Από το Σκήπτρο στην Έδρα: Η «Βασιλική Τέχνη» της Παιδαγωγικής και η Οντολογική Αποκατάσταση του Μαθητή κατά τον Δίωνα Χρυσόστομο

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ

Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, «Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», 

Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

regulation animi

Εισαγωγή: Η Παιδαγωγική ως Άσκηση Εσωτερικής Ηγεμονίας

Στο σύγχρονο εκπαιδευτικό οικοσύστημα, η σχολική αίθουσα μεταστοιχειώνεται συχνά σε πεδίο συγκρουόμενων ενορμήσεων, όπου η πληροφοριακή υπερπλήρωση συνυπάρχει με μια οδυνηρή πνευματική αποξένωση. Η επιστροφή στους Περί Βασιλείας Λόγους του Δίωνος Χρυσοστόμου δεν συνιστά μια απλή αρχαιογνωστική παλιννόστηση, αλλά μια επιτακτική οντολογική αναγκαιότητα. Ο Δίων, απευθυνόμενος στον Τραϊανό, δεν ιχνογραφεί απλώς το πολιτικό ιδεώδες· εγκαθιδρύει το αρχέτυπο του Παιδαγωγού-Ηγεμόνα, του οποίου η εξουσία δεν απορρέει από την εξωτερική επιβολή, αλλά από τη συγκρότηση μιας «εσωτερικής ηγεμονίας» που εμπνέει την αιδώ και τον σεβασμό.

Ο Πυρήνας της Διάγνωσης: Η «Τρυφή» και η «Αργία» ως Ψυχικά Καταγματα

Η πεμπτουσία της Διώνειας σκέψης συμπυκνώνεται στη διεισδυτική, σχεδόν κλινική, παρατήρηση του Διογένη προς τον Αλέξανδρο, η οποία αποτελεί και τον νοηματικό πυρήνα της παρούσας μελέτης:

«Βλέπω τη θρασύτητά σου και καταλαβαίνω ότι η ψυχή σου έχει "φθαρθεί" από την έλλειψη ορίων ή την εγκατάλειψη (ὑπὸ τρυφῆς καὶ ἀργίας)».

Η φράση αυτή αποτελεί μια συγκλονιστική ακτινογραφία της μαθητικής εκτροπής. Ο Δίων αποδομεί το φαινόμενο της θρασύτητας, αρνούμενος να το ερμηνεύσει ως ηθικό παράπτωμα. Αντιθέτως, το αναγνωρίζει ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης διάβρωσης:

• Η Τρυφή (Υπερκαταναλωτικός Ναρκισσισμός): Η τρυφή αντιπροσωπεύει την ψυχική εκείνη κατάσταση όπου η απουσία ορίων και η άμεση ικανοποίηση των επιθυμιών οδηγούν στην ατροφία της βούλησης. Ο μαθητής που «θρασύνεται» είναι, στην πραγματικότητα, ένας άνθρωπος του οποίου το «εγώ» στερείται εσωτερικής ρύθμισης, καθιστώντας τον έρμαιο των ίδιων του των παρορμήσεων.
• Η Αργία (Πνευματική και Συναισθηματική Απραξία): Η αργία δεν είναι απλή τεμπελιά, αλλά η οντολογική εγκατάλειψη. Είναι η κατάσταση της ψυχής που δεν έχει ασκηθεί στην πνευματική εγρήγορση, με αποτέλεσμα να διολισθαίνει στην αταξία ως μέσο επιβεβαίωσης μιας κατακερματισμένης ταυτότητας.

Η Παιδαγωγική της «Εξίλεωσης» και η Ρύθμιση του Δαίμονος

Η ρηξικέλευθη συμβολή του Δίωνος έγκειται στην έννοια της «εξίλεωσης του δαίμονος» (§75). Για τον εκπαιδευτικό, αυτό μεταφράζεται σε μια μετατόπιση από την τιμωρητική καταστολή στη συναισθηματική ρύθμιση (co-regulation). Ο δάσκαλος, υιοθετώντας το πρότυπο του «βασιλιά των μελισσών» που δεν φέρει κεντρί (§63), αποδεικνύει ότι η αληθινή ισχύς είναι ειρηνική. Η εξάρτηση από τα «όπλα» της εξουσίας (απειλές, ποινές) χαρακτηρίζεται ως «σημεῖον δειλίας» (§64), καθώς μαρτυρά την αδυναμία του παιδαγωγού να επιβληθεί μέσω της αρετής του.

Η πλέον ρηξικέλευθη συμβολή του Δίωνος Χρυσοστόμου στην παγκόσμια παιδαγωγική γραμματεία εντοπίζεται στην εισαγωγή της έννοιας της «εξίλεωσης του δαίμονος» (§75). Στο εννοιολογικό πλαίσιο του Δ΄ Λόγου, ο «δαίμων» δεν συνιστά μια μεταφυσική οντότητα, αλλά το εσωτερικό «λογισμικό» του ατόμου, το σύνολο των διανοητικών και ψυχικών προδιαθέσεων που καθορίζουν τη στάση του απέναντι στον κόσμο.

Για τον σύγχρονο παιδαγωγό, η «εξίλεωση» αυτή μεταφράζεται σε μια θεμελιώδη μετατόπιση παραδείγματος: από την ετερορρύθμιση της καταστολής στη συναισθηματική συν-ρύθμιση (co-regulation).

 

1. Η Αποδόμηση του Τιμωρητικού Μοντέλου

Ο Δίων προβαίνει σε μια τολμηρή ανατομία της εξουσίας. Η καταφυγή σε «όπλα» —απειλές, ποινές, εκφοβιστικούς μηχανισμούς— δεν ερμηνεύεται ως ένδειξη ισχύος, αλλά αντιθέτως, καταγγέλλεται ως «σημεῖον δειλίας» (§64). Η εξάρτηση από την καταστολή προδίδει την εσωτερική ένδεια του παιδαγωγού· μαρτυρά την αδυναμία του να επιβληθεί μέσω της αυθεντίας που εκπορεύεται από την αρετή και τη γνώση. Στην οπτική του Δίωνος, η βία είναι η ομολογία της αποτυχίας του Λόγου.

2. Το Πρότυπο του «Ακέντρου» Ηγεμόνα

Επιστρατεύοντας τη φυσιοκρατική μεταφορά του «βασιλέως των μελισσών» (§63) —ο οποίος, κατά την αρχαία αντίληψη, είναι ο μόνος που δεν φέρει κεντρί— ο Δίων ορίζει την «Βασιλική Τέχνη» της διδασκαλίας ως μια ειρηνική δύναμη. Ο παιδαγωγός-ηγεμόνας δεν επιβάλλεται διά της ισχύος, αλλά διά της παρουσίας. Η απουσία του «κεντριού» (της τιμωρητικής διάθεσης) δεν αποτελεί αδυναμία, αλλά το επιστέγασμα μιας ανώτερης ηθικής συγκρότησης.

3. Η «Ρύθμιση» ως Πράξη Ενσυναίσθησης

Όταν ο Δάσκαλος κατορθώνει να διακρίνει τη «φθορά της ψυχής» πίσω από το προσωπείο της θρασύτητας, η παιδαγωγική πράξη μετουσιώνεται σε θεραπευτική παρέμβαση. Η ρύθμιση του «δαίμονος» του μαθητή επιτυγχάνεται μέσω της αυτορρύθμισης του δασκάλου. Παραμένοντας ατάραχος απέναντι στην ύβρη και σταθερός απέναντι στην αταξία, ο παιδαγωγός προσφέρει στον μαθητή το απαραίτητο «κάτοπτρο» για να αναγνωρίσει τη δική του εσωτερική δυσαρμονία.

Η Οντολογική Αναπλαισίωση: Από τον Παραβάτη στον «Υιό Διός»

Η εκπαιδευτική πράξη ολοκληρώνεται με την Πυγμαλίωνειο επίδραση που ασκεί ο Λόγος του Διογένη: τη μετάβαση από το «είναι» της φθοράς στο «γίγνεσθαι» της τελειότητας. Μιλώντας στον μαθητή για τη δυνατότητά του να καταστεί «Υιός Διός» (§21), ο παιδαγωγός δεν τον κολακεύει, αλλά τον προσκαλεί σε μια οντολογική αναβάθμιση. Η αποδοχή της θρασύτητας ως τραύματος και όχι ως αδικήματος, επιτρέπει στον δάσκαλο να λειτουργήσει ως θεραπευτής, αναδομώντας το «εσωτερικό λογισμικό» του μαθητή.

Η κορύφωση της Διώνειας παιδαγωγικής δεν εξαντλείται στη διάγνωση της ψυχικής δυσλειτουργίας, αλλά μετουσιώνεται σε μια ριζική οντολογική αναπλαισίωση (ontological reframing). Η εκπαιδευτική πράξη ολοκληρώνεται μέσω μιας ιδιότυπης Πυγμαλίωνειας επίδρασης, όπου ο Λόγος του παιδαγωγού λειτουργεί ως καταλύτης για τη μετάβαση από το παρόν της φθοράς στο μέλλον της τελειότητας.

 

1. Η Υπέρβαση της Παραβατικότητας: Η Θρασύτητα ως Τραύμα

Στην παραδοσιακή πειθαρχική προσέγγιση, η θρασύτητα εκλαμβάνεται ως ηθικό παράπτωμα (αδίκημα) που απαιτεί κύρωση. Ο Δίων, ωστόσο, προτείνει μια θεραπευτική ανατροπή: η αποδοχή της θρασύτητας ως ψυχικού τραύματος επιτρέπει στον δάσκαλο να αποστασιοποιηθεί από τον ρόλο του τιμωρού. Κατανοώντας ότι η «διάβρωση» της ψυχής (§6) είναι το αποτέλεσμα εξωτερικών παραγόντων (τρυφῆς καὶ ἀργίας), ο παιδαγωγός παύει να εστιάζει στην ενοχή και αρχίζει να εργάζεται πάνω στην αναδόμηση του εσωτερικού λογισμικού του μαθητή.

2. Η Πρόσκληση στην «Υιότητα του Διός»

Η φράση-κλειδί του Διογένη, ότι τίποτα δεν εμποδίζει τον Αλέξανδρο να καταστεί «Υιός Διός» (§21), δεν συνιστά κενή κολακεία, αλλά μια πράξη οντολογικής αναβάθμισης. Ο παιδαγωγός-ηγεμόνας δεν μιλά στον μαθητή για αυτό που «είναι» τη στιγμή της εκτροπής, αλλά για αυτό που «δύναται να γίνει». Αυτή η προσέγγιση ενεργοποιεί την υψηλότερη μορφή της εκπαιδευτικής προσδοκίας: ο μαθητής καλείται να αναγνωρίσει μέσα του τη «βασιλική τέχνη», την έμφυτη δηλαδή ικανότητα για αυτοκυριαρχία και δικαιοσύνη.

3. Η Μεταμόρφωση της Ταυτότητας: Από τον «Παραβάτη» στον «Ηγεμόνα»

Μέσα από αυτή τη διαλεκτική, ο μαθητής βιώνει μια βαθιά ταυτοτική μεταβολή. Η υιοθέτηση ενός «βασιλικού mindset» σημαίνει ότι το υποκείμενο παύει να ετεροκαθορίζεται από τα πάθη του και αρχίζει να αυτοκυβερνάται. Ο δάσκαλος, λειτουργώντας ως οντολογικός αρχιτέκτονας, αφαιρεί τα στρώματα της «σκουριάς» που άφησε η κακή αγωγή, αποκαλύπτοντας το αρχέτυπο του Ηγεμόνα που λανθάνει σε κάθε ψυχή.

Επίλογος: Μια Επιστημονική Ηθική της Ευθύνης

Συμπερασματικά, ο Δίων Χρυσόστομος μας κληροδοτεί μια παιδαγωγική της ενσυναίσθησης και της εσωτερικής κυριαρχίας. Ο αληθινός παιδαγωγός-ηγεμόνας είναι εκείνος που, παρά την «τυραννία» της σχολικής καθημερινότητας, παραμένει ένας «σταθερός Ήλιος», προσφέροντας το φως της λογικής και τη θάλπη της αποδοχής. Η έδρα παύει να είναι όργανο αστυνόμευσης και καθίσταται το εργαστήρι όπου η ψυχή του μαθητή, απαλλαγμένη από τη σκουριά της τρυφῆς και της ἀργίας, ανακαλύπτει την έμφυτη βασιλική της φύση.

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία (Ενδεικτική)

• Dion Chrysostom, Orations I-IV (De Regno).
• Foucault, M. (1988), The Care of the Self. (Για τη σχέση επιμέλειας εαυτού και ηγεμονίας).
• Russell, D. A. (1992), Dio Chrysostom: Orations VII, XII and XXXVI.
• Hadot, P. (1995), Philosophy as a Way of Life. (Για την πρακτική εφαρμογή της φιλοσοφικής διάγνωσης).
• Goleman, D. (1995), Emotional Intelligence. (Για τη σύγχρονη προσέγγιση της ρύθμισης των παρορμήσεων).