Πρώτη Kλίσις Oὐσιαστικῶν Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς




ΑΧΙΛΛΕΩΣ Α. ΤΖΑΡΤΖΑΝΟΥ 


 
1. Ἀσυναίρετα


§ 46. Κατὰ τὴν πρώτην κλίσιν κλίνονται ὀνόματα ἀρσενικὰ καὶ θηλυκὰ μόνον· ἀρσενικά, τὰ ὁποῖα λήγουν εἰς -ας-ης , καὶ θηλυκὰ εἰς - α-η.



α. Παραδείγματα ἀρσενικῶν


῾Ενικὸς
(θ. ταμια-) (θ. Ἀτρειδα-) (θ. βουλευτα-)
ὀν. ὁ ταμίας Ἀτρείδης βουλευτὴς
γεν. τοὗ ταμίου Ἀτρείδου βουλευτοῦ
δοτ. τῷ ταμίᾳ Ἀτρείδῃ βουλευτῇ
αἰτ. τὸν ταμίαν Ἀτρείδην βουλευτὴν
κλητ. ὦ ταμία Ἀτρείδη βουλευτὰ


Πληθυντικὸς
ὀν. οἱ ταμίαι Ἀτρεῖδαι βουλευταὶ
γεν. τῶν ταμιῶν Ἀτρειδῶν βουλευτῶν
δοτ. τοῖς ταμίαις Ἀτρείδαις βουλευταῖς
αἰτ. τοὺς ταμίας Ἀτρείδας βουλευτὰς
κλητ. ὦ ταμίαι Ἀτρεῖδαι βουλευταὶ



β. Παραδείγματα θηλυκῶν


῾Ενικὸς
(θ. μαχαιρα-) (θ. φρουρα-) (θ. μουσα-)
ὀν. ἡ μάχαιρα φρουρὰ μοῦσα
γεν. τῆς μαχαίρας φρουρᾶς μούσης
δοτ. τῇ μαχαίρᾳ φρουρᾷ μούσῃ
αἰτ. τὴν μάχαιραν φρουρὰν μοῦσαν
κλητ ὦ μάχαιρα φρουρὰ μοῦσα


Πληθυντικὸς
ὀν. αἱ μάχαιραι φρουραὶ μοῦσαι
γεν. τῶν μαχαιρῶν φρουρῶν μουσῶν
δοτ. ταῖς μαχαίραις φρουραῖς μούσαις
αἱτ. τὰς μαχαίρας φρουρὰς μούσας
κλητ. ὦ μάχαιραι φρουραὶ μοῦσαι


῾Ενικὸς Πληθυντικὸς
(θ. νυμφα-) (θ. τιμα-)
ὀν. ἡ νύμφ η τιμὴ αἱ νύμφαι τιμαὶ
γεν. τῆς νύμφ ης τιμῆς τῶν νυμφῶν τιμῶν
δοτ. τῆ νύμφ τιμῆ ταῖς νύμφαις τιμαῖς
αἰτ. τὴν νύμφ ην τιμὴν τὰς νύμφας τιμὰς
κλητ. ὦ νύμφ η τιμὴ ὦ νύμφαι τιμαὶ



§ 47. Φαινομενικαὶ καταλήξεις τῶν πρωτοκλίτων


῾Ενικὸς                                           Πληθυντικὸς
Ἀρσενικὸν Θηλυκὸν                         Ἀρσ. καὶ Θηλ.
ὀν. -ᾱς ἢ -ης -ᾱ ἢ -ᾰ ἢ -η                         -αι
γεν. -ου -ᾱς ἢ -ης                                   -ῶν
δοτ. -ᾳ ἢ -ῃ -ᾳ ἢ -ῃ                                -αις
αἰτ. -ᾱν ἢ -ην -ᾱν ἢ -ᾰν ἢ -ην                   -ᾱς
κλητ. -ᾱ ἢ -η ἢ ᾰ -ᾱ ἢ -ᾰ ἢ -η                   -αι


Σημείωσις . Αἱ καταλήξεις αὖται προῆλθον ἐκ συγχωνεύσεως τῶν ἀρχικῶν κυρίως καταλήξεων μετὰ τοῦ χαρακτῆρος, ὁ ὁποῖος εἰς τὰ πρωτόκλιτα εἶναι αη π.χ. ἡ κατάληξις τῆς ἑνικ. ὀνομαστικῆς - ας προῆλθεν ἐκ συγχωνεύσεως τοῦ χαρακτῆρος α μετὰ τῆς κυρίως καταλήξεως , ἡ κατάληξις τῆς πληθ. γενικῆς - ῶν ἐκ συγχωνεύσεως τοῦ χαρακτῆρος α μετὰ τῆς κυρίως καταλήξεως - ων , ἡ κατάληξις τῆς πληθ. αἰτιατικῆς - ας ἐκ συγγωνεύσεως τοῦ χαρακτῆρος α μετὰ τῆς κυρίως καταλήξεως -νς (-ανς = ᾶς)· (πρβλ. § 33,6).


Παρατηρήσεις


§ 48. Τὰ πρωτόκλιτα ὀνόματα :
1) εἰς τὸν πληθυντικὸν (καὶ τὸν δυϊκὸν) ἔχουν πάντα τὰς ἰδίας καταλήξεις·
2) τὸ α εἰς τὴν κατάληξιν -ᾱς (καθὼς καὶ εἰς τὴν κατάληξιν τοῦ δυϊκοῦ) τὸ ἔχουν πάντοτε μακρόν: ὁ ὀρνιθοθήρᾱς, τοὺς Ἀτρείδᾱς, τῆς χώρᾱς, τὰς σφαίρᾱς (τὼ Ἀτρεί-δᾱ, τὼ μούσᾱ)·
3) εἰς τὴν γενικὴν τοῦ πληθυντικοῦ τονίζονται ἐπὶ τῆς ληγούσης καὶ περισπῶνται: τῶν Ἀτρειδῶν, τῶν γεφυρῶν, τῶν σφαιρῶν, ἀλλά : οἱ ἐτησίαι = τὰ μελτέμια, τῶν ἐτησίων ˙ (βλ. καὶ § 16, 6, 7 καὶ 8).


§ 49. Ἀπὸ τὰ ἀρσενικὰ πρωτόκλιτα ὀνόματα, τὰ ὁποῖα λήγουν εἰς - ης , σχηματίζουν τὴν κλητικὴν τοῦ ἑνικοῦ εἰς ᾰ
1) τὰ ἐθνικά: ὦ Πέρσα, ὦ Σκύθα·
2) τὰ εἰς - της : ὦ πολῖτα, ὦ δικαστὰ - δεσπότης , ὦ δέσποτα .
3) τὰ εἰς -άρχης, -μέτρης, -πώλης, τρίβης, -ώνης κλπ. (ἤτοι τὰ σύνθετα μὲ δεύτερον συνθετικὸν ῥῆμα): ὦ γυμνασιάρχα, ὦ γεωμέτρα, ὦ παντοπῶλα, ὦ παιδοτρίβα, ὦ τελῶνα.


§ 50. Τῶν θηλυκῶν πρωτοκλίτων εἰς - α τὸ α τοῦτο, ἐὰν μὲν πρὸ αὐτοῦ ὑπάρχῃ φωνῆεν ἢ ρ , λέγεται καθαρὸν α ( οἰκί-α, ὥρ-α ), ἐὰν δὲ πρὸ αὐτοῦ ὑπάρχῃ σύμφωνον, πλὴν τοῦ ρ , λέγεται μὴ καθαρὸν α ( ῥίζ-α, μοῦσ-α, ἄκανθ-α).
Κατὰ κανόνα τῶν θηλυκῶν πρωτοκλίτων ὀνομάτων :
1) τὸ καθαρὸν α εἶναι μακρόν: βασιλείᾱ, θήρᾱ·
2) τὸ μὴ καθαρὸν α εἶναι βραχὺ καὶ εἰς τὴν γενικὴν καὶ δοτικὴν τοῦ ἑνικοῦ τοῦτο τρέπεται εἰς η : γλῶσσᾰ (γλώσσης, γλώσσῃ), μᾶζᾰ (μάζης, μάζῃ).


Σημείωσις 1. Τὸ καθαρὸν α εἶναι βραχύ :

1) εἰς τὰ προπαροξύτονα ὀνόματα, ὡς εὐσέβεια, ἀλήθεια, Φώκαια, Χαιρώνεια, εὔνοια κτλ.·

2) εἰς τὰ ὀνόματα γραῖα, μαῖα, μυῖα·

3) εἰς τὰ ἑξῆς εἰς - ρα δισύλλαβα ὀνόματα: μοῖρα, πεῖρα, πρῷρα, σφαῖρα καὶ σφῦρα .


Σημείωσις 2. Εἰς τὴν αἰτιατικὴν καὶ κλητικὴν τοῦ ἑνικοῦ τὸ α εἶναι μακρὸν ἢ βραχύ, ὅπως εἰς τὴν ἐνικὴν ὀνομαστικήν: (ἡ χώρᾱ) τὴν χώρᾶν, ὦ χώρᾱ, (ἡ γλῶσσᾰ) τὴν γλῶσσᾰν - ὦ γλῶσσᾰ .

***

2. Συνῃρημένα


§ 51. Τῶν πρωτοκλίτων οὐσιαστικῶν, ὅσα εἶχον ἀρχῆθεν πρὸ τοῦ χαρακτῆρος α τοῦ θέματος ἄλλο αε , τὰ πλεῖστα ἔπαθον συναίρεσιν, διὸ καλοῦνται συνῃρημένα πρωτόκλιτα ὀνόματα : (Ἀθηνάα) Ἀθηνᾶ , (μνάα) μνᾶ , (῾Ερμέας) ῾Ερμῆς , (γέα) γῆ .


Παραδείγματα


῾Ενικὸς
(θ. ῾Ερμεα-, ῾Ερμη-) (θ. μναα-, μνα-) (θ. γαλεα-, γαλη-)
ὀν. ὁ ῾Ερμῆς                 ἡ μνᾶ                 ἡ γαλῆ
γεν. τοῦ Ἑρμοῦ            τῆς μνᾶς              τῆς γαλῆς
δοτ. τῷ Ἑρμῇ               τῆ μνᾷ                 τῇ γαλῆ
αἰτ. τὸν Ἑρμῆν             τὴν μνᾶν              τὴν γαλῆν
κλητ. ὦ ῾Ερμῆ               ὦ μνᾶ                 ὦ γαλῆ
Πληθυντικὸς
ὀν. οἱ ῾Ερμαῖ                αἱ μναῖ                  γαλαῖ
γεν. τῶν ῾Ερμῶν          τῶν μνῶν              γαλῶν
δοτ. τοῖς ῾Ερμαῖς          ταῖς μναῖς              γαλαῖς
αἰτ. τοὺς ῾Ερμᾶς           τὰς μνᾶς               γαλᾶς
κλητ. ὦ ῾Ερμαῖ             ὦ μναῖ                   γαλαῖ



§ 52. Τὰ συνῃρημένα πρωτόκλιτα ὀνόματα


1) ἔχουν καὶ μετὰ τὴν συναίρεσιν τὰς καταλήξεις τῶν ἀσυναιρέτων, πλὴν ὅτι τὸ εα εἰς τὸν ἑνικὸν τὸ συναιροῦν εἰς η : ὁ ῾Ερμέας - ῾Ερμῆς· ἐνῷ : τοὺς ῾Ερμέ-ας ῾Ερμᾶς˙
2) εἶναι εἰς ἁπάσας τὰς πτώσεις περισπώμενα· (βλ- § 16, 9).


Σημείωσις . Τὸ ὅνομα ὁ βορέας λαμβάνεται εἰς ἁπάσας τὰς πτώσεις καὶ ἀσυναιρέτως καὶ συνῃρημένως, ἀλλὰ συνῃρημένον ἐκφέρεται μὲ διπλοῦν ρ : ὁ βορέας - ὁ βορρᾶς , τοῦ βορέου - τοῦ βορρᾶ , τῷ βορέᾳ - τῷ βορρᾷ κτλ.




·        Για περισσότερα δείτε και την ανάρτηση «Ἡ Α’ Κλίσις τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς»



DMCA.com Protection Status


author image

About the Author

This article is written by: Φιλόλογος Ερμής - He has already written over 2.200 articles for Φιλόλογος Ερμής. He has Graduate Diploma in Classical Philology, Postgraduate Diploma in Applied Pedagogic, and is Candidate Doctor(Dph) of Classical Philology. Stay touch with him on Twitter, Facebook or email him