Πλεῖον καὶ ὧδε στο Λουκ. 11,31-32: Φιλολογική ανάλυση

regina_austri_salomon

Τὸ οὐδέτερο συγκριτικὸ «πλεῖον» καὶ ἡ λειτουργία τοῦ «ὧδε»

στὸ Λουκ. 11,31-32: Φιλολογικὴ καὶ ἑρμηνευτικὴ προσέγγισις

Περίληψη

Στὴν ἑνότητα Λουκ. 11,29-32, ἡ ἀναφορὰ στὴ βασίλισσα τοῦ Νότου καὶ στοὺς Νινευῖτες συγκροτεῖ μία διπλῆ μαρτυρία ἐναντίον τῆς γενεᾶς ποὺ ἀρνεῖται νὰ ἀνταποκριθῇ στὸ κήρυγμα τοῦ Ἰησοῦ. Ἡ ἐπαναλαμβανόμενη διατύπωσις «καὶ ἰδοὺ πλεῖον Σολομῶνος ὧδε» (στ. 31) καὶ «καὶ ἰδοὺ πλεῖον Ἰωνᾶ ὧδε» (στ. 32) παρουσιάζει ἰδιαίτερο φιλολογικὸ καὶ ἑρμηνευτικὸ ἐνδιαφέρον, καθὼς συνδυάζει τὸ οὐδέτερο συγκριτικὸ «πλεῖον» μὲ τὸ δεικτικὸ ἐπίρρημα «ὧδε». Ἡ παροῦσα μελέτη ἐξετάζει τὴ συντακτικὴ καὶ σημασιολογικὴ λειτουργία αὐτοῦ τοῦ συνδυασμοῦ στὸ ἄμεσο λογοτεχνικὸ καὶ θεολογικὸ συμφραζόμενο τοῦ τρίτου Εὐαγγελίου. Παράλληλα, διερευνᾷ τὴν πρόσληψιν τῆς διατυπώσεως ἀπὸ τὴν πατερικὴ παράδοση, ἀναδεικνύοντας τόσο τὴ χριστολογικὴ ἀντιπαραβολὴ τοῦ Ἱεροῦ Χρυσοστόμου ὅσο καὶ τὸ ἑρμηνευτικὸ ἐρώτημα τοῦ κατεναϊκοῦ ἀποσπάσματος ποὺ ἀποδίδεται στὸν Κύριλλο Ἀλεξανδρείας περὶ τῆς ἐπιλογῆς τοῦ «ὧδε» ἀντὶ τοῦ «ἐν ἐμοί». Ὑποστηρίζεται ὅτι ἡ σύνδεσις τοῦ οὐδετέρου συγκριτικοῦ μὲ τὸ δεικτικὸ ἐπίρρημα μεταφέρει τὸ κέντρο τῆς εὐθύνης ἀπὸ τὰ ἱστορικὰ προηγούμενα στὴν παροῦσα ἀποκαλυπτικὴ παρουσία.

Λέξεις-κλειδιά: Λουκ. 11,31-32, πλεῖον, ὧδε, βασίλισσα τοῦ Νότου, Νινευῖτες, πατερικὴ ἑρμηνεία, χριστολογία, κρίσις.

ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ ΙΑ´ 29 - 33

²⁹ Τῶν δὲ ὄχλων ἐπαθροιζομένων ἤρξατο λέγειν· Ἡ γενεὰ αὕτη γενεὰ πονηρά ἐστι· σημεῖον ζητεῖ, καὶ σημεῖον οὐ δοθήσεται αὐτῇ εἰ μὴ τὸ σημεῖον Ἰωνᾶ τοῦ προφήτου. ³⁰ καθὼς γὰρ ἐγένετο Ἰωνᾶς σημεῖον τοῖς Νινευῒταις, οὕτως ἔσται καὶ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου τῇ γενεᾷ ταύτῃ σημεῖον. ³¹ βασίλισσα νότου ἐγερθήσεται ἐν τῇ κρίσει μετὰ τῶν ἀνδρῶν τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ κατακρινεῖ αὐτούς, ὅτι ἦλθεν ἐκ τῶν περάτων τῆς γῆς ἀκοῦσαι τὴν σοφίαν Σολομῶντος, καὶ ἰδοὺ πλεῖον Σολομῶντος ὧδε. ³² ἄνδρες Νινευῒ ἀναστήσονται ἐν τῇ κρίσει μετὰ τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ κατακρινοῦσιν αὐτήν, ὅτι μετενόησαν εἰς τὸ κήρυγμα Ἰωνᾶ, καὶ ἰδοὺ πλεῖον Ἰωνᾶ ὧδε. ³³ Οὐδεὶς δὲ λύχνον ἅψας εἰς κρύπτην τίθησιν οὐδὲ ὑπὸ τὸν μόδιον, ἀλλ’ ἐπὶ τὴν λυχνίαν, ἵνα οἱ εἰσπορευόμενοι τὸ φῶς βλέπωσιν.

1. Εἰσαγωγή: Ἡ πρόκλησις τῆς γενεᾶς καὶ ἡ μαρτυρία τῶν ἐθνικῶν

Στὴν εὐαγγελικὴ περικοπὴ Λουκ. 11,29-32, ὁ Ἰησοῦς ἀπευθύνεται σὲ μία γενεὰ ἡ ὁποία ζητεῖ σημεῖο (βλ. Λουκ. 11,16). Ἀρνεῖται νὰ προσφέρῃ τὸ σημεῖο ποὺ ἐκεῖνη ἀπαιτεῖ, ἐξαιρουμένου τοῦ σημείου τοῦ Ἰωνᾶ, καὶ εἰσάγει δύο ἱστορικὰ παραδείγματα ἀπὸ τὸν κόσμο τῶν ἐθνῶν: τὴ βασίλισσα τοῦ Νότου (Γ΄ Βασ. 10,1-10) καὶ τοὺς κατοίκους τῆς Νινευΐ (Ἰων. 3,1-10).

Ἡ ἔνταξις τῶν δύο αὐτῶν παραδειγμάτων ἀποκτᾷ λογοτεχνικὴ καὶ ἐσχατολογικὴ λειτουργία: ἡ βασίλισσα καὶ οἱ Νινευῖτες ἐγείρονται «ἐν τῇ κρίσει» μετὰ τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ λειτουργοῦν, μεταφορικῶς, ὡς μάρτυρες κατηγορίας («κατακρινεῖ» / «κατακρινοῦσιν»). Πρόκειται γιὰ ἕνα ἐσχατολογικὸ σχῆμα ἀντιπαραβολῆς, στὸ ὁποῖο ἡ ἱστορικὴ στάσις τῶν ἐθνικῶν προσώπων λειτουργεῖ ὡς μέτρο ἐλέγχου τῆς ἀρνητικῆς ἀνταποκρίσεως τῶν συγχρόνων τοῦ Ἰησοῦ.

Τὸ κεντρικὸ ἐρευνητικὸ ἐρώτημα τῆς παρούσης μελέτης συνίσταται στὸ ἑξῆς: Γιατί ὁ Εὐαγγελιστὴς ἐπαναλαμβάνει τὸ ἴδιο συντακτικὸ σχήμα («καὶ ἰδοὺ πλεῖον Σολομῶνος ὧδε» / «καὶ ἰδοὺ πλεῖον Ἰωνᾶ ὧδε») καὶ ποία ἀκριβῶς εἶναι ἡ συντακτικὴ καὶ ἑρμηνευτικὴ λειτουργία τῆς συζεύξεως τοῦ οὐδετέρου «πλεῖον» μὲ τὸ δεικτικὸ «ὧδε»;

2. Φιλολογικὴ καὶ συντακτικὴ ἐξέτασις τοῦ «πλεῖον» καὶ τοῦ «ὧδε»

2.1. Τὸ οὐδέτερο συγκριτικὸ «πλεῖον»

Τὸ «πλεῖον» εἶναι ὁ οὐδέτερος ἐνικὸς τύπος τοῦ συγκριτικοῦ βαθμοῦ τοῦ ἐπιθέτου «πολύς» (θετικός: πολύς, συγκριτικός: πλείων, πλεῖον). Στὶς δύο ἐξεταζόμενες φράσεις τοῦ Λουκ. 11,31-32 («πλεῖον Σολομῶνος», «πλεῖον Ἰωνᾶ»), τὸ συγκριτικὸ συντάσσεται μὲ γενικὴ συγκριτική, ἡ ὁποία δηλώνει τὸ δεύτερο μέλος τῆς συγκρίσεως.

Γραμματικῶς, πρόκειται γιὰ οὐδέτερο συγκριτικὸ τύπο ποὺ χρησιμοποιεῖται χωρὶς ρητῶς ἐκπεφρασμένο οὐσιαστικό. Ὅπως ἐπισημαίνει ὁ Alfred Plummer στὸ ὑπόμνημά του στὸ International Critical Commentary, δὲν χρειάζεται νὰ ἐννοηθῇ ἡ λέξις «σημεῖον» ὡς παραλειπόμενο οὐσιαστικό· τὸ πλεῖον μπορεῖ νὰ ἀποδοθῇ αὐτοτελῶς ὡς «something greater», δηλαδὴ «κάτι μεγαλύτερο» ἢ «κάτι ἀνώτερο». Ἡ γραμματικὴ μορφή, ἐπομένως, δὲν προσδιορίζει ἀπὸ μόνη της τὴν ὀντολογικὴ φύση τοῦ συγκρινομένου. Ἡ σημασιολογικὴ εὐρύτητα τοῦ οὐδετέρου ἀφήνει τὸ περιεχόμενο τῆς συγκρίσεως ἀνοικτό, ἐνῶ τὸ χριστολογικὸ συμφραζόμενο τῆς περικοπῆς παρέχει τὴν οὐσιαστικὴ ἑρμηνευτικὴ κατεύθυνση.

Ὡς χρήσιμο μορφοσυντακτικὸ παράλληλο στὴν Καινὴ Διαθήκη ἀναφέρεται τὸ Ματθ. 12,6 («τοῦ ἱεροῦ μεῖζόν ἐστιν ὧδε»), ὅπου ὁ Ματθαῖος χρησιμοποιεῖ τὸ οὐδέτερο συγκριτικὸ μεῖζον ἀντὶ τοῦ λουκάνειου πλεῖον. Παρὰ τὴ διαφορὰ τοῦ λεξικοῦ τύπου, ἡ ἀναλογία παραμένει χρήσιμη ὡς μορφοσυντακτικὴ παρατήρησις, καθὼς καὶ στὶς δύο περιπτώσεις τὸ οὐδέτερο συγκριτικὸ συνδέεται μὲ τὸ δεικτικὸ ὧδε, σχηματίζοντας μία συγγενῆ ρητορικὴ κατασκευή.

2.2. Τὸ δεικτικὸ ἐπίρρημα «ὧδε»

Τὸ ἐπίρρημα «ὧδε» δηλώνει πρωτίστως τὴ χωρικὴ θέση («ἐδῶ»). Στὸ Λουκ. 11,31-32, ὡστόσο, ἡ συμφραστικὴ λειτουργία του ἀποκτᾷ εὐρύτερη ἀφηγηματικὴ καὶ θεολογικὴ σημασία.

Ἡ βασίλισσα τοῦ Νότου κινήθηκε «ἐκ τῶν περάτων τῆς γῆς» γιὰ νὰ ἀκούσῃ τὴ σοφία τοῦ Σολομῶνος. Ἡ μακρινὴ ἀφετηρία καὶ ὁ κόπος τῆς μετακινήσεως ὑπογραμμίζουν τὴν ἐνεργητικὴ ἀναζήτησή της. Ἀντιθέτως, ἡ γενεὰ πρὸς τὴν ὁποία ἀπευθύνεται ὁ Ἰησοῦς ἔχει ἐνώπιόν τῆς τὸ κήρυγμά του. Στὸ συγκεκριμένο συμφραζόμενο, τὸ «ὧδε» συνδέει τὸ συγκριτικὸ περιεχόμενο μὲ τὴν παροῦσα παρουσία καὶ προσδίδει σ’ αὐτὴν ἄμεσο καὶ ἐπίκαιρο χαρακτήρα.

Τὸ «ὧδε» δὲν λειτουργεῖ, συνεπῶς, μόνο ὡς γεωγραφικὸς δείκτης. Ἡ θέση του μέσα στὴ φράση καὶ τὸ εὐρύτερο συμφραζόμενο προσδίδουν σ’ αὐτὸ παρουσιαστικὴ καὶ ἀποκαλυπτικὴ λειτουργία: συνδέει τὴ σύγκριση μὲ τὸν ἱστορικὸ χῶρο καὶ χρόνο τῆς ἀκροάσεως, καθιστώντας τὴν παροῦσα ἀνταπόκριση κρίσιμο στοιχεῖο τῆς ἐσχατολογικῆς ἀξιολογήσεως.

3. Ἡ διπλῆ μαρτυρία: Ἡ βασίλισσα τοῦ Νότου καὶ οἱ Νινευῖτες

Ἡ ἀναφορὰ στὴ βασίλισσα τοῦ Νότου καὶ στοὺς Νινευῖτες συγκροτεῖ μία διπλῆ καὶ συμπληρωματικὴ μαρτυρία:

1. Ἡ βασίλισσα τοῦ Νότου (Γ΄ Βασ. 10,1-10): Ἐκπροσωπεῖ τὴν ἀναζήτηση τῆς σοφίας. Ἡ μετακίνησή της ἀπὸ τὰ πέρατα τῆς γῆς καταδεικνύει τὴν ἀποφασιστικότητά της νὰ ἀναζητήσῃ τὴ σοφία τοῦ Σολομῶνος, ὑπερβαίνοντας τὰ γεωγραφικὰ ὅρια.
2. Οἱ Νινευῖτες (Βιβλίον Ἰωνᾶ): Ἐκπροσωποῦν τὴν προφητικὴ ἀνταπόκριση διὰ τῆς μετανοίας. Οἱ κάτοικοι τῆς ἀρχαίας πόλεως ἄκουσαν τὸ προφητικὸ κήρυγμα τοῦ Ἰωνᾶ καὶ ἀνταποκρίθηκαν μετανοώντας.

Καὶ οἱ δύο περιπτώσεις καταλήγουν στὸ ἴδιο λογικὸ καὶ θεολογικὸ ἀποτέλεσμα: ἐλέγχουν τὴν ἀρνητικὴ στάση τῆς παρούσης γενεᾶς. Οἱ ἀκροατὲς τοῦ Ἰησοῦ, παρότι διαθέτουν τὴν ἄμεση ἐγγύτητα τῆς διδασκαλίας του, ὑστεροῦν ὡς πρὸς τὴν ἀνταπόκριση ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ πρόσωπα τοῦ παρελθόντος ποὺ ἀναζήτησαν τὴ σοφία ἢ ἀνταποκρίθηκαν στὸ προφητικὸ κήρυγμα. Ἡ βασίλισσα καὶ οἱ Νινευῖτες προβάλλουν, ἔτσι, δύο διακριτὲς ὄψεις τῆς θετικῆς ἀνταποκρίσεως: τὴν ἀναζήτηση καὶ τὴ μετάνοια.

4. Ἡ πατερικὴ πρόσληψις τοῦ «ὧδε»

Ἡ πατερικὴ παράδοση προσέγγισε τὶς σχετικὲς εὐαγγελικὲς περικοπὲς φωτίζοντας πλευρὲς τῆς ρητορικῆς δομῆς καὶ τῆς χριστολογικῆς σημασίας τους.

4.1. Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος: Ἡ ἀντιστροφὴ τῆς κινήσεως

Στὴν 43η Ὁμιλία του στὸ Κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιο (§ 3, Migne PG 57, στ. 455-464), ὁ Ἱερὸς Χρυσόστομος ἀναλύει τὴ σύγκριση τῆς βασιλίσσης μὲ τὸν Χριστό, τονίζοντας τὴν ἀντίθεση τῶν κινήσεων:

«Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ γυνὴ παρεγένετο, ἐνταῦθα δὲ ἐγὼ ἦλθον».

Ὁ Χρυσόστομος ὑπογραμμίζει ὅτι ἡ βασίλισσα κοπίασε καὶ ταξίδεψε γιὰ νὰ συναντήσῃ τὸν Σολομῶνα, ἐνῶ στὴν εὐαγγελικὴ περίπτωση ὁ Χριστὸς ἦλθε αὐτοπροσώπως πρὸς τοὺς ἀνθρώπους. Ἡ ἑρμηνεία του εἶναι σαφῶς χριστολογικὴ καὶ ἀναφέρεται στὸ ματθαϊκὸ παράλληλο. Προσφέρει, ἔτσι, μία σημαντικὴ χριστολογικὴ ἀντιπαραβολή, χωρὶς νὰ ἐπιχειρεῖ γραμματικὴ ἀνάλυση τοῦ λουκάνειου «πλεῖον».

4.2. Τὸ κατεναϊκὸ ἀπόσπασμα ποὺ ἀποδίδεται στὸν Κύριλλο Ἀλεξανδρείας: «ὧδε» ἀντὶ «ἐν ἐμοί»

Σὲ ἑλληνικὸ ἀπόσπασμα τῆς κατεναϊκῆς παραδόσεως, τὸ ὁποῖο ἀποδίδεται στὸν Κύριλλο Ἀλεξανδρείας καὶ παρατίθεται στὴν ἔκδοση τοῦ R. Payne Smith, A Commentary upon the Gospel according to S. Cyril, Patriarch of Alexandria, translated into English from an ancient Syriac version (Oxford, 1859, σ. 417), βάσει τῶν συλλογῶν τοῦ Angelo Mai, διατυπώνεται τὸ καίριο ἐρώτημα: «Διατί λέγει “ὧδε” καὶ ὄχι μᾶλλον “ἐν ἐμοί;”».

Ἡ ἀπάντησις ποὺ καταγράφεται στὸ ἀπόσπασμα συνδέει τὴν ἐπιλογὴ τοῦ «ὧδε» μὲ λόγους παιδαγωγικῆς οἰκονομίας καὶ μετριοπάθειας: ὁ Σωτὴρ χρησιμοποιεῖ ἠπιότερη διατύπωση, ἀποφεύγοντας μία ἄμεση αὐτοαναφορικὴ ἔκφραση («ἐν ἐμοί»), ἡ ὁποία, κατὰ τὴν ἑρμηνευτικὴ αὐτὴ προσέγγιση, θὰ μποροῦσε νὰ προκαλέσῃ ἀρνητικὴ πρόσληψη ἀπὸ τοὺς ἀκροατές του, ἐξαιτίας τῆς ἄμεσης συγκρίσεως μὲ τοὺς ἔνδοξους βασιλεῖς τοῦ παρελθόντος.

Μεθοδολογικὴ διευκρίνισις: Τὸ χωρίο αὐτὸ δὲν ἀποδεικνύει τὴν ἀρχικὴ πρόθεση τοῦ εὐαγγελιστῆ οὔτε τεκμηριώνει ἄμεσα τὴν ἱστορικὴ ἀντίδραση τῶν ἀκροατῶν. Ἀξιοποιεῖται ἐδῶ ὡς τεκμήριο τῆς πατερικῆς προσλήψεως, ἡ ὁποία ἀνέγνωσε τὴ χρήση τοῦ δεικτικοῦ «ὧδε» ὑπὸ τὸ πρίσμα τῆς παιδαγωγικῆς μετριοπάθειας καὶ τῆς οἰκονομίας τῆς διατυπώσεως.

5. Σύγχρονη ἑρμηνευτικὴ σύνθεσις

Ἡ συνδυαστικὴ ἐξέτασις τῶν δεδομένων ἀναδεικνύει τὴ λειτουργία τῆς περικοπῆς μέσα ἀπὸ τὴ συνεργασία τριῶν διακριτῶν ἐπιπέδων:

1. Συντακτικὸ ἐπίπεδο: Τὸ οὐδέτερο συγκριτικὸ «πλεῖον» συντάσσεται μὲ γενικὴ συγκριτικὴ χωρὶς ρητῶς ἐκπεφρασμένο οὐσιαστικό. Ἡ γραμματικὴ μορφὴ δὲν προσδιορίζει ἀπὸ μόνη της τὸ περιεχόμενο τῆς συγκρίσεως, ἐνῶ τὸ χριστολογικὸ συμφραζόμενο παρέχει τὴν κατεύθυνση τῆς ἑρμηνείας.
2. Ἀφηγηματικὸ καὶ δεικτικὸ ἐπίπεδο: Τὸ δεικτικὸ ἐπίρρημα «ὧδε» συνδέει τὸ συγκριτικὸ περιεχόμενο μὲ τὴν παροῦσα συνθήκη τῆς ἀκροάσεως. Ἡ ἀντίθεση ἀνάμεσα στὴ μακρινὴ μετακίνηση τῆς βασιλίσσης «ἐκ τῶν περάτων τῆς γῆς» καὶ στὴν παρουσία τοῦ συγκρινομένου «ὧδε» μεταφέρει τὸ βάρος τῆς ἀφηγηματικῆς συγκρίσεως στὸ παρὸν τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας.
3. Ἐσχατολογικὸ ἐπίπεδο: Ἡ διπλῆ μαρτυρία τῆς βασιλίσσης καὶ τῶν Νινευιτῶν συνθέτει δύο διακριτὲς μορφὲς θετικῆς ἀνταποκρίσεως, τὴν ἀναζήτηση καὶ τὴ μετάνοια. Ἡ στάση τους λειτουργεῖ ὡς μέτρο κρίσεως κατὰ τῆς ἀρνητικῆς ἀνταποκρίσεως τῆς γενεᾶς πρὸς τὴ διδασκαλία τοῦ Ἰησοῦ.

6. Συμπεράσματα

Ἡ ἐπαναλαμβανόμενη διατύπωσις τοῦ συντακτικοῦ σχήματος «πλεῖον [...] ὧδε» στὰ Λουκ. 11,31-32 συνιστᾷ καίριο ρητορικὸ καὶ θεολογικὸ στοιχεῖο τῆς περικοπῆς. Τὸ «ὧδε» συνδέει τὴ σύγκριση μὲ τὴν παροῦσα πραγματικότητα τῆς ἀκροάσεως, μεταφέροντας τὸ κέντρο τῆς εὐθύνης ἀπὸ τὰ ἱστορικὰ προηγούμενα στὴν ἐνεστῶσα ἀποκαλυπτικὴ παρουσία. Ἡ γενεὰ κρίνεται, διότι ἔχει ἐνώπιόν τῆς τὴν παρουσία ἐκείνου ποὺ ὑπερέχει τῶν παραδειγμάτων τοῦ παρελθόντος, ἀλλὰ ἀρνεῖται νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴ σημασία τῆς παρουσίας καὶ τῆς διδασκαλίας του.

Ἡ φιλολογικὴ παρατήρηση τοῦ οὐδετέρου «πλεῖον», ἡ σύνταξή του μὲ τὴ γενικὴ συγκριτικὴ καὶ ἡ παρουσία τοῦ δεικτικοῦ «ὧδε» ἀναδεικνύουν, ἔτσι, τὴ στενὴ σχέση γραμματικῆς μορφῆς, ἀφηγηματικῆς λειτουργίας καὶ θεολογικοῦ νοήματος στὴ συγκεκριμένη εὐαγγελικὴ περικοπή.

Ἐνδεικτικὴ Βιβλιογραφία

• Biblia Graeca: Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland, 28η ἔκδοσις (NA28), Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2012.
• Plummer, Alfred: A Critical and Exegetical Commentary on the Gospel According to S. Luke, 5η ἔκδοσις, Edinburgh: T. & T. Clark, 1922 (International Critical Commentary).
• Ἰωάννης Χρυσόστομος: Homiliae in Matthaeum, Hom. 43, § 3, PG 57, στ. 455-464.
• Payne Smith, R.: A Commentary upon the Gospel according to S. Cyril, Patriarch of Alexandria, translated into English from an ancient Syriac version, Oxford: Oxford University Press, 1859, σ. 417 (ἑλληνικὸ κατεναϊκὸ ἀπόσπασμα συνδεόμενο μὲ τὴν παράδοση τοῦ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας).