Πανελλαδικές 2026: Τι Μηνύματα Στέλνουμε Τελικά στα Παιδιά μας;

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ

Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, 

«Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

## *Η Ολίσθηση από την Παιδαγωγική της Αρετής στον Θεσμικό Ηδονισμό*

Andreas Empeirikos:
Photographemata privata valde disputata in iudicio litterario et sociali

Για άλλη μια φορά, η επιλογή των κειμένων αναφοράς στις Πανελλαδικές Εξετάσεις καταφέρνει να μας αφήσει άφωνους, γεννώντας σοβαρά ερωτήματα για την κατεύθυνση και το ιδεολογικό πρόσημο της σύγχρονης ελληνικής παιδείας. Στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας, το Υπουργείο και η αρμόδια κεντρική επιτροπή επέλεξαν να παρουσιάσουν σε 18χρονους μαθητές, στην πιο κρίσιμη και ψυχολογικά φορτισμένη στιγμή της ζωής τους, το ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου «Ποιος ζει και ποιος πεθαίνει» (από τη συλλογή *Προϊστορία ή Καταγωγή*). Ένα κείμενο που προτρέπει επιτακτικά και απροκάλυπτα: 

*«Πρέπει να νιώσης όλες τις ηδονές που σε τραβάνε»*.

Ως λειτουργοί της παιδείας και μελετητές της ανθρώπινης σκέψης, οφείλουμε να αναρωτηθούμε ρηξικέλευθα: Αυτός είναι, αλήθεια, ο ρόλος του σχολείου σήμερα;

### Το Παράδοξο της Σχολικής Ηθικής: Από το Μέτρο στην Ασυδοσία

Βρισκόμαστε μπροστά σε μια κραυγαλέα θεσμική αντίφαση. Καθ’ όλη τη διάρκεια της σχολικής ζωής, η εκπαιδευτική διαδικασία —αντλώντας από τις βαθύτερες ρίζες της ανθρωπιστικής παράδοσης— επιχειρεί να μπολιάσει τους εφήβους με τις έννοιες της αρετής, του μέτρου, της αυτοσυγκράτησης και της πνευματικής συγκρότησης. Διδάσκουμε στα παιδιά ότι η αληθινή ελευθερία και η ηθική θωράκιση του υποκειμένου επιτυγχάνονται μέσα από το «ακόνι» της κριτικής σκέψης και, κυρίως, μέσα από την αποδέσμευση από τα περιττά πάθη.

Και όμως, την ύστατη ώρα, τη στιγμή που κρίνεται το μέλλον τους μετά από χρόνια κοπιαστικής προσπάθειας και θυσιών, το επίσημο κράτος τούς σερβίρει ως απόλυτο πρότυπο έναν άκρατο, ισοπεδωτικό ηδονισμό.

Όταν απευθύνεσαι σε έναν έφηβο, ο οποίος βρίσκεται στη φάση της ψυχοκοινωνικής του διαμόρφωσης (κατά την αναπτυξιακή ψυχολογία, τη φάση δόμησης της ταυτότητας του εγώ), και του υπαγορεύεις ότι *«πρέπει»* να δοκιμάσει *«όλες»* τις ηδονές που τον ελκύουν, χωρίς όρια, χωρίς φιλτράρισμα και χωρίς ηθική πυξίδα, τι ακριβώς του διδάσκεις; Του καλλιεργείς την υπευθυνότητα του ελεύθερου πολίτη ή μήπως του νομιμοποιείς την ασυδοσία και την πνευματική χαύνωση;

### Φιλοσοφική και Επιστημονική Θεώρηση: Ηδονή εναντίον Ευδαιμονίας

Από την εποχή της κλασσικής αρχαιότητας, η διάκριση μεταξύ της εφήμερης «ηδονής» και της αυθεντικής «ευδαιμονίας» υπήρξε ο θεμέλιος λίθος της παιδαγωγικής.

* Ο **Αριστοτέλης** στα *Ηθικά Νικομάχεια* ξεκαθαρίζει ότι η αρετή είναι «μεσότης» και ότι η υποδούλωση στις σωματικές ηδονές χαρακτηρίζει τον «ανδραποδώδη» (τον άνθρωπο με δουλική φύση). Η παιδεία, κατά τον Σταγειρίτη, σκοπό έχει να μάθει τον νέο *«χαίρειν οίς δεί»* — να αντλεί, δηλαδή, χαρά από τα ευγενή και τα αξιόλογα, και όχι να άγεται και να φέρεται από τα ένστικτά του.

* Ακόμη και ο **Επίκουρος**, ο οποίος συχνά παρερμηνεύεται ως κήρυκας του ηδονισμού, όριζε την ηδονή ως «απονία» (έλλειψη πόνου στο σώμα) και «αταραξία» (γαλήνη της ψυχής), καταδικάζοντας ρητά τις αλόγιστες και παρορμητικές απολαύσεις που τελικά επιφέρουν μεγαλύτερο ψυχικό άλγος.

Η σύγχρονη Νευροβιολογία και η Γνωστική Ψυχολογία έρχονται να επιβεβαιώσουν πλήρως την κλασσική φιλοσοφία. Ο προμετωπιαίος φλοιός των εφήβων —το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τον έλεγχο των παρορμήσεων, τη λήψη αποφάσεων και την εκτίμηση των κινδύνων— βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση. Η προτροπή για την άκριτη ικανοποίηση κάθε ηδονής («όλες τις ηδονές που σε τραβάνε») έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τις επιστημονικές παραδοχές για την ανάγκη ενίσχυσης της αυτορρύθμισης των εφήβων. Αντί να προσφέρουμε στους νέους πνευματικά αντισώματα απέναντι στις σύγχρονες εξαρτήσεις, ο θεσμικός λόγος τους ωθεί στην εύκολη ικανοποίηση του ενστίκτου.

### Το Πνευματικό Υπόβαθρο και η Ευθύνη της Επιλογής

Το κερασάκι στην τούρτα είναι η επιλογή του συγκεκριμένου δημιουργού. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος, ως πρωτοπόρος του ελληνικού υπερρεαλισμού και της ψυχανάλυσης, εισήγαγε μια συγκεκριμένη, ριζοσπαστική οπτική για την απελευθέρωση των ορμών. Ωστόσο, οι προκλητικές καλλιτεχνικές του εμμονές και οι αμφιλεγόμενες ιδιωτικές του φωτογραφίσεις έχουν συζητηθεί έντονα στη φιλολογική και κοινωνική κριτική για τα όρια της ηθικής και της αισθητικής τους. Είναι, λοιπόν, αυτό το κατάλληλο πρότυπο για το corpus των εθνικών εξετάσεων;

Η Φιλολογία δεν είναι μια στείρα επιστήμη του παρελθόντος, ούτε μια μουσειακή ενασχόληση. Είναι το «ακόνι» που προετοιμάζει τον άνθρωπο για την αληθινή ελευθερία, διδάσκοντάς τον ότι **η μόνη πραγματική αναπηρία είναι η εξάρτηση από το περιττό**. Όταν το εκπαιδευτικό σύστημα αποθεώνει τον «οίστρο του βαρβάρου» και το ποτήρι του «δε με μέλλει», απεμπολεί την πρωταρχική του αποστολή: την πνευματική και ηθική εξύψωση του ανθρώπου.

### Αντί Επιλόγου

Η παιδεία μας οφείλει να θωρακίζει τους νέους με αξίες, με πνευματικό βάθος και με σεβασμό στον εαυτό τους και τον πλησίον. Δεν έχει δικαίωμα να τους σπρώχνει στον πνευματικό αποπροσανατολισμό στο όνομα μιας μεταμοντέρνας «απελευθέρωσης».

Ας σοβαρευτούμε επιτέλους. Τα παιδιά μας, σε έναν κόσμο γεμάτο προκλήσεις και ρευστότητα, χρειάζονται στέρεα στηρίγματα και πρότυπα αρετής. Χρειάζονται το φως της συνείδησης, όχι το σκοτάδι των ανεξέλεγκτων παθών.