Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς,
«Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Η Ψευδαίσθηση της Αυτοδικαίωσης και η Οδός της Ταπείνωσης:
Θεολογική θεώρηση της ανθρώπινης ατελείας, της κρίσεως και του Θείου Ελέους
 |
HUMILITAS_SUPERAT_SUPERBIAM |
Εισαγωγή: Η υπαρξιακή αγωνία του προσώπου ενώπιον του Απροσίτου
Η πορεία του ανθρώπου εντός του ιστορικού χρόνου συνιστά μια διαρκή αναζήτηση νοήματος, μια αδιάκοπη προσπάθεια υπέρβασης της φθαρτότητας και της οντολογικής του ανεπάρκειας. Από την αυγή της θρησκευτικής συνείδησης έως τη σύγχρονη υπαρξιακή αγωνία, το ερώτημα της καταξίωσης και της τελικής δικαίωσης του ανθρώπινου προσώπου παραμένει το κεντρικότερο διακύβευμα της πνευματικής ζωής. Στον πυρήνα της ορθόδοξης θεολογίας, η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν δίνεται διά της οδού της ηθικής αυτονομίας ή της κοσμικής καταξίωσης, αλλά διά της μυσταγωγικής συντριβής, της έμπρακτης μετάνοιας και της απόλυτης εναπόθεσης του πεπρωμένου μας στο άπειρο έλεος του Τριαδικού Θεού.
Η ανθρώπινη φύση, τραυματισμένη από την απομάκρυνση από την πηγή της ζωής, τείνει αενάως προς την παγίδα της αυτοδικαίωσης. Εγκλωβισμένη σε ένα πλέγμα κοσμικών συγκρίσεων, ηθικών ισολογισμών και ψευδαισθήσεων αγιότητας, η καρδιά λησμονεί την εσχατολογική της προοπτική. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια θεολογική σύνθεση των καίριων πνευματικών δεδομένων που αφορούν την ψευδαίσθηση της προκαταβολικής δικαίωσης των κεκοιμημένων, τον κίνδυνο της πνευματικής αλαζονείας, τη ριζική ανεπάρκεια των ανθρώπινων έργων ενώπιον της θειας δικαιοσύνης, και τέλος, την αποκάλυψη της σωτηρίας ως δώρου χάριτος μέσα από τα μυστηριακά και υμνογραφικά βιώματα της Εκκλησίας μας.
Κεφάλαιο Α΄: Η λαϊκή ευσέβεια, η μνήμη των κεκοιμημένων και ο κίνδυνος της ηθικής σύγκρισης
Η παράδοση της Φανουρόπιτας και τα όρια της ανθρώπινης κρίσης
Στη ζωντανή παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η λαϊκή ευσέβεια εκφράζεται συχνά με συμβολικές πράξεις που συνδυάζουν τη μνήμη των αγίων με την προσευχή για τους κεκοιμημένους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παρασκευή της φανουρόπιτας στη μνήμη του Αγίου Φανουρίου. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, η πράξη αυτή συνδέεται με την ανάγκη να συγχωρεθεί η ψυχή της μητέρας του Αγίου, η οποία —κατά τον θρύλο— υπήρξε σκληρόκαρδη και ανάλγητη απέναντι στους φτωχούς.
Εντούτοις, η θεολογική ερμηνεία αυτών των λαϊκών παραδόσεων δεν πρέπει να διολισθαίνει σε ανθρωπομορφικές προσεγγίσεις ή σε ηθικιστικές διαστρεβλώσεις. Η Γραφή διακηρύττει με σαφήνεια:
«Tίς γνώσεται νοῦν Κυρίου, ἢ τίς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο;» (Ρωμ. ια΄ 34).
Ο άνθρωπος, δέσμιος των αισθητών κατηγοριών του, επιχειρεί συχνά να μεταθέσει τα δικά του κριτήρια δικαιοσύνης στον υπερκόσμιο χώρο της θείας κρίσεως. Η μνήμη των κεκοιμημένων γονέων και συγγενών, καθώς και ο έπαινος των επίγειων αρετών τους («ἦταν καλοὶ ἄνθρωποι, πάγκαλος ἄνθρωπος»), εγκυμονεί έναν σοβαρό πνευματικό κίνδυνο: την αυθόρμητη διολίσθηση στην προκαταβολική δικαίωση.
Η παγίδα της προκαταβολικής δικαίωσης και η σύγκριση των προσώπων
Όταν οι ζώντες επαναλαμβάνουν με καμάρι τα κατορθώματα των προγόνων τους, θεωρώντας ότι «ο νεκρός μας δεδικαίωται ήδη» και ότι δεν υφίσταται πλέον ανάγκη της εσχατολογικής κρίσεως ή της αγωνιώδους αναμονής της Δευτέρας Παρουσίας, τότε διαπράττουν ένα διπλό σφάλμα.
Πρώτον, υποκαθιστούν την κρίση του Θεού με την κοσμική επιβεβαίωση. Η τελική δικαίωση ενός ανθρώπου δεν είναι κοινωνικό θέσφατο ούτε απόρροια καλών κοινωνικών επιδόσεων, αλλά αποκλειστικό έργο του Κριτή της οικουμένης. Όπως γράφει ο Απόστολος Παύλος:
«Ὥστε μὴ πρὸ καιροῦ τι κρίνετε, ἕως ἂν ἔλθῃ ὁ Κύριος, ὃς καὶ φωτίσει τὰ κρυπτὰ τοῦ σκότους καὶ φανερώσει τὰς βουλὰς τῶν καρδιῶν» (Α΄ Κορ. δ΄ 5).
Δεύτερον, η στάση αυτή οδηγεί αθέλητα σε μια βλάσφημη σύγκριση, η οποία συνοψίζεται στο λανθάνον σκεύασμα: «Ἅγιε Φανουρίε, κοίτα... ἡ δική μου μητέρα ήταν καλύτερη της δικής σου». Η σύγκριση αυτή μετατρέπει την αγιότητα και την ελεημοσύνη σε πεδίο εγωιστικής αντιπαράθεσης, ακυρώνοντας το ίδιο το πνεύμα της ταπείνωσης που δίδαξε ο Χριστός. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος επισημαίνει ότι η αλαζονεία είναι ικανή να γκρεμίσει ολόκληρο το οικοδόμημα των αρετών σε μια στιγμή, διότι η καρδιά που συγκρίνει τον εαυτό της ή τους δικούς της με τους άλλους έχει ήδη απολέσει τη χάρη της συντριβής.
Κεφάλαιο Β΄: Η στρατηγική του διαβόλου και η αυταπάτη της αυτομισθίας
Ο «φωτεινός» πειρασμός: Η πεποίθηση της προκαταβολικής αγιότητας
Στην ασκητική παράδοση της Εκκλησίας μας, ο πονηρός δεν πολεμά τους ανθρώπους μόνο δια των σωματικών ή χυδαίων παθών, αλλά κυρίως δια των νοερών πειρασμών της ψυχικής αυτοδικαίωσης. Η μεγαλύτερη παγίδα του Σατανά, η οποία συνιστά και το ύψιστο τέχνασμά του, είναι να πείσει τον άνθρωπο —ή το περιβάλλον του— ότι έχει ήδη «αγιάσει» εν ζωή χάρη στα καλά του έργα.
Η ψευδαίσθηση αυτή τρέφεται από την ίδια την ανθρώπνη φιλαυτία. Όταν κάποιος προσφέρει ελεημοσύνες, τηρεί τις ηθικές εντολές ή διακρίνεται για την κοινωνική του προσφορά, ο πειρασμός ψιθυρίζει στην ψυχή: «Είστε δίκαιοι, τα έργα σας σάς εξασφάλισαν τη θέση στη Βασιλεία». Αυτή ακριβώς είναι η πνευματική κατάσταση που κατήγγειλε ο Κύριος στις παραβολές Του, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου. Ο Φαρισαίος δεν έλεγε ψέματα· πράγματι νήστευε, πράγματι απέδιδε το δέκατον από όλα τα ὑπάρχοντά του, πλήν όμως
«ἐδικαίωτἑ ἑαυτὸν» (Λουκ. ιη΄ 14).
Η αυτοδικαίωση αυτή αποτελεί ευθεία άρνηση της θείας χάριτος. Ο Προφήτης Ησαΐας συνοψίζει αυτή την κατάσταση με την αυστηρή φράση:
«Καὶ ἐγενόμαστε ὡς ἀκάθαρτοι πάντες ἡμεῖς, καὶ ὡς ῥάκος ἀποκαθημένης πᾶσαι αἱ δικαιοσύνη ἡμῶν» (Ἡσ. ϛ΄ 6).
Ακόμη και οι «δικαιοσύνες» μας, όταν αντιμετωπίζονται ως αυτόνομα αυτεξούσια επιτεύγματα που αξιώνουν αμοιβή, μοιάζουν με ρυπαρά ενδύματα ενώπιον του καθαρού φωτός της θείας αγιότητας.
Κεφάλαιο Γ΄: Η ριζική ανεπάρκεια των έργων και η αποκάλυψη της Γραφής
«Οὐδείς δικαιωθήσεται ἐξ ἔργων νόμου»
Η θεμελιώδης αποστολική διδασκαλία, όπως εκφράζεται ανάγλυφα στον Απόστολο Παύλο, καταβαραθρώνει κάθε αξίωση ηθικής αυτονομίας:
«Διότι ἐξ ἔργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σὰρξ ἐνώπιον αὐτοῦ· διὰ γὰρ νόμου ἐπίγνωσις ἁμαρτίας» (Ρωμ. γ΄ 20).
Η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη συγκλίνουν απολύτως στο γεγονός ότι ο άνθρωπος δεν σώζεται επειδή «κερδίζει» τη σωτηρία του μέσω ενός λογιστικού ισολογισμού πράξεων.
Στον Ψαλμὸν Κε΄ (138) διαβάζουμε:
«Καὶ μὴ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν μετὰ τοῦ δούλου σου, ὅτι οὐ δικαιωθήσεται ἐνώπιόν σου πᾶς ζῶν» (Ψαλμ. ρμᴃ΄ 2).
Αυτή η κραυγή του ψαλμωδού αποτελεί την ομολογία της απόλυτης οντολογικής εξάρτησης του κτίσματος από τον Δημιουργό.
Η Παλαιά Διαθήκη επισημαίνει συνεχώς την αμαρτωλότητα της ανθρώπινης φύσης:
«Τίς καυχήσεται ἁγνὴν ἔχειν τὴν καρδίαν; ἢ τίς παρρησιάσεται καθαρὸς εἶναι ἀπὸ ἁμαρτιῶν;» (Προιμ. κ΄ 9)
καθώς και το γεγονός ότι
«ἀνὴρ γὰρ οὐκ ἔστι δίκαιος ἐπὶ τῆς γῆς, ὃς ποιήσει ἀγαθὸν καὶ οὐχ ἁμαρτήσεται» (Ἐκκλησιαστὴς ζ΄ 20).
Η Καινή Διαθήκη ενισχύει την αλήθεια αυτή δια του στόματος του ίδιου του Κυρίου, ο οποίος λέει στους μαθητές Του:
«Oὕτως καὶ ὑμεῖς, ὅταν ποιήσητε πάντα τὰ διαταχθέντα ὑμῖν, λέγετε ὅτι δοῦλοι ἀχρεῖοί ἐσμεν, ὃ ὠφείλομεν ποιῆσαι πεποιήκαμεν» (Λουκ. ιζ΄ 10).
Ακόμη και αν ο άνθρωπος εκπλήρωνε στο ακέραιο το θέλημα του Θεού, δεν θα καθιστούσε τον Θεό «χρεώστη» του. Τα καλά έργα είναι ο αναγκαίος καρπός, η φυσική έκφραση μιας ζωντανής πίστης που ενεργείται δι' ἀγάπης (Γαλ. ϛ΄ 6), αλλά ποτέ το «τίμημα» ή το «εξαγοραστικό αντίτιμο» της βασιλείας.
Κεφάλαιο Δ΄: Η μαρτυρία της Λειτουργικής Παράδοσης και της Υμνογραφίας
«Ἔνδυμα οὐκ ἔχω ἵνα εἰσέλθω ἐν αὐτῷ...»
Η ορθόδοξη λατρεία, ως βίωμα της εσχατολογικής πραγματικότητας εν τῷ παρόντι, δεν κουράζεται να υπενθυμίζει στον άνθρωπο την πνευματική του γυμνότητα. Στα συγκλονιστικά τροπάρια της Μεγάλης Εβδομάδας, και ιδίως στο Εξαποστειλάριο «Τὸν νυμφῶνα σου βλέπω, Σωτήρ μου, κεκοσμημένον, καὶ ἔνδυμα οὐκ ἔχω ἵνα εἰσέλθω ἐν αὐτῷ...», αποτυπώνεται η απόλυτη συντριβή.
Ο πιστός στέκεται προ των πυλών του Νυμφώνα όχι με την έπαρση των δικών του κατορθωμάτων, αλλά με την επίγνωση ότι τα έργα του είναι ελλιπή και ρυπαρά. Το «ένδυμα» που απαιτείται για την είσοδο στη χαρά του Κυρίου δεν είναι άλλο από την ίδια τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος, το έλεος και η συγχώρηση που προσφέρονται δωρεάν στον μετανοούντα.
Όπως τονίζεται και στις ευχές της Θείας Ευχαριστίας,
«Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος ὃς ζήσεται καὶ οὐχ ἁμαρτήσει» (Γ΄ Βασιλ. ϛ΄ 46 & Β΄ Παραλ. ϛ΄ 36).
Η διαπίστωση αυτή διατρέχει ολόκληρη τη βιβλική και πατερική γραμματεία. Ουδείς δύναται να σταθεί ενώπιον του Αγίου Θεού επικαλούμενος την αναμάρτητη πορεία του. Ακόμη και οι μεγαλύτεροι άγιοι της Εκκλησίας θεωρούσαν τον εαυτό τους ως «τὸν πρῶτον τῶν ἁμαρτωλών», κατά το αποστολικό πρότυπο (Α΄ Τιμ. α΄ 15). Η προσέλευση στο Άγιο Ποτήριο δεν γίνεται επειδή γίναμε άξιοι, αλλά ακριβώς επειδή αναγνωρίζουμε την αναξιότητά μας και καταφεύγουμε στο ιατρείο των ψυχών και των σωμάτων μας.
Η ελευθερία από την έπαρσι και η εν Χριστῷ ελπίδα
Η θεολογική σύνθεση των ανωτέρω δεδομένων οδηγεί τον σύγχρονο άνθρωπο σε μια λυτρωτική μεταστροφή: την εγκατάλειψη της ψευδαίσθησης ότι η δικαίωση κατακτάται με αυτοδύναμους ηθικούς όρους. Η πίστη δεν είναι ένα σύστημα ηθικών επιτευγμάτων, αλλά μια διαρκής σχέση εξάρτησης και αγάπης προς τον Σωτήρα Χριστό.
Όταν ο άνθρωπος παύει να καυχιέται για τα έργα του ή για τις αρετές των προγόνων του, και όταν σταματά να κρίνει και να συγκρίνει τον εαυτό του με τα μέτρα της κοσμικής υπερηφάνειας, τότε μόνο ανοίγεται η οδός της αληθινής ταπείνωσης. Τότε μπορεί να επαναλάβει μαζί με τον Τελώνη:
«Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ» (Λουκ. ιη΄ 13).
Η σωτηρία παραμένει το μέγιστο δώρο της θείας φιλανθρωπίας, το οποίο αγκαλιάζεται από μια καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη, την οποία
«ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουθενώσει» (Ψαλμ. ν΄ 19).
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου