Η Αρχιτεκτονική του «Απερίγραπτου»: Τα Στίγματα του Αγίου Φραγκίσκου, Σώμα, Ψυχή και Οντολογική Ρήξη

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ
Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, 

«Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

ontological_rupture_la_verna

Περίληψη

Τα στίγματα του Φραγκίσκου της Ασίζης, σύμφωνα με τις πρώιμες φραγκισκανικές πηγές, δεν αποτελούν απλώς ένα από τα γνωστότερα θαύματα της μεσαιωνικής χριστιανοσύνης. Αποτελούν ένα ιδιαίτερο πρόβλημα για την ίδια την έννοια του ανθρώπινου υποκειμένου. Η συνηθισμένη αντιπαράθεση ανάμεσα σε θεολογική και ψυχοσωματική ερμηνεία παραμένει εγκλωβισμένη σε μια κοινή προϋπόθεση: ότι υπάρχει ένα εσωτερικό υποκείμενο —η ψυχή, η πίστη, η φαντασία ή η συνείδηση— και ένα εξωτερικό σώμα στο οποίο συμβαίνει κάτι.

Το παρόν κείμενο προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση. Προτείνει τον όρο «στιγματική οντολογία» για να περιγράψει τη φραγκισκανική εμπειρία ως ρήξη της διάκρισης μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, ψυχής και σώματος, ανθρώπου και κόσμου, σημείου και πράγματος. Στη Λα Βέρνα δεν ενδιαφέρει μόνο το αν ένα αόρατο πνευματικό γεγονός προκάλεσε μια ορατή σωματική μεταβολή. Το βαθύτερο ερώτημα είναι τι συμβαίνει σε ένα υποκείμενο όταν το σώμα παύει να είναι απλώς το «δικό του» σώμα και μετατρέπεται σε τόπο σχέσης, μνήμης, πάθους και νοήματος.

Η θέση αυτή συνδέει τις πρώιμες φραγκισκανικές πηγές με τη σύγχρονη φαινομενολογία της σάρκας, τη σημειωτική του σώματος και τις υλιστικές θεωρίες της ενσώματης σχέσης. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια νέα ψυχολογική θεωρία των στιγμάτων, αλλά μια νέα ανθρωπολογική πρόταση: ο άνθρωπος δεν είναι ένα κλειστό υποκείμενο που έχει σώμα· είναι ένα ανοιχτό σώμα που συγκροτείται μέσα στις σχέσεις του με τον κόσμο.

Λέξεις-κλειδιά: Φραγκίσκος της Ασίζης, στίγματα, σώμα, ψυχή, ενσώματη εμπειρία, οντολογία, φαινομενολογία, σημειωτική, οικολογία, Λα Βέρνα.

1. Το πρόβλημα: ποιος «παθαίνει» τα στίγματα;

Το επεισόδιο της Λα Βέρνα, τον Σεπτέμβριο του 1224, έχει αποκτήσει μια σχεδόν μοναδική θέση στην ιστορία της χριστιανικής μυστικής εμπειρίας. Οι πρώιμες πηγές περιγράφουν τον Φραγκίσκο να βλέπει μια μορφή σεραφείμ με έξι πτέρυγες και με τη μορφή του Εσταυρωμένου, ενώ στη συνέχεια εμφανίζονται στο σώμα του σημεία που αντιστοιχούν στα πάθη του Χριστού: πληγές στα χέρια και στα πόδια και τραύμα στην πλευρά. Η μεταγενέστερη φραγκισκανική παράδοση θα καταστήσει το γεγονός θεμελιώδες για την εικόνα του Φραγκίσκου ως alter Christus.

Η ιστορική και θεολογική βιβλιογραφία έχει εξετάσει το γεγονός από πολλές πλευρές. Η Carolyn Muessig έχει δείξει ότι η εμφάνιση των στιγμάτων δεν προέκυψε σε ένα θρησκευτικό κενό, αλλά εντάχθηκε σε μια μακρά ιστορία ερμηνειών του χωρίου «τα στίγματα του Κυρίου Ιησού στο σώμα μου» (Γαλ. 6:17). Η μεταγενέστερη παράδοση, ωστόσο, μετέτρεψε τον Φραγκίσκο σε τομή της ιστορίας: η έννοια του stigma από μεταφορικό ή ευρύτερα σωματικό σημείο έγινε σταδιακά συνώνυμη με τις ίδιες τις πληγές του Χριστού στο σώμα ενός μυστικού.

Το ενδιαφέρον, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στο τι συνέβη στον Φραγκίσκο, αλλά στο τι σημαίνει να συμβαίνει κάτι στο σώμα.

Η νεωτερική σκέψη έχει την τάση να φαντάζεται το σώμα ως αντικείμενο. Το σώμα είναι το υλικό περίβλημα ενός προσώπου. Η συνείδηση βρίσκεται «μέσα» του, ενώ ο κόσμος βρίσκεται «έξω» από αυτό. Ακόμη και όταν μιλάμε για ψυχοσωματικές σχέσεις, συχνά διατηρούμε την ίδια αρχιτεκτονική: κάτι συμβαίνει στην ψυχή ή στο νευρικό σύστημα και κατόπιν το σώμα αντιδρά.

Ο Φραγκίσκος μας επιτρέπει να θέσουμε το ερώτημα διαφορετικά:

Και αν το σώμα δεν είναι το αποτέλεσμα μιας εσωτερικής εμπειρίας, αλλά ο ίδιος ο τόπος στον οποίο η διάκριση “εσωτερικό–εξωτερικό” παύει να λειτουργεί;

Αυτή είναι η αφετηρία της έννοιας της στιγματικής οντολογίας.

Δεν πρόκειται να αποφασίσουμε εδώ αν τα στίγματα ήταν θαύμα, ψυχοσωματικό φαινόμενο, αυτοτραυματισμός ή κάτι που δεν μπορούμε πλέον να προσδιορίσουμε ιστορικά. Η ιστορική αβεβαιότητα είναι σημαντική και πρέπει να διατηρηθεί. Ο Φραγκίσκος δεν μας έχει αφήσει δική του περιγραφή του γεγονότος. Το σώμα του μιλά μέσα από τις μαρτυρίες των άλλων.

Ακριβώς εκεί, όμως, βρίσκεται η φιλοσοφική δύναμη του επεισοδίου. Το «απερίγραπτο» δεν είναι απλώς κάτι που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε. Είναι κάτι που δεν μπορεί να τοποθετηθεί με ασφάλεια ούτε στην ψυχή ούτε στο σώμα.

2. Από την ψυχοσωματική σχέση στη στιγματική οντολογία

Η λέξη «ψυχοσωματικός» είναι χρήσιμη, αλλά για την περίπτωση του Φραγκίσκου μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκής. Η ψυχοσωματική λογική προϋποθέτει δύο όρους: ψυχή και σώμα. Ακόμη και όταν τους συνδέει, εξακολουθεί να τους διακρίνει. Η ψυχή προκαλεί ή επηρεάζει το σώμα, ή το σώμα επηρεάζει την ψυχή.

Η φραγκισκανική εμπειρία μπορεί να διαβαστεί διαφορετικά. Ο ίδιος ο Φραγκίσκος γράφει στην πέμπτη Προτροπή ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί «κατ’ εικόνα του αγαπημένου Υιού» κατά το σώμα, και κατά την ομοιότητα του Θεού κατά το πνεύμα. Η διατύπωση είναι εξαιρετικά σημαντική. Δεν περιγράφει το σώμα ως ασήμαντο περίβλημα της πνευματικής ύπαρξης. Το σώμα συμμετέχει ήδη στην εικόνα.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι η φραγκισκανική θεολογία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την Ενανθρώπηση. Ο Θεός δεν σώζει τον άνθρωπο παρακάμπτοντας την ύλη. Το σώμα είναι ο τόπος στον οποίο το άυλο γίνεται ορατό, αισθητό και κοινωνήσιμο.

Εδώ η Λα Βέρνα αποκτά διαφορετικό νόημα. Τα στίγματα δεν είναι απλώς «τραύματα που μοιάζουν με εκείνα του Χριστού». Είναι το σημείο όπου η απόσταση ανάμεσα στον μιμητή και το πρότυπο γίνεται ασταθής. Ο Φραγκίσκος δεν περιορίζεται πλέον στο να σκέφτεται τον Εσταυρωμένο. Το σώμα του γίνεται η επιφάνεια πάνω στην οποία η μνήμη της Σταύρωσης αποκτά υλική μορφή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η σκέψη «προκαλεί» μηχανικά την πληγή. Σημαίνει κάτι βαθύτερο: ότι η εμπειρία δεν μπορεί να απομονωθεί από το σώμα που την υφίσταται. Η σάρκα δεν είναι ο παραλήπτης ενός μηνύματος. Η σάρκα είναι το ίδιο το μέσο της σχέσης.

Εδώ η φαινομενολογική σκέψη του Maurice Merleau-Ponty γίνεται ιδιαίτερα χρήσιμη. Η έννοια της «σάρκας» (flesh) δεν περιγράφει απλώς βιολογικό ιστό. Περιγράφει μια αμοιβαία συμμετοχή ανάμεσα σε αυτόν που βλέπει και σε αυτό που βλέπεται, ανάμεσα στο σώμα και τον κόσμο. Ο Φραγκίσκος μπορεί να διαβαστεί μέσα από αυτή την οπτική χωρίς να μετατραπεί αναδρομικά σε «προδρομικό Merleau-Ponty». Δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο γεγονός ότι η Λα Βέρνα μας επιτρέπει να διατυπώσουμε μια παρόμοια ανθρωπολογική υπόθεση με διαφορετική γλώσσα: το σώμα δεν είναι όριο ανάμεσα στο εγώ και τον κόσμο· είναι η ζώνη της σχέσης τους.

3. Η γυμνότητα: πριν από το στίγμα υπάρχει η αφαίρεση του περιβλήματος

Για να κατανοηθεί αυτή η οντολογική ρήξη, πρέπει να επιστρέψουμε στη σκηνή που προηγείται κατά δεκαετίες της Λα Βέρνα: στην αποκήρυξη του πατρικού πλούτου μπροστά στον επίσκοπο της Ασίζης. Ο Φραγκίσκος δεν αποποιείται απλώς οικονομικά αγαθά. Αφαιρεί τα ρούχα του.

Η πράξη έχει προφανώς νομική και κοινωνική σημασία. Ο νεαρός άνδρας εγκαταλείπει την πατρική κληρονομιά και αρνείται την ταυτότητα που του παρέχει ο πατέρας του. Όμως το γεγονός ότι η πράξη πραγματοποιείται μέσω του σώματος είναι αποφασιστικό. Το ρούχο είναι ένα είδος δεύτερου δέρματος. Δηλώνει κοινωνική θέση, οικογένεια, πλούτο, επαγγελματική ταυτότητα και δημόσια υπόσταση. Ο Φραγκίσκος αφαιρεί πρώτα το κοινωνικό σώμα για να εκθέσει το γυμνό σώμα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το σώμα γίνεται «ουδέτερο». Το αντίθετο. Γίνεται περισσότερο εκτεθειμένο στη σχέση. Ο γυμνός Φραγκίσκος δεν είναι ένα σώμα χωρίς νόημα. Είναι ένα σώμα που αρνείται να οριστεί αποκλειστικά από τις κοινωνικές του ιδιότητες.

Αν η γυμνότητα είναι η αφαίρεση του συμβολικού περιβλήματος, τα στίγματα μπορούν να ιδωθούν ως το αντίστροφο γεγονός: η εγγραφή μιας σχέσης μέσα στο ίδιο το σώμα.

Στην αρχή αφαιρεί.

Στη Λα Βέρνα δέχεται.

Αφαιρεί το ένδυμα που δηλώνει σε ποιον ανήκει.

Και αργότερα φέρει στο σώμα του ένα σημάδι που δηλώνει με ποιον σχετίζεται.

Η πορεία από τη γυμνότητα προς τα στίγματα μπορεί επομένως να διαβαστεί ως μια ενιαία ανθρωπολογία της έκθεσης. Ο Φραγκίσκος γίνεται άνθρωπος όχι επειδή αποκτά ένα ισχυρότερο εσωτερικό εγώ, αλλά επειδή εκθέτει όλο και περισσότερο το σώμα του στη σχέση: με τον φτωχό, τον λεπρό, τον αδελφό, το ζώο, τη γη, τον Χριστό.

4. Το στίγμα δεν είναι απλώς πληγή: είναι σημείο που αποκτά υλικότητα

Εδώ βρίσκεται ένα δεύτερο κρίσιμο σημείο. Οι πρώιμες μαρτυρίες δεν περιγράφουν απλώς αιμορραγίες. Περιγράφουν μορφές που παραπέμπουν στα καρφιά. Ο Elias της Cortona μιλά για χέρια και πόδια με σημεία σαν από καρφιά και για την πληγή στην πλευρά. Η σημασία αυτής της περιγραφής είναι σημειωτική.

Ένα τραύμα είναι γεγονός.

Ένα στίγμα είναι γεγονός και σημείο.

Η πληγή πονά. Το στίγμα, επιπλέον, σημαίνει.

Αλλά στη Λα Βέρνα συμβαίνει κάτι ακόμη πιο παράδοξο: το σημείο και το πράγμα τείνουν να συμπέσουν. Το τραύμα σημαίνει τον Χριστό. Ταυτόχρονα, όμως, δεν είναι απλώς μια εικόνα του Χριστού. Είναι πραγματικό τραύμα πάνω στη σάρκα.

Εδώ μπορούμε να επαναδιατυπώσουμε τη γνωστή σημειωτική συζήτηση γύρω από τα στίγματα. Η πρόσφατη έρευνα έχει δείξει ότι οι ουλές του Φραγκίσκου λειτουργούν ως σημεία που πιστοποιούν την ομοιότητά του με τον Χριστό. Το σώμα του μετατρέπεται σε «ζωντανό λείψανο», σε υλική εικόνα. Η διάκριση ανάμεσα στο σημείο και σε αυτό που το σημείο δηλώνει γίνεται ασταθής.

Η δική μας πρόταση πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: η οντολογική σημασία του στίγματος βρίσκεται ακριβώς στην αδυναμία του να παραμείνει μόνο σημείο.

Το καρφί δεν είναι απλώς σύμβολο.

Η πληγή δεν είναι απλώς μήνυμα.

Το σώμα δεν είναι απλώς σελίδα.

Το νόημα έχει γίνει ύλη. Και η ύλη έχει γίνει φορέας νοήματος.

Γι’ αυτό η φραγκισκανική εμπειρία είναι τόσο δύσκολο να ενταχθεί σε ένα καθαρά ψυχολογικό μοντέλο. Η ψυχολογία μπορεί να ερωτήσει ποιος μηχανισμός παρήγαγε το φαινόμενο. Η σημειωτική μπορεί να ρωτήσει τι σημαίνει. Η θεολογία μπορεί να ρωτήσει τι φανερώνει. Η οντολογική ανάγνωση ρωτά κάτι διαφορετικό: τι είδους άνθρωπος είναι εκείνος του οποίου η σάρκα μπορεί να γίνει τόπος νοήματος;

5. Το σώμα ως ανοιχτό κείμενο

Η μεταφορά του «σώματος-βιβλίου» είναι παλιά. Ωστόσο, στον Φραγκίσκο μπορεί να αποκτήσει μια ιδιαίτερη ένταση. Ο Bonaventura περιγράφει τα σημάδια ως εγγραφή της Σταύρωσης πάνω στα μέλη του Φραγκίσκου. Η εικόνα της γραφής είναι αποκαλυπτική. Το σώμα γίνεται κείμενο. Αλλά ποιος είναι ο συγγραφέας;

Ο Θεός;

Ο Χριστός;

Η μνήμη;

Η επιθυμία;

Το ίδιο το σώμα;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοσήμαντη. Αν πούμε ότι ο Θεός γράφει πάνω στο σώμα, το σώμα γίνεται παθητικό υλικό. Αν πούμε ότι η ψυχή γράφει πάνω στο σώμα, επιστρέφουμε στον δυϊσμό. Αν πούμε ότι το σώμα αυτογράφεται, χάνουμε τη διάσταση της σχέσης.

Προτείνω λοιπόν να θεωρήσουμε το φραγκισκανικό σώμα ανοιχτό κείμενο.

Ανοιχτό, επειδή δεν έχει έναν μοναδικό συγγραφέα.

Ανοιχτό, επειδή δεν έχει ένα οριστικό νόημα.

Ανοιχτό, επειδή γράφεται από τις σχέσεις που το διαπερνούν.

Ο Φραγκίσκος δεν «κατέχει» απλώς το σώμα του. Το σώμα του είναι ο τόπος όπου ο άλλος —ο Χριστός, ο φτωχός, ο λεπρός, η δημιουργία, η κοινότητα— μπορεί να αφήσει ίχνος. Έτσι αλλάζει και η έννοια της ταυτότητας. Το υποκείμενο δεν είναι πλέον αυτό που διατηρεί ανέπαφο τον εαυτό του. Είναι αυτό που επιτρέπει να συμβεί στον εαυτό του μια σχέση.

Η ουλή είναι το αρχέτυπο αυτής της ανθρωπολογίας. Η ουλή λέει: κάτι μου συνέβη. Αλλά λέει επίσης: αυτό που μου συνέβη είναι πλέον μέρος αυτού που είμαι. Το στίγμα είναι, συνεπώς, μια μορφή μνήμης που δεν βρίσκεται στον εγκέφαλο. Βρίσκεται στη σάρκα.

6. Από το σώμα στον κόσμο: η φραγκισκανική υπέρβαση του δέρματος

Η έννοια του «ανοιχτού σώματος» οδηγεί φυσικά στη φραγκισκανική σχέση με τη δημιουργία. Ο Φραγκίσκος αποκαλεί τον ήλιο «αδελφό», τη σελήνη «αδελφή», τη γη «αδελφή και μητέρα». Δεν πρόκειται μόνο για ποιητική προσωποποίηση. Η λέξη «αδελφός» καταργεί την απόσταση ιδιοκτησίας. Ο κόσμος παύει να είναι αντικείμενο. Η πέτρα, το νερό, ο άνεμος, το ζώο δεν είναι απλώς πράγματα που βρίσκονται απέναντι από το ανθρώπινο υποκείμενο. Εισέρχονται σε ένα δίκτυο συγγένειας.

Η σύγχρονη οικοθεολογία έχει αναδείξει εδώ μια ιδιαίτερα ισχυρή φραγκισκανική κληρονομιά. Ωστόσο, η ανάγνωση του Φραγκίσκου ως «πρώτου οικολόγου» μπορεί να γίνει αναχρονιστική. Η ιστορική του σκέψη πρέπει να παραμείνει μέσα στο θεολογικό και βιβλικό σύμπαν του δέκατου τρίτου αιώνα. Η δική μας πρόταση είναι διαφορετική. Δεν χρειάζεται να πούμε ότι ο Φραγκίσκος είχε μια σύγχρονη οικολογική θεωρία. Αρκεί να παρατηρήσουμε ότι η στιγματική οντολογία και η φραγκισκανική οικολογία μοιράζονται την ίδια βαθύτερη άρνηση: την άρνηση ενός απομονωμένου ανθρώπινου υποκειμένου.

Το σώμα που μπορεί να δεχθεί τον Άλλο δεν είναι κλειστό. Και ο κόσμος που μπορεί να αποκαλείται «αδελφός» δεν είναι εξωτερικός. Επομένως, η πληγή του Φραγκίσκου δεν πρέπει να ταυτιστεί αυθαίρετα με τις πληγές της Γης. Αυτό θα ήταν ποιητικά ελκυστικό αλλά ιστορικά αυθαίρετο. Μπορεί, όμως, να λειτουργήσει ως σύγχρονη φιλοσοφική αναλογία.

Το δέρμα του ανθρώπου είναι το όριο του σώματος, αλλά όχι απαραίτητα το όριοនៃការ ύπαρξής του.

Η αναπνοή το διαπερνά.

Το φως το αγγίζει.

Η τροφή το μεταμορφώνει.

Ο πόνος του άλλου το επηρεάζει.

Οι μικροοργανισμοί κατοικούν μέσα του.

Το περιβάλλον εισέρχεται συνεχώς στη φυσιολογία του.

Το ανθρώπινο σώμα, ακόμη και βιολογικά, δεν είναι αυτάρκης μονάδα. Η φραγκισκανική σκέψη μπορεί έτσι να συνομιλήσει με μια σύγχρονη οικολογική ανθρωπολογία: ο άνθρωπος δεν βρίσκεται μέσα στη φύση όπως ένα αντικείμενο βρίσκεται μέσα σε ένα δοχείο. Ο άνθρωπος είναι μια μορφή της σχέσης του με τη φύση.

7. Η κρίσιμη αντιστροφή: δεν «γίνεται» ο Φραγκίσκος Χριστός — γίνεται τόπος

Εδώ χρειάζεται μια προσεκτική διόρθωση μιας πολύ ισχυρής αλλά επικίνδυνης διατύπωσης. Δεν είναι αναγκαίο να πούμε ότι ο Φραγκίσκος «γίνεται ο Χριστός». Η θεολογική και ιστορική βιβλιογραφία χρησιμοποιεί την έννοια της conformitas Christi και της imitatio Christi. Ο Φραγκίσκος γίνεται όμοιος με τον Χριστό μέσα από μια διαδικασία μεταμόρφωσης.

Αλλά η οντολογική ανάγνωση προτείνει κάτι ελαφρώς διαφορετικό: ο Φραγκίσκος γίνεται τόπος στον οποίο η σχέση με τον Χριστό γίνεται σωματικά ορατή. Η διαφορά είναι τεράστια. Αν πούμε «γίνεται Χριστός», καταργούμε την απόσταση. Αν πούμε «γίνεται τόπος», διατηρούμε τη σχέση. Το σώμα του δεν παύει να είναι σώμα του Φραγκίσκου. Αλλά παύει να είναι νοητό ως κλειστή ιδιοκτησία του Φραγκίσκου. Το στίγμα είναι η μορφή αυτής της σχέσης.

Γι' αυτό και το μυστικό στοιχείο της Λα Βέρνα δεν είναι απλώς ότι το σώμα αλλάζει. Είναι ότι η ταυτότητα παύει να είναι αυτάρκης. Το «εγώ» δεν εξαφανίζεται· γίνεται διαπερατό. Αυτή είναι ίσως η πιο ριζοσπαστική ανθρωπολογική πρόταση που μπορούμε να αντλήσουμε από τα στίγματα.

8. Η παράδοξη πολιτική του σώματος

Αυτό έχει και κοινωνική διάσταση. Το σώμα του Φραγκίσκου δεν είναι απλώς πνευματικό σώμα. Είναι ένα σώμα που εγκατέλειψε την οικονομική ασφάλεια, αγκάλιασε τον λεπρό, περπάτησε ξυπόλυτο, έζησε χωρίς ιδιοκτησία και τελικά έφερε πάνω του τα σημάδια ενός άλλου σώματος —του σώματος του Εσταυρωμένου.

Η ακτημοσύνη και τα στίγματα επομένως δεν είναι δύο άσχετα κεφάλαια. Και τα δύο αφορούν το ερώτημα: σε ποιον ανήκει το σώμα;

Στην πατρική οικογένεια;

Στην κοινωνική τάξη;

Στον εαυτό;

Στην Εκκλησία;

Στον Θεό;

Η φραγκισκανική απάντηση δεν είναι μια νέα μορφή ιδιοκτησίας. Είναι η αποδόμηση της ίδιας της λογικής της ιδιοκτησίας. Το σώμα δεν είναι «δικό μου» με την απόλυτη έννοια. Είναι ένα σώμα που λαμβάνω, κατοικώ και προσφέρω.

Αυτό μπορεί να αποκτήσει σύγχρονη σημασία σε μια εποχή όπου το σώμα μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε αντικείμενο διαχείρισης: μετριέται, φωτογραφίζεται, αξιολογείται, βελτιστοποιείται, εμπορευματοποιείται και παρουσιάζεται ως εικόνα. Η σύγχρονη κοινωνία ζητά συχνά από το σώμα να είναι τέλειο. Ο Φραγκίσκος προσφέρει μια διαφορετική εικόνα: το σώμα δεν είναι τέλειο όταν είναι άθικτο· είναι αληθινό όταν είναι ανοιχτό στη σχέση. Η ουλή δεν είναι αποτυχία της σάρκας· είναι μνήμη της σχέσης.

9. Το «απερίγραπτο»: εκεί όπου τελειώνει η εξήγηση

Αυτό μας φέρνει πίσω στο αρχικό πρόβλημα. Μπορούμε να προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε τα στίγματα ιατρικά. Μπορούμε να τα ερμηνεύσουμε θεολογικά. Μπορούμε να τα αναλύσουμε ψυχολογικά. Μπορούμε να τα μελετήσουμε ιστορικά και σημειωτικά. Καμία από αυτές τις προσεγγίσεις δεν πρέπει να αποκλειστεί. Αλλά καμία δεν εξαντλεί το ερώτημα.

Γιατί το σημαντικότερο ίσως δεν είναι να μάθουμε τι ακριβώς συνέβη στο δέρμα του Φραγκίσκου. Το σημαντικό είναι ότι ένα σώμα έγινε το σημείο όπου ένας πολιτισμός αναγκάστηκε να επανεξετάσει τι σημαίνει να είναι κάποιος άνθρωπος. Τα στίγματα έγιναν η εικόνα ενός ανθρώπου στον οποίο το εσωτερικό και το εξωτερικό δεν μπορούν πλέον να χωριστούν καθαρά.

Η πίστη έχει γίνει πληγή.

Η μνήμη έχει γίνει ουλή.

Η εικόνα έχει γίνει σάρκα.

Το σύμβολο έχει γίνει υλικό γεγονός.

Ο άνθρωπος έχει γίνει σχέση.

Αυτή είναι η οντολογική ρήξη. Και γι' αυτό η Λα Βέρνα δεν πρέπει να διαβαστεί μόνο ως ιστορία ενός θαύματος. Μπορεί να διαβαστεί ως ένα ακραίο πείραμα πάνω στα όρια της ανθρωπολογίας.

10. Συμπέρασμα: ο άνθρωπος ως ανοιχτό σώμα

Η πιο ριζική κληρονομιά των στιγμάτων δεν είναι ίσως η ιδέα ότι ο Θεός μπορεί να αφήσει σημάδια πάνω στο σώμα. Είναι η ιδέα ότι το σώμα μπορεί να είναι τόπος αποκάλυψης. Αυτό αλλάζει ολόκληρη την ανθρωπολογία. Δεν έχουμε από τη μία την ψυχή και από την άλλη το σώμα. Δεν έχουμε από τη μία τον άνθρωπο και από την άλλη τη φύση. Δεν έχουμε από τη μία το νόημα και από την άλλη την ύλη. Υπάρχει ένας κόσμος σχέσεων μέσα στον οποίο το σώμα διαμορφώνεται, αισθάνεται, θυμάται και μεταφέρει ίχνη.

Η έννοια της «στιγματικής οντολογίας» που προτείνεται εδώ δεν ισχυρίζεται ότι ο Φραγκίσκος είχε μια τέτοια φιλοσοφική θεωρία. Δεν είχε. Πρόκειται για σύγχρονη ερμηνευτική κατασκευή, η οποία χρησιμοποιεί το φαινόμενο της Λα Βέρνα για να συνομιλήσει με τη φαινομενολογία, τη σημειωτική, την οικολογική σκέψη και τη σύγχρονη ανθρωπολογία του σώματος. Η καινοτομία της πρότασης βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μετατόπιση. Δεν ρωτάμε: «Πώς η ψυχή του Φραγκίσκου προκάλεσε μια αλλαγή στο σώμα του;». Ρωτάμε: «Τι συμβαίνει στην ίδια την έννοια του υποκειμένου όταν το σώμα του γίνεται τόπος μιας σχέσης που δεν μπορεί πλέον να διαχωριστεί σε πνευματική και υλική;».

Η απάντηση είναι ότι το υποκείμενο παύει να είναι κλειστό. Γίνεται ανοιχτό. Δεν παύει να είναι σώμα· γίνεται περισσότερο σώμα. Δεν εγκαταλείπει τον κόσμο· γίνεται κόσμος-σε-σχέση.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο παράδοξη επικαιρότητα του Φραγκίσκου. Σε μια εποχή που το σώμα παρουσιάζεται ως εικόνα, ως δεδομένο, ως αντικείμενο βελτιστοποίησης ή ως ατομική ιδιοκτησία, η Λα Βέρνα μας προτείνει μια άλλη εικόνα: το σώμα ως ανοιχτό κείμενο. Ένα κείμενο που δεν γράφεται μόνο από εμάς. Ένα κείμενο που γράφεται από όσα αγαπήσαμε, από όσα χάσαμε, από όσα μας πλήγωσαν, από όσα μας άγγιξαν, από τους άλλους ανθρώπους, από τον κόσμο και —για τον Φραγκίσκο— από τον Χριστό.

Το στίγμα, επομένως, δεν είναι απλώς η πληγή. Είναι η απόδειξη ότι το σώμα μπορεί να φέρει τον άλλον μέσα του. Και αυτή ίσως είναι η βαθύτερη έννοια της φραγκισκανικής ενσάρκωσης: όχι ότι ο άνθρωπος έχει σώμα, αλλά ότι ο άνθρωπος γίνεται μέσα από αυτό που επιτρέπει να τον αγγίξει.

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς πηγές

• Bonaventure of Bagnoregio. The Major Legend of Saint Francis. In Francis of Assisi: Early Documents, vol. II. New City Press.
• Bonaventure of Bagnoregio. The Journey of the Mind into God (Itinerarium Mentis in Deum).
• Celano, Thomas of. The Life of Saint Francis (Vita Prima). In Francis of Assisi: Early Documents, vol. I. New City Press.
• Francis of Assisi. The Writings of Saint Francis. In Francis of Assisi: Early Documents, vol. I. New City Press.
• Francis of Assisi. The Canticle of the Creatures. In Francis of Assisi: Early Documents, vol. I.
• Franciscan Sources. Assisi Compilation / The Legend of the Three Companions / Mirror of Perfection.

Δευτερογενής βιβλιογραφία

• Bennett, Jill. (2001). “Stigmata and Sense Memory: St Francis and the Affective Image.” Art History, 24(1), 1–17.
• Biernoff, Suzannah. (2005). “Carnal Relations: Embodied Sight in Merleau-Ponty, Roger Bacon and St Francis.” Journal of Visual Culture, 4(1).
• Dickason, Kathryn. (2021). The Immaculate Image: Art, Memory, and the Embodied Experience of Medieval Christianity.
• Klaniczay, Gábor. (2018). “Bodily Signs of the Divine Presence: Medieval Christianity in a Comparative Context.” Studi Storici, 2, 319–338.
• Muessig, Carolyn. (2013). “Signs of Salvation: The Evolution of Stigmatic Spirituality Before Francis of Assisi.” Church History, 82, 40–68.
• Muessig, Carolyn. (2020). The Stigmata in Medieval and Early Modern Europe. Oxford University Press.
• Sanson, Manuela. (2012). “La concezione del corpo nelle opere di Francesco d’Assisi.” Miscellanea Francescana, 112.
• Warr, Cordelia. (2022). “Introduction: Stigmata and Visual Culture.” In Stigmatics and Visual Culture in Late Medieval and Early Modern Italy.
• White, Lynn. (1967). “The Historical Roots of Our Ecologic Crisis.” Science, 155(3767), 1203–1207.
• Yocum, Demetrio. (2020). “In Their Own Voices: A ‘Kenotic’ Approach to Animal Studies and Ecotheology.”
• Merleau-Ponty, Maurice. (1968). The Visible and the Invisible. Northwestern University Press.
• Bennett, Jane. (2010). Vibrant Matter: A Political Ecology of Things. Duke University Press.
• Iovino, Serenella & Oppermann, Serpil, eds. (2014). Material Ecocriticism. Indiana University Press.