰ καλύπτεται καὶ κάθε ἀπορία νὰ ἀπαντᾶται ἀμέσως.
Ἡ σιωπή, ἡ ἀναμονή, ἡ περισυλλογὴ καὶ ἡ μοναχικὴ ἀνάγνωση κινδυνεύουν νὰ θεωρηθοῦν ἀδράνεια. Ἡ ἀνθρώπινη ἐπικοινωνία ἀντικαθίσταται ὁρισμένες φορὲς ἀπὸ τὴν ἀνταλλαγὴ σύντομων ψηφιακῶν μηνυμάτων, ἐνῶ ἡ κοινωνικὴ παρουσία μετριέται μὲ τὴ συχνότητα τῆς διαδικτυακῆς ἐμφάνισης καὶ τὴν ἀνταπόκριση τοῦ κοινοῦ.
Τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι ὅτι ἡ τεχνολογία ἀποξενώνει νομοτελειακὰ τοὺς ἀνθρώπους. Εἶναι ὅτι μπορεῖ νὰ ἀναδιοργανώσει τὶς συνήθειες καὶ τὶς προσδοκίες τους, ἔτσι ὥστε ἡ ἄμεση ἐπικοινωνία νὰ ὑποχωρεῖ μπροστὰ στὴν ψηφιακὴ διαμεσολάβηση.
Ἀκόμη καὶ ἡ ἔννοια τοῦ ἐλεύθερου χρόνου ἀλλάζει. Ὁ χρόνος ποὺ παλαιότερα μποροῦσε νὰ διατεθεῖ στὴ σκέψη, στὴν ἀνάγνωση, στὴ συνομιλία ἢ στὴν ἀπλὴ παρατήρηση τοῦ κόσμου, διασπᾶται σὲ μικρὲς περιόδους ἀδιάκοπης ψηφιακῆς κατανάλωσης.
Ἔτσι, ἡ τεχνολογικὴ ἐξάρτηση δὲν ἀφορᾷ μόνον τὴν ἀπώλεια τῆς ἰδιωτικότητας. Ἀφορᾷ καὶ τὴν ἀπώλεια τῆς δυνατότητας νὰ διαθέτουμε τὸν χρόνο μας σύμφωνα μὲ τὶς δικές μας προτεραιότητες.
6. Ἡ νομικὴ προστασία καὶ τὰ ὅριά της
Θὰ ἦταν, βεβαίως, ἄδικο νὰ παραβλέψουμε ὅτι ἡ σύγχρονη ἔννομη τάξη ἔχει ἀναπτύξει σημαντικοὺς μηχανισμοὺς προστασίας τῆς ἰδιωτικότητας καὶ τῶν θεμελιωδῶν δικαιωμάτων.
Ὁ Γενικὸς Κανονισμὸς Προστασίας Δεδομένων τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἑνώσεως (Κανονισμὸς 2016/679) προβλέπει, μεταξὺ ἄλλων, ὅτι ἡ συγκατάθεση τοῦ προσώπου πρέπει νὰ εἶναι ἐλεύθερη, συγκεκριμένη, ἐνήμερη καὶ σαφής. Ἡ ἀνάκλησή της πρέπει νὰ εἶναι ἐφικτὴ καὶ ἐξίσου εὔκολη μὲ τὴ χορήγησή της. Ἡ διάταξη αὐτὴ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία, διότι ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ τυπικὴ ἀποδοχὴ ὅρων χρήσεως δὲν ἀποτελεῖ κατ' ἀνάγκην οὐσιαστικὴ καὶ ἐλεύθερη συγκατάθεση.
Ἀντιστοίχως, ὁ Εὐρωπαϊκὸς Κανονισμὸς γιὰ τὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη (Κανονισμὸς 2024/1689) ἐπιχειρεῖ νὰ θέσει ὅρια σὲ πρακτικὲς ποὺ ἀπειλοῦν τὰ θεμελιώδη δικαιώματα. Μεταξὺ τῶν πρακτικῶν ποὺ ἀπαγορεύονται ὑπὸ συγκεκριμένες προϋποθέσεις περιλαμβάνονται ὁρισμένες μορφὲς χειραγώγησης τῆς συμπεριφορᾶς, ἐκμετάλλευσης τῆς εὐαλωτότητας φυσικῶν προσώπων καὶ κοινωνικῆς βαθμολόγησης (social scoring).
Ἐξίσου σημαντικὴ εἶναι ἡ Σύσταση τῆς UNESCO γιὰ τὴν Ἠθικὴ τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης (2021), ἡ ὁποία ἐπιμένει στὴν προστασία τῆς ἀνθρώπινης ἀξιοπρέπειας, τῆς ἰδιωτικότητας, τῆς αὐτονομίας καὶ στὴ διατήρηση τῆς ἀνθρώπινης εὐθύνης γιὰ τὶς ἀποφάσεις ποὺ λαμβάνονται μὲ τὴ συνδρομὴ συστημάτων τεχνητῆς νοημοσύνης.
Οἱ ρυθμίσεις αὐτὲς εἶναι ἀναγκαῖες, ἀλλὰ δὲν ἀρκοῦν ἀπὸ μόνες τους. Κανένας νόμος δὲν μπορεῖ νὰ ἀναπληρώσει πλήρως τὴν ἔλλειψη κριτικῆς συνείδησης τοῦ πολίτη. Οὔτε μπορεῖ ἡ νομικὴ προστασία νὰ ἐξαντλεῖται στὴν τυπικὴ συμμόρφωση τῶν ἐπιχειρήσεων, ὅταν οἱ τεχνολογικὲς δυνατότητες μεταβάλλονται ταχύτερα ἀπὸ τοὺς μηχανισμοὺς ἐλέγχου.
Ἡ νομικὴ θωράκιση πρέπει, συνεπῶς, νὰ συνοδεύεται ἀπὸ διαφάνεια, λογοδοσία, ἀποτελεσματικὴ ἐποπτεία καὶ πραγματικὴ δυνατότητα τοῦ πολίτη νὰ ἀμφισβητεῖ μία ἀπόφαση ποὺ ἐπηρεάζει τὰ δικαιώματα καὶ τὶς ἐλευθερίες του.
7. Ἡ ἀνάγκη μιᾶς νέας ψηφιακῆς παιδείας
Ἡ ἀντιμετώπιση τῶν παραπάνω κινδύνων δὲν προϋποθέτει τὴν ἀπόρριψη τῆς τεχνολογίας. Μία τέτοια στάση θὰ ἦταν οὔτε ρεαλιστικὴ οὔτε ἐπιθυμητή. Ἡ τεχνολογία ἀποτελεῖ ἀναπόσπαστο μέρος τῆς σύγχρονης ζωῆς καὶ μπορεῖ νὰ ἐνισχύσει σημαντικὰ τὴν ἐπιστήμη, τὴν ἐκπαίδευση, τὴν ἐπικοινωνία καὶ τὴν ποιότητα τῶν ἀνθρωπίνων δραστηριοτήτων.
Τὸ ζητούμενο εἶναι νὰ ἀποκτήσουμε τὴν παιδεία ποὺ θὰ μᾶς ἐπιτρέψει νὰ τὴ χρησιμοποιούμε χωρὶς νὰ ὑποτασσόμαστε σὲ αὐτήν.
Πρῶτον, χρειάζεται οὐσιαστικὸς ψηφιακὸς γραμματισμός. Ὁ πολίτης πρέπει νὰ γνωρίζει τί δεδομένα παράγει, ποιὸς μπορεῖ νὰ τὰ ἀξιοποιήσει, μὲ ποιὸν τρόπο λειτουργοῦν οἱ μηχανισμοὶ συστάσεων καὶ ποιὲς δυνατότητες ἐλέγχου διαθέτει. Ἡ ἄκριτη ἀποδοχὴ κάθε ψηφιακῆς ὑπηρεσίας δὲν εἶναι τεχνολογικὴ ἐξοικείωση· εἶναι ἀδυναμία συνειδητῆς διαχείρισης τῶν δυνατοτήτων της.
Δεύτερον, ἡ ἐκπαίδευση πρέπει νὰ διατηρήσει καὶ νὰ ἐνισχύσει τὴν ἀνεξάρτητη σκέψη. Ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ὡς ἐρευνητικὸ καὶ διδακτικὸ ἐργαλεῖο, ὄχι ὅμως ὡς ἀντικαταστάτης τῆς προσωπικῆς προσπάθειας, τῆς ἀναγνώσεως, τῆς ἐπιχειρηματολογίας καὶ τῆς κριτικῆς ἀξιολόγησης. Ἡ παιδεία τοῦ μέλλοντος δὲν πρέπει νὰ παράγει ἀνθρώπους ποὺ γνωρίζουν νὰ ζητοῦν ἀπαντήσεις ἀπὸ μηχανές, ἀλλὰ ἀνθρώπους ποὺ γνωρίζουν νὰ ἐλέγχουν τὶς ἀπαντήσεις αὐτές.
Τρίτον, χρειάζεται συνειδητὴ διαχείριση τοῦ ψηφιακοῦ χρόνου. Ἡ δυνατότητα νὰ ἀποσυνδεόμαστε, νὰ διαβάζουμε χωρὶς διακοπές, νὰ συνομιλοῦμε χωρὶς τὴ μεσολάβηση ὀθονῶν καὶ νὰ διατηροῦμε ἕναν προσωπικὸ χῶρο ἀπρόσιτο στὴ διαρκῆ ψηφιακὴ καταγραφή εἶναι στοιχεῖα οὐσιαστικῆς αὐτονομίας.
Τέταρτον, πρέπει νὰ ἐνισχυθεῖ ἡ νομικὴ καὶ θεσμικὴ προστασία τῶν πολιτῶν. Ἡ διαφάνεια τῶν ψηφιακῶν συστημάτων, ἡ ἀπαγόρευση ἀθέμιτων πρακτικῶν χειραγώγησης, ἡ προστασία τῶν προσωπικῶν δεδομένων καὶ ἡ ἀνάληψη εὐθύνης ἀπὸ τοὺς δημιουργοὺς καὶ διαχειριστὲς τῶν συστημάτων πρέπει νὰ ἀποτελοῦν ἀπαράβατες προϋποθέσεις τῆς τεχνολογικῆς προόδου.
8. Ἡ ἐλευθερία ὡς ἄσκηση καὶ ὄχι ὡς παρεχόμενη δυνατότητα
Ἴσως, τελικά, τὸ σημαντικότερο δίδαγμα τῶν δυστοπικῶν προειδοποιήσεων τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνα δὲν εἶναι ὅτι ἡ τεχνολογία μπορεῖ νὰ καταστεῖ ὄργανο ἐπιτήρησης. Αὐτὸ ἔχει πλέον καταστεῖ ἐμφανές. Εἶναι ὅτι ἡ ἀνθρώπινη ἐλευθερία μπορεῖ νὰ περιορισθεῖ ὄχι μόνον μὲ τὴν ἐξωτερικὴ βία, ἀλλὰ καὶ μὲ τὴ σταδιακὴ ἀπώλεια τῆς ἐσωτερικῆς ἀνάγκης γιὰ αὐτονομία.
Ἡ ἐλευθερία δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ δυνατότητα νὰ ἐπιλέγουμε ἀνάμεσα σὲ ἕνα πλήθος προσφερόμενων ὑπηρεσιῶν. Εἶναι ἡ δυνατότητα νὰ ἀποφασίζουμε ποιά ἀπὸ αὐτὲς χρειαζόμαστε, νὰ ἀρνούμαστε ὅσες περιορίζουν τὴν αὐτονομία μας καὶ νὰ διατηροῦμε τὴν ἱκανότητα νὰ σκεπτόμαστε καὶ νὰ πράττουμε χωρὶς τὴν ἀδιάκοπη ὑπόδειξη ἑνὸς συστήματος.
Ἡ τεχνολογία πρέπει νὰ ὑπηρετεῖ τὸν ἄνθρωπο καὶ ὄχι νὰ ἀναλαμβάνει βαθμιαῖα τὴ θέση του. Ὁ ἄνθρωπος πρέπει νὰ παραμένει ὑποκείμενο τῆς κρίσεως καὶ τῆς ἀπόφασης, ὄχι ἀντικείμενο ἀλγοριθμικῆς πρόβλεψης καὶ διαχείρισης.
Ἂν ὁ Ὄργουελ φοβόταν ἕναν κόσμο ὅπου ὁ Μεγάλος Ἀδελφὸς θὰ παρακολουθοῦσε τὸν πολίτη, ἡ δική μας ἐποχὴ ὀφείλει νὰ φοβᾶται καὶ κάτι ἀκόμη: ἕναν κόσμο ὅπου ὁ πολίτης, ἔχοντας συνηθίσει τόσο πολὺ στὴν ἐπιτήρηση, στὴν ψηφιακὴ καθοδήγηση καὶ στὴν ἔτοιμη ἀπάντηση, δὲν θὰ θεωρεῖ πλέον ἀναγκαῖο νὰ ἀναζητήσει τὴν ἐλευθερία του.
Διότι ἡ ὑποδούλωση δὲν ἀρχίζει πάντοτε ὅταν κάποιος μᾶς ἀφαιρεῖ τὴ δυνατότητα νὰ ἐπιλέγουμε. Μπορεῖ νὰ ἀρχίσει καὶ ὅταν ἐμεῖς οἱ ἴδιοι παύουμε νὰ θεωροῦμε σημαντικὸ τὸ νὰ ἐπιλέγουμε.
Ἐνδεικτικὴ βιβλιογραφία καὶ πηγὲς
- Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.
- Orwell, G. (1949). Nineteen Eighty-Four. Secker & Warburg.
- Huxley, A. (1932). Brave New World. Chatto & Windus.
- Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωσις. (2016). Κανονισμὸς (ΕΕ) 2016/679 τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Συμβουλίου γιὰ τὴν προστασία τῶν φυσικῶν προσώπων ἔναντι τῆς ἐπεξεργασίας τῶν δεδομένων προσωπικοῦ χαρακτήρα (GDPR), ἰδίως ἄρθρα 4 καὶ 7.
- Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωσις. (2024). Κανονισμὸς (ΕΕ) 2024/1689 τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Συμβουλίου γιὰ τὴ θέσπιση ἐναρμονισμένων κανόνων σχετικὰ μὲ τὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη (AI Act), ἰδίως ἄρθρο 5.
- UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence.
- Short-term exposure to filter-bubble recommendation systems has limited polarization effects: Naturalistic experiments on YouTube. (2025). Διαθέσιμο στὸ PubMed Central.
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου