ΛΑΤΙΝΙΚΑ XVI–XVIII
Από την αναγνώριση στη μετάφραση
Πώς διαβάζω ένα λατινικό κείμενο χωρίς να χάνομαι
Στα Λατινικά δεν αρκεί να γνωρίζω τι σημαίνει μια λέξη. Πρέπει να μπορώ να καταλάβω τι τύπος είναι, με ποια λέξη συνδέεται, ποιον ρόλο έχει στην πρόταση και πώς όλα αυτά επηρεάζουν τη μετάφραση.
Γι’ αυτό, όταν συναντώ έναν λατινικό τύπο, δεν ξεκινώ αμέσως με τη μετάφραση. Ακολουθώ μια σταθερή διαδικασία:
Αυτή είναι η βασική μέθοδος των μαθημάτων XVI–XVIII. Δεν μαθαίνουμε απλώς να αναγνωρίζουμε συγκεκριμένους τύπους· μαθαίνουμε πώς να σκεφτόμαστε όταν συναντάμε έναν λατινικό τύπο ή μια καινούργια άσκηση.
1. ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΩ: Τι βλέπω μπροστά μου;
Πρώτα αναγνωρίζω το είδος του τύπου.
- Είναι ουσιαστικό;
- Είναι επίθετο;
- Είναι αντωνυμία;
- Είναι ρήμα;
- Είναι μετοχή;
- Είναι επίρρημα;
- Είναι πρόθεση ή σύνδεσμος;
Αυτό είναι το πρώτο φίλτρο. Αν δεν αναγνωρίσω σωστά τον τύπο, η υπόλοιπη ανάλυση μπορεί να οδηγηθεί σε λάθος δρόμο.
Παραδείγματα
misērunt → «έριξαν / εκτόξευσαν»
Είναι ρήμα.
militaria → «στρατιωτικά»
Είναι επίθετο.
excitātus → «αφυπνισμένος / ξυπνημένος»
Είναι μετοχή.
Repente → «ξαφνικά»
Είναι επίρρημα.
postquam → «αφού / όταν»
Είναι χρονικός σύνδεσμος.
in → «σε / προς / μέσα σε»
Είναι πρόθεση.
Η αναγνώριση αυτή δεν είναι απλή ονοματολογία. Μας λέει τι είδους πληροφορία πρέπει να αναζητήσουμε στη συνέχεια.
2. ΑΝΑΛΥΩ: Αν είναι κλιτός τύπος, βρίσκω την ταυτότητά του
Α. Στα ουσιαστικά: η κατάληξη είναι το πρώτο στοιχείο
Για κάθε ουσιαστικό πρέπει να μπορώ να προσδιορίσω:
Δεν αποστηθίζω μόνο την κατάληξη. Συνδυάζω:
κατάληξη + λεξικογραφικό τύπο + συμφραζόμενα
pila
Από το pilum, -ī, n. → «ακόντιο / δόρυ».
Το pila είναι:
- ουσιαστικό,
- β΄ κλίσης,
- ουδέτερο,
- αιτιατική πληθυντικού.
Στο pila misērunt → «έριξαν τα ακόντια».
Στα ουδέτερα ισχύει ένας ιδιαίτερα χρήσιμος κανόνας: ονομαστική και αιτιατική έχουν τον ίδιο τύπο.
rem
Από το rēs, reī, f. → «πράγμα· υπόθεση· δράση».
Το rem είναι:
- ουσιαστικό,
- ε΄ κλίσης,
- θηλυκό,
- αιτιατική ενικού.
Στην έκφραση rem gerunt → «διεξάγουν τη μάχη / πολεμούν».
Εδώ δεν πρέπει να μεταφράζουμε μηχανικά το rem ως «πράγμα». Η φράση πρέπει να διαβαστεί ως σύνολο.
equitātus
Από το equitātus, -ūs, m. → «ιππικό».
Είναι:
- δ΄ κλίση,
- αρσενικό,
- ονομαστική ενικού.
Στην πρόταση equitātus cernitur → «το ιππικό φαίνεται».
Άρα η πτώση δεν αναγνωρίζεται μόνο από την κατάληξη. Βλέπω και τον συντακτικό της ρόλο: το equitātus είναι το υποκείμενο του cernitur.
viribus
Από το vīs, vīris, f. → «δύναμη».
Το viribus είναι:
- γ΄ κλίση,
- θηλυκό,
- αφαιρετική πληθυντικού.
Στην έκφραση fretus viribus → «στηριζόμενος στις δυνάμεις του».
Το fretus συντάσσεται με αφαιρετική. Άρα δεν αρκεί να γνωρίζω ότι το viribus είναι αφαιρετική. Πρέπει να γνωρίζω γιατί βρίσκεται σε αφαιρετική.
caudis
Από το cauda, -ae, f. → «ουρά».
caudis → αφαιρετική πληθυντικού: «με τις ουρές / από τις ουρές».
Στο caudis traxit η αφαιρετική συνδέεται με τον τρόπο ή το μέσο.
boum
Από το bōs, bovis, m./f. → «βόδι, βοοειδές».
boum → γενική πληθυντικού: «των βοοειδών».
Έτσι: vestigia boum → «τα ίχνη των βοοειδών».
3. ΤΑ ΕΠΙΘΕΤΑ: ΔΕΝ ΤΑ ΑΝΑΛΥΩ ΜΟΝΑ ΤΟΥΣ
Το επίθετο πρέπει να συμφωνεί με το ουσιαστικό του σε:
magna caedes
magnus, -a, -um → «μεγάλος».
Το magna είναι θηλυκό, ενικός, ονομαστική, α΄–β΄ κλίσης και συμφωνεί με:
caedes, caedis, f. → «σφαγή».
magna caedes → «μεγάλη σφαγή».
militaria
Από το militāris, -e → «στρατιωτικός».
Το militaria είναι επίθετο γ΄ κλίσης, ουδέτερο πληθυντικό και συμφωνεί με:
signa → «τα λάβαρα / τα στρατιωτικά σήματα».
Άρα: signa militāria → «τα στρατιωτικά λάβαρα».
Όταν βλέπω επίθετο, δεν ρωτώ μόνο «τι σημαίνει;». Ρωτώ πρώτα: «Με ποιο ουσιαστικό συμφωνεί;»
4. ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ: ΠΡΟΣΕΧΩ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΟΥΣ
nostri
Από το noster, nostra, nostrum → «δικός μας / μας».
Το nostri είναι ονομαστική πληθυντικού αρσενικού και χρησιμοποιείται ουσιαστικοποιημένο:
Nostri → «οι δικοί μας / οι άνδρες μας».
Μια κτητική αντωνυμία μπορεί επομένως να χρησιμοποιείται χωρίς να συνοδεύει εμφανώς ουσιαστικό. Το νόημα προκύπτει από τα συμφραζόμενα.
quosdam
Από το quidam, quaedam, quoddam → «κάποιος, κάποιος συγκεκριμένος».
Το quosdam είναι αιτιατική πληθυντικού αρσενικού και συμφωνεί με:
boves → «βόδια / βοοειδή».
quosdam boves → «μερικά βοοειδή / κάποια από τα βόδια».
5. ΤΑ ΡΗΜΑΤΑ: ΒΡΙΣΚΩ ΠΡΩΤΑ ΤΟΝ «ΣΚΕΛΕΤΟ»
Στα ρήματα αναζητώ:
misērunt
Από το mittō, mittere, mīsī, missum → «στέλνω, ρίχνω».
misērunt → παρακείμενος, οριστική, ενεργητική φωνή, γ΄ πληθυντικό → «έριξαν / εκτόξευσαν».
gerunt
Από το gerō, gerere, gessī, gestum → «διεξάγω, φέρω».
gerunt → ενεστώτας, οριστική, ενεργητική φωνή, γ΄ πληθυντικό → «διεξάγουν».
cernitur
Από το cernō, cernere, crēvī, crētum → «βλέπω, διακρίνω».
cernitur → ενεστώτας, οριστική, παθητική φωνή, γ΄ ενικό → «φαίνεται / διακρίνεται».
traxit
Από το trahō, trahere, trāxī, tractum → «σέρνω».
traxit → παρακείμενος, οριστική, ενεργητική φωνή, γ΄ ενικό → «έσυρε».
coepit + απαρέμφατο
coepit → «άρχισε».
amovēre coepit → «άρχισε να απομακρύνει».
Το amovēre είναι ενεστώτας ενεργητικής φωνής, απαρέμφατο του amoveō, amovēre, amōvī, amōtum → «απομακρύνω».
6. ΟΙ ΜΕΤΟΧΕΣ: ΡΗΜΑ ΠΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΚΑΙ ΩΣ ΕΠΙΘΕΤΟ
Η μετοχή έχει ρηματική προέλευση, αλλά συμπεριφέρεται και σαν επίθετο. Γι’ αυτό εξετάζω:
- από ποιο ρήμα προέρχεται,
- τι είδους μετοχή είναι,
- σε ποιο ουσιαστικό συμφωνεί.
excitātus
Από το excitō, excitāre, excitāvī, excitātum → «ξυπνώ, αφυπνίζω».
excitātus → «αφυπνισμένος / ξυπνημένος».
Είναι μετοχή παρακειμένου παθητικής φωνής, ονομαστική αρσενικού ενικού και συμφωνεί με τον Hercules.
Hercules, e somno excitātus → «ο Ηρακλής, αφού ξύπνησε από τον ύπνο...».
aversos
Από το avertō, avertere, āvertī, āversum → «στρέφω αλλού / απομακρύνω».
aversos → «στραμμένα προς τα πίσω».
Συμφωνεί με το boves → «τα βόδια».
Η μετοχή δηλώνει την κατάσταση στην οποία βρίσκονται τα βόδια κατά την ενέργεια του ρήματος.
versa
versa → «στραμμένα».
Συμφωνεί με το vestigia → «τα ίχνη».
boum vestigia foras versa → «τα ίχνη των βοοειδών στραμμένα προς τα έξω».
7. ΣΥΝΔΕΩ: Η ΣΥΝΤΑΞΗ ΜΟΥ ΔΕΙΧΝΕΙ ΠΟΙΟΣ ΚΑΝΕΙ ΤΙ
Αφού αναγνωρίσω τους τύπους, πρέπει να τους συνδέσω.
Η σωστή ερώτηση δεν είναι:
«Ποια λέξη σημαίνει τι;»
αλλά:
«Ποια λέξη εξαρτάται από ποια;»
post tergum
post → «πίσω από».
tergum, -ī, n. → «ράχη, πλάτη».
post tergum → «πίσω από την πλάτη / από πίσω».
Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου ή θέσης.
ad Caesarem
ad + αιτιατική → «προς».
Caesarem → αιτιατική του Caesar, Caesaris, m. → «Καίσαρας».
ad Caesarem → «προς τον Καίσαρα».
Δηλώνει κατεύθυνση προς πρόσωπο.
in civitātes
in + αιτιατική δηλώνει κίνηση προς τόπο.
civitātes → «πόλεις / πολιτείες».
in civitātes → «προς τις πόλεις / στις πολιτείες».
e somno
e/ex + αφαιρετική → «από, έξω από».
somnus, -ī, m. → «ύπνος».
e somno → «από τον ύπνο».
e somno excitātus → «αφυπνισμένος από τον ύπνο».
8. ΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ: ΠΡΟΣΕΧΩ ΠΟΙΟΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΥΝ
dux et princeps Lemovīcum
dux → «αρχηγός».
princeps → «ηγέτης / πρώτος».
Lemovīcum → «των Λεμοβίκων».
Στη φράση:
Sedulius, dux et princeps Lemovīcum
το dux et princeps Lemovīcum είναι παράθεση στον Sedulius.
→ «ο Σεδούλιος, αρχηγός και ηγέτης των Λεμοβίκων».
vivus
vivus, -a, -um → «ζωντανός».
dux Arvernōrum vivus comprehenditur
Το vivus αναφέρεται στο υποκείμενο dux Arvernōrum.
Δηλώνει την κατάσταση του υποκειμένου κατά την ενέργεια: → «ο αρχηγός των Αρβέρνων συλλαμβάνεται ζωντανός».
9. Ο ΕΙΔΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΙΤΙΑΤΙΚΗΣ
Υπάρχει μια σύνταξη που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή:
partem abesse sensit
Το partem είναι αιτιατική. Δεν είναι όμως απλώς αντικείμενο του sensit. Είναι το υποκείμενο του απαρεμφάτου abesse.
- partem → «ένα μέρος»
- abesse → «λείπει / απουσιάζει»
- sensit → «αντιλήφθηκε»
partem abesse sensit → «αντιλήφθηκε ότι ένα μέρος έλειπε».
10. Ο ΑΡΙΘΜΟΣ: ΔΕΝ ΑΛΛΑΖΩ ΤΥΠΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΚΑ
Όταν ζητείται αλλαγή από ενικό σε πληθυντικό ή αντίστροφα, δεν αλλάζω απλώς κάποιες καταλήξεις.
Πρέπει να διατηρήσω τις συντακτικές σχέσεις.
eis equites occurrunt
Εξετάζω κάθε κλιτό στοιχείο:
- το ουσιαστικό,
- την αντωνυμία,
- το ρήμα,
- τυχόν επίθετο ή μετοχή που συμφωνεί μαζί τους.
Δεν αλλάζω τους άκλιτους τύπους και ελέγχω πάντοτε ότι η συμφωνία παραμένει σωστή.
11. ΤΟ FIO: ΕΝΑ ΡΗΜΑ ΠΟΥ ΘΕΛΕΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ
Το fīō → «γίνομαι, πραγματοποιούμαι, συμβαίνω» είναι ανώμαλο ρήμα.
Τα βασικά του στοιχεία είναι:
fīō, fierī, factus sum
→ «γίνομαι, συμβαίνω».
Fit magna caedes.
Το fit είναι γ΄ ενικό ενεστώτα οριστικής και αποδίδεται:
«Γίνεται μεγάλη σφαγή.»
Το fīō συνδέεται μορφολογικά και λειτουργικά με το faciō, facere, fēcī, factum → «κάνω».
- factum īrī → «ότι πρόκειται να γίνει»
- faciendus, -a, -um → «που πρέπει να γίνει»
- faciō → «κάνω»
12. ΜΕΤΑΦΡΑΖΩ: ΠΡΩΤΑ Η ΣΥΝΤΑΞΗ, ΜΕΤΑ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Η καλή μετάφραση δεν είναι λεξικό.
Μετά επιλέγω τα φυσικά ελληνικά.
Παράδειγμα
Nostri, postquam pila in hostes misērunt, gladiis rem gerunt.
- Nostri → «οι δικοί μας»
- postquam ... misērunt → «αφού έριξαν...»
- pila → «τα ακόντια»
- in hostes → «εναντίον των εχθρών»
- gladiis → «με τα ξίφη»
- rem gerunt → «διεξάγουν τη μάχη / πολεμούν»
Δεν μεταφράζω λέξεις. Μεταφράζω σχέσεις.
13. ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ: Η ΜΙΚΡΗ ΛΕΞΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΚΡΙΝΕΙ ΤΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
caedes
caedēs, caedis, f. → «σφαγή, μαζική θανάτωση».
Fit magna caedes. → «Γίνεται μεγάλη σφαγή.»
reliqui
Από το relinquō, relinquere, relīquī, relictum → «αφήνω πίσω».
reliquī → «οι υπόλοιποι / όσοι απέμειναν».
Εδώ το επίθετο χρησιμοποιείται ουσιαστικοποιημένο.
foras
forās → «προς τα έξω, έξω».
vestigia foras versa → «τα ίχνη στραμμένα προς τα έξω».
Το foras είναι επίρρημα κατεύθυνσης.
14. ΔΙΑΒΑΖΩ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΦΗΓΗΣΗ, ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΤΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ
Η γραμματική μάς βοηθά να καταλάβουμε τι συμβαίνει. Η σύνδεση των ρημάτων μάς βοηθά να καταλάβουμε πώς παρουσιάζεται η δράση.
Στο πρώτο κείμενο υπάρχει πυκνή διαδοχή ρημάτων:
cernitur → appropinquant → vertunt → fugiunt → occurrunt → fit → occiditur → comprehenditur → referuntur → capitur → interficitur → discēdunt
→ «φαίνεται → πλησιάζουν → στρέφουν → τρέπονται σε φυγή → συναντούν → γίνεται → σκοτώνεται → συλλαμβάνεται → επιστρέφονται → συλλαμβάνονται → σκοτώνονται → αποχωρούν».
Η πυκνή διαδοχή ρημάτων κάνει την αφήγηση γρήγορη και δυναμική.
Στο δεύτερο κείμενο η αφήγηση στηρίζεται περισσότερο στις σχέσεις χρόνου, αντίληψης και αντίδρασης:
Ubi... → postquam... → vidit → confūsus → coepit
→ «όταν... → αφού... → είδε → μπερδεμένος → άρχισε...»
Επομένως η γραμματική δεν είναι ξεκομμένη από το νόημα.
15. ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ CHECKLIST
Πριν θεωρήσω ότι κατάλαβα μια λατινική πρόταση, κάνω έναν γρήγορο έλεγχο:
① ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΩ
Τι είναι κάθε βασικός τύπος;
② ΑΝΑΛΥΩ
Ποια είναι η μορφολογική του ταυτότητα;
③ ΣΥΝΔΕΩ
Με ποια λέξη συμφωνεί ή εξαρτάται;
④ ΕΡΜΗΝΕΥΩ
Τι συντακτικό ρόλο έχει;
⑤ ΜΕΤΑΦΡΑΖΩ
Πώς αποδίδεται φυσικά στα ελληνικά;
⑥ ΕΛΕΓΧΩ
Βγάζει νόημα ολόκληρη η πρόταση;
Αν σε κάποιο σημείο η μετάφραση «δεν βγαίνει», δεν μαντεύω. Γυρίζω ένα βήμα πίσω.
Μπορεί να έχω:
- λάθος πτώση,
- λάθος αριθμό,
- λάθος συμφωνία,
- λάθος συντακτικό ρόλο,
- λάθος σημασία,
- ή λάθος σύνδεση ανάμεσα στις προτάσεις.
16. ΚΑΙ ΤΩΡΑ: ΕΦΑΡΜΟΓΗ
Η θεωρία αποκτά αξία όταν μπορώ να την εφαρμόσω χωρίς να μου υποδεικνύεται κάθε φορά τι πρέπει να ψάξω.
Γι’ αυτό ο «Ερμής» δεν τελειώνει στη θεωρία. Τώρα περνάμε στην πράξη.
🏛️ Quiz Ερμής — XVI–XVIII
Εκεί θα χρειαστεί να κάνεις ακριβώς όσα έμαθες:
να καταλάβεις το κείμενο → να αναγνωρίσεις τους τύπους → να αναλύσεις τη μορφολογία → να βρεις τις συντακτικές σχέσεις → να αποδώσεις με ακρίβεια το νόημα.
Και ο στόχος δεν είναι να θυμάσαι συγκεκριμένες ερωτήσεις.
Ο στόχος είναι να μπορείς, μπροστά σε μια καινούργια λατινική άσκηση, να πεις:
«Ξέρω από πού να ξεκινήσω.»
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου