Ο Σωκράτης πέρα από τα σχολικά εγχειρίδια

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ
Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, 

«Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

Ιστορικές Μαρτυρίες, Πολιτικές Συγκρούσεις και η Φιλοσοφική Στάση

tempus_belli_et_sapientia

Η μορφή του Σωκράτη δεσπόζει στην ιστορία της παγκόσμιας φιλοσοφίας ως το απόλυτο σύμβολο της πνευματικής ακεραιότητας, της αδιάκοπης αναζήτησης της αλήθειας και της ηθικής συνέπειας. Ωστόσο, η τρέχουσα σχολική ύλη, εστιασμένη αποκλειστικά στα κεντρικά φιλοσοφικά διαγράμματα και στους βασικούς ορισμούς, αφήνει συχνά στη σκιά το κρίσιμο ιστορικό, πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έδρασε ο φιλόσοφος. Ο σκοπός αυτού του εκτενούς οδηγού είναι να φωτίσει πτυχές από το παλαιότερο διδακτικό υλικό —αξιοποιώντας μαρτυρίες, αρχαίες πηγές και ιστορικές λεπτομέρειες— οι οποίες παραλείπονται στα σύγχρονα εγχειρίδια. Με τον τρόπο αυτό, οι μαθητές αποκτούν μια πολυδιάστατη κατανόηση των συνθηκών που οδήγησαν στην κορυφαία σύγκρουση ανάμεσα στον ελεύθερο στοχαστή και την Αθηναϊκή Δημοκρατία του 399 π.Χ.

1. Το βαθύτερο ιστορικό και πνευματικό πλαίσιο: Η κρίση των αξιών στον Πελοποννησιακό Πόλεμο

Ο Σωκράτης δεν εμφανίστηκε στο προσκήνιο σε μια περίοδο πολιτικής και κοινωνικής ευημερίας, αλλά στην καρδιά της μεγαλύτερης εθνικής και ηθικής κρίσης της αρχαίας Αθήνας: του Πελοποννησιακού Πολέμου. Όπως επισημαίνει με έμφαση ο Θουκυδίδης, ο παρατεταμένος πόλεμος επέφερε μια βαθύτατη κατάπτωση των ηθικών αξιών και αλλοίωσε τη συμπεριφορά των ανθρώπων, καταργώντας τα παραδοσιακά όρια μεταξύ δικαίου και αδίκου, ευπρέπειας και ωμού συμφέροντος.

Σε αυτό το κλίμα πνευματικής αποσύνθεσης, ο Σωκράτης λειτούργησε ως καταλύτης. Η ζωή του, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, εκτυλίχθηκε σ' έναν δικό του κόσμο, αμέτοχο στις μικροπολιτικές σκοπιμότητες, έναν κόσμο που δεν ανεχόταν τις ατέλειες και τις εκπτώσεις στις αρχές. Αγωνιζόταν αδιάκοπα να βελτιώσει την πνευματική και ηθική κατάσταση των συμπολιτών του, ελέγχοντας την κενότητα των λόγων και την υποκριτική σοφία της εποχής. Ο τρόπος ζωής του, ωστόσο, μοιραία τον έφερε σε σύγκρουση με την ωμή πραγματικότητα της πόλης-κράτους που δοκιμαζόταν από την ήττα και την εσωτερική διχόνοια.

tempus_belli_et_sapientia

2. Η τριπλή πηγαιογραφική προσέγγιση: Αριστοφάνης, Ξενοφών, Πλάτων

Ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα στην ιστορική προσέγγιση του Σωκράτη είναι το γεγονός ότι ο ίδιος δεν άφησε κανένα γραπτό μνημείο. Ό,τι γνωρίζουμε για εκείνον προέρχεται από μαρτυρίες τρίτων, οι οποίοι τον είδαν μέσα από εντελώς διαφορετικά πρίσματα. Το παλιό σχολικό υλικό διέσωζε μια εξαιρετικά διακριτή ανάλυση αυτών των τριών βασικών πηγών:

Ο Αριστοφάνης στις Νεφέλες: Στην κωμωδία αυτή, ο Σωκράτης παρουσιάζεται ως φυσικός φιλόσοφος και σοφιστής, διαθέτης ενός «φροντιστηρίου», όπου διδάσκονται παράδοξες θεωρίες, αμφισβητείται η επίσημη θρησκεία και καλλιεργείται η ρητορική δεξιότητα του «ήττωνα λόγου». Ο κωμικός ποιητής χρησιμοποιεί τον Σωκράτη ως τύπο του διανοούμενου της εποχής, χωρίς να ενδιαφέρεται για την ακριβή ιστορική αποτύπωση της προσωπικότητάς του. Ωστόσο, η κωμωδία αυτή δημιούργησε μια διαρκή προκατάληψη στον «πολύ κόσμο».

Ο Ξενοφών στα Ἀπομνημονεύματα: Ο Ξενοφών μας δίνει την εικόνα ενός Σωκράτη βαθύτατα πρακτικού, που ενδιαφέρεται για την καθημερινή ηθική, δίνει ορθές συμβουλές και λειτουργεί ως δάσκαλος της αρετής και της ευσεβείας. Παρά το γεγονός ότι ο Ξενοφών υπήρξε μαθητής του, οι κριτικοί επισημαίνουν ότι ενίοτε προβάλλει τις δικές του πρακτικές και χρησιμοθηρικές αντιλήψεις, προσδίδοντας στον δάσκαλό του έναν χαρακτήρα περισσότερο ηθικολογικό παρά καθαρά φιλοσοφικό.

Ο Πλάτων στους Διαλόγους: Ο Πλάτων αποτελεί την ανώτερη και εγκυρότερη πηγή. Στους διαλόγους της πρώτης περιόδου παρουσιάζει τον ιστορικό Σωκράτη με την ειρωνεία, τη μαιευτική και την αγωνία για τον ορισμό των ηθικών εννοιών, ενώ στους ώριμους διαλόγους ο Σωκράτης μετεξελίσσεται στο ιδεώδες σύμβολο της ανθρώπινης σκέψης που κοινωνεί με τον κόσμο των Ιδεών.

3. Ο βίος και η πολιτική στάση του Σωκράτη: Στρατιώτης και πολίτης

Η εικόνα του Σωκράτη ως ενός θεωρητικού στοχαστή κλεισμένου στο εργαστήριό του διαψεύδεται κατηγορηματικά από τη δημόσια και στρατιωτική του δράση. Ο Σωκράτης υπήρξε ενεργός πολίτης που εξετέλεσε στο ακέραιο τα καθήκοντά του προς την πατρίδα, υπηρετώντας ως οπλίτης σε κρίσιμες πολεμικές επιχειρήσεις του Πελοποννησιακού Πολέμου:

• Στην πολιορκία της Ποτίδαιας (432 π.Χ.), όπου μάλιστα έσωσε τη ζωή του νεαρού Αλκιβιάδη.
• Στη μάχη στο Δήλιο (424 π.Χ.).
• Στην επιχείρηση στην Αμφίπολη (422 ή 437/436 π.Χ.).

Ακόμη πιο χαρακτηριστική της ασυμβίβαστης ηθικής του στάσης ήταν η συμπεριφορά του στα πολιτικά δρώμενα της Αθήνας:

Η Δίκη των Στρατηγών (406 π.Χ.): Στη δίκη των στρατηγών που καταδικάστηκαν σε θάνατο επειδή δεν μπόρεσαν να περισυλλέξουν τους ναυαγούς μετά τη ναυμαχία στις Αργινούσες, ο Σωκράτης, υπηρετώντας ως πρύτανις της φυλής Αντιοχίδος, αρνήθηκε πεισματικά —μόνος αυτός από τους πρυτάνεις— να υποκύψει στις λαϊκές πιέσεις και να θέσει σε παράνομη ψηφοφορία την ομαδική καταδίκη τους, απαιτώντας να δικαστεί ο καθένας ξεχωριστά σύμφωνα με τους νόμους.

Η σύγκρουση με τους Τριάκοντα Τυράννους (404/403 π.Χ.): Κατά τη διάρκεια της τυραννίας των Τριάκοντα, οι αρχές διέταξαν τον Σωκράτη και άλλους τέσσερις πολίτες να συλλάβουν τον Λέοντα τον Σαλαμίνιο προκειμένου να εκτελεστεί. Ο Σωκράτης ήταν ο μόνος που αψήφησε το καθεστώς, αρνούμενος να εκτελέσει τη διαταγή, διακινδυνεύοντας ανοιχτά τη ζωή του.

[ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΣΤΙΓΜΙΟΤΥΠΟ]

Έτος 406 π.Χ. (Αργινούσες): Άρνηση παράνομης ομαδικής ψηφοφορίας.

Έτος 404 π.Χ. (Τριάκοντα Τυράννοι): Άρνηση σύλληψης του Λέοντα του Σαλαμίνιου.

Αποτέλεσμα: Σταθερή και αμετάθετη προσήλωση στη νομιμότητα, ανεξαρτήτως πολιτικού καθεστώτος (δημοκρατικού ή τυραννικού).

4. Η «σκιά» των μαθητών και η πολιτική προβληματική της δίωξης

Η επίσημη κατηγορία εναντίον του Σωκράτη έκανε λόγο για ασέβεια προς τους θεούς και διαφθορά των νέων. Ωστόσο, η πραγματική κινητήριος δύναμη της δίωξης ήταν βαθύτατα πολιτική. Στην Αθήνα του 399 π.Χ., μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας από τους Τριάκοντα, η πολιτική ατμόσφαιρα ήταν εύθραυστη και γεωμετρικά τεταμένη.

Πολλοί από τους νέους που είχαν μαθητεύσει ή είχαν συναναστραφεί τον Σωκράτη στο παρελθόν έπαιξαν καταστροφικό ρόλο στην πολιτική ιστορία της πόλης:

• Ο Αλκιβιάδης, με την αμφιλεγόμενη πολιτική του πορεία και την αυτομολία στους Σπαρτιάτες.
• Ο Κριτίας και ο Χαρμίδης, θείοι του Πλάτωνα, οι οποίοι υπήρξαν από τους πλέον σκληρούς ηγέτες του ολιγαρχικού καθεστώτος των Τριάκοντα Τυράννων.
• Οι κατήγοροι (Μέλητος, Άνυτος, Λύκων) εκμεταλλεύτηκαν επιδέξια αυτή τη σύνδεση. Παρά το γεγονός ότι η αμνηστία του 403 π.Χ. απαγόρευε τη δίωξη πολιτικών αδικημάτων του παρελθόντος, η κατηγορία για «διαφθορά των νέων» λειτούργησε ως ο Δούρειος Ίππος για να αποδοθεί ηθική και πολιτική ευθύνη στον δάσκαλο για τα εγκλήματα των μαθητών του.

5. Η ανατομία της δίκης και η ψυχολογία του λαϊκού δικαστηρίου

Η δίκη διεξήχθη στο δικαστήριο της Ηλιαίας ενώπιον 501 δικαστών, κληρωμένων από το σώμα των πολιτών. Το δικαστήριο αυτό, αν και δημοκρατικό θεσμικό όργανο, είχε τα εγγενή μειονεκτήματα της άμεσης επίδρασης από τα πάθη, τις προκαταλήψεις και την κοινή γνώμη της στιγμής.

Η διαδικασία του «ἀγῶνος τιμητοῦ» προέβλεπε ότι, μετά την κήρυξη της ενοχής, ο κατήγορος πρότεινε ποινή (ο Μέλητος ζήτησε θάνατο), ενώ ο καταδικασμένος είχε δικαίωμα να αντιπροτείνει μια ελαφρύτερη ποινή (όπως η εξορία). Ο Σωκράτης, ωστόσο, πιστός στην ηθική του στάση και στην αξιοπρέπειά του, αρνήθηκε να συμβιβαστεί με το κοινό αίσθημα:

Αντί για εξορία, πρότεινε να τιμηθεί με δωρεάν σίτηση στο Πρυτανείο, θεωρώντας ότι αυτό αρμόζει σε έναν ευεργέτη της πόλης που ξυπνάει τη συνείδηση των πολιτών.

Για τυπικούς λόγους πρότεινε πρόστιμο μιας μνας, το οποίο κατόπιν πίεσης των φίλων του (Πλάτωνας, Κρίτων) ανέβασαν στις 30 μνες.

Αυτή η στάση ερμηνεύτηκε από τους δικαστές ως περιφρόνηση του θεσμού, με αποτέλεσμα η ποινή του θανάτου να ψηφιστεί από μεγαλύτερη πλειοψηφία (300 έναντι 201) από ό,τι η αρχική καταδίκη (281 έναντι 220).

6. Η παγκόσμια απήχηση και το «στίγμα» της καταδίκης

Ο θάνατος του Σωκράτη με την πόση του κώνειου στο δεσμωτήριο, ύστερα από την άρνησή του να αποδράσει (όπως μαρτυρεί ο Πλάτων στον Κρίτωνα), άφησε μια ανεξίτηλη κηλίδα στην ιστορία της αθηναϊκής δημοκρατίας. Οι μεταγενέστεροι ιστορικοί και φιλόσοφοι διχάστηκαν: άλλοι καταδίκασαν ανεπιφύλακτα την απόφαση της αθηναϊκής πολιτείας, απορώντας πώς ο πιο φωτισμένος λαός της αρχαιότητας μπόρεσε να οδηγήσει σε θάνατο τον κορυφαίο στοχαστή του, ενώ άλλοι επιχείρησαν να εξηγήσουν την πολιτική αναγκαιότητα της εποχής.

Σε κάθε περίπτωση, ο τρόπος με τον οποίο ο Σωκράτης αντιμετώπισε το τέλος του απέδειξε ότι η συνέπεια λόγων και έργων αποτελεί την υπέρτατη αρετή. Η κληρονομιά του παραμένει ζωντανή, υπενθυμίζοντας σε κάθε γενιά ότι η αληθινή φιλοσοφία δεν είναι μια ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά ένας αδιάκοπος αγώνας για την ελευθερία, την αυτογνωσία και την αλήθεια.