Το προσφυγικό ζήτημα (ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ) (ΙΣΤΟΡΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ)









ἐπιμελεία τοῦ
ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗ
-πτυχιούχου κλασσικῆς φιλολογίας
πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
-μεταπτυχιακοῦ ἐφηρμοσμένης παιδαγωγικῆς
πανεπιστημίου Ἀθηνῶν





ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ: ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ-ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ



ΙΙ. ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ


Α. ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1914-1922

1. Ο διωγμός του 1914 (ο πρώτος διωγμός)



Η ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία υπήρξε μακραίωνη.


Οι ελληνικοί πληθυσμοί :


■      κατά την αρχαιότητα και τους βυζαντινούς χρόνους ήταν πυκνοί


■      μετά το 12ο αιώνα, αραίωσαν αισθητά κυρίως λόγω μαζικών εξισλαμισμών


■      κατά το 18ο και 19ο αιώνα

ü  ενισχύθηκαν με μεταναστεύσεις από τον κυρίως ελλαδικό χώρο,

ü  ενώ παράλληλα σημειώθηκε :
ù  οικονομική άνοδος των Ελλήνων                                     
ù  πνευματική άνθηση                                                                    
ù  αξιόλογη κοινοτική και εκπαιδευτική οργάνωση         

ü  σε περιοχές με πυκνό ελληνικό πληθυσμό ιδρύθηκαν


ù  κοινότητες,
ù  σύλλογοι,
ù  σχολεία
ù  και ευαγή ιδρύματα με μεγάλη ακτινοβολία





Λόγοι που οδήγησαν στον πρώτο διωγμό (του 1914)


■      Η εθνική αφύπνιση των Τούρκων

ü  είχε ξεκινήσει από τα τέλη του 19ου αιώνα

ü  ενισχύθηκε μετά την εδαφική συρρίκνωση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας

ü  συνέβαλε στην εχθρική αντιμετώπιση των μειονοτήτων (που ζούσαν στην Οθωμανική αυτοκρατορία)

ü  στο στόχαστρο βρέθηκαν Έλληνες και Αρμένιοι, επειδή είχαν συγκεντρώσει στα χέρια τους το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου και της βιομηχανίας της χώρας


■      Η εκκρεμότητα στο ζήτημα της κατακύρωσης των νησιών του ανατολικού Αιγαίου
Ä  επιδείνωσε τις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας




 

■      Οι αθρόες μεταναστεύσεις

ü  Μουσουλμάνων της Σερβίας, Βουλγαρίας και Ελλάδας προς τη Μ. Ασία,                               
 

ü  οι οποίες υποκινήθηκαν από την τουρκική κυβέρνηση, σε γενικές γραμμές                                                                             
                                                                                            
■      η επικείμενη είσοδος της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο                          


     έδωσαν το πρόσχημα στην τουρκική κυβέρνηση να εκδιώξει τους  Έλληνες




q Πρώτη φάση του διωγμού (πριν την είσοδο της Τουρκίας στον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο)


■      αρχές του 1914 : πρώτα θύματα : οι Έλληνες της Ανατολικής Θράκης εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους



■      Μάιος 1914 : οι διωγμοί επεκτάθηκαν στη Δυτική Μικρά Ασία

ü  πρόσχημα : η εκκένωση της περιοχής απέναντι στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, για στρατιωτικούς λόγους

ü  καθοδήγηση : από τους Γερμανούς, συμμάχους των Τούρκων

ü  μεθόδευση :
ù  ανθελληνική εκστρατεία του τουρκικού τύπου
ù  καταπίεση των Ελλήνων για να εξαναγκαστούν σε “εκούσια” μετανάστευση
ù  λεηλασίες και δολοφονίες σε βάρος Ελλήνων


■      αντιδράσεις :

ü  το Οικουμενικό Πατριαρχείο
ù  κήρυξε την Ορθόδοξη εκκλησία σε διωγμό
ù  ανέστειλε τη λειτουργία των εκκλησιών και των σχολείων

ü  η Ελλάδα ανέλαβε διπλωματικές ενέργειες, για να αρχίσουν διαπραγματεύσεις για εθελούσια ανταλλαγή
ù  Ελλήνων ορθοδόξων της Τουρκίας
ù  και Μουσουλμάνων της Ελλάδας

■      αποτέλεσμα :

ü  Ιούνιος 1914 : ιδρύθηκε Μικτή Επιτροπή, που θα ρύθμιζε τα σχετικά με την ανταλλαγή

ü  δεν λειτούργησε όμως, λόγω της εισόδου της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο τον Οκτώβριο του 1914




Δεύτερη φάση του διωγμού (μετά την είσοδο της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο)

■      Οι καταπιέσεις που υπέστησαν οι Έλληνες πήραν τις εξής μορφές :

ü  θεσπίστηκαν έκτακτες επιβαρύνσεις και επιτάξεις ειδών για τις ανάγκες του πολέμου

ü  τέθηκαν εμπόδια στις εμπορικές δραστηριότητες των Ελλήνων

ü  μετατοπίστηκαν πληθυσμοί χωριών ή ευρύτερων περιοχών από τις ακτές προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας

ü  οι άνδρες άνω των 45 ετών, που δεν στρατεύονταν, επάνδρωσαν τα “τάγματα εργασίας” (αμελέ ταμπουρού)
ù  εκεί πολλοί πέθαναν από κακουχίες, πείνα και αρρώστιες

ü  οι άνδρες 20-45 ετών
ù  αρχικά μπορούσαν να εξαγοράσουν τη στρατιωτική τους θητείαόσοι δεν πλήρωσαν χαρακτηρίστηκαν λιποτάκτες
ù  αργότερα καταργήθηκε η δυνατότητα εξαγοράς, οπότε :
*          σημειώθηκαν χιλιάδες λιποταξίες
*          όσοι συνελήφθησαν, εκτελέστηκαν.

■      Αποτελέσματα

ü   οι ενέργειες των Τούρκων προκάλεσαν κύμα φυγής προς την Ελλάδα

ü   στα σπίτια που εγκατέλειψαν οι Έλληνες οι τούρκικες αρχές εγκατέστησαν Μουσουλμάνους μετανάστες, από τη Σερβία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία και την Ελλάδα

ü   οι διώξεις και οι εκτοπίσεις του ελληνικού στοιχείου
ù  συνεχίστηκαν, με μικρότερη ένταση, μέχρι το τέλος του πολέμου, το 1918
ù  επεκτάθηκαν και σε άλλες περιοχές (Μαρμαράς, Πόντος, κ. ά.)

ü   οι πρόσφυγες που έφτασαν στην Ελλάδα το διάστημα αυτό ανήλθαν σε πολλές χιλιάδες.





2. Άλλα προσφυγικά ρεύματα

Έλληνες πρόσφυγες ήρθαν στην Ελλάδα :

q Από το 1912 και εξής από τα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα

q Το 1914 από τη Β. Ήπειρο

q Το 1916

■      από την Ανατολική Μακεδονία, την οποία είχαν καταλάβει οι Βούλγαροι, ως σύμμαχοι των Γερμανών

■      μετά τη λήξη των εχθροπραξιών
ü  επέστρεψαν στις εστίες τους
ü  για την επανεγκατάστασή τους μερίμνησε η “Υπηρεσία Ανοικοδομήσεως Ανατολικής Μακεδονίας


q Το 1919

■      από τη Βουλγαρία
ü  Νοέμβριο υπογράφηκε η συνθήκη του Νεϊγύ, που
ù  προέβλεπε την παραχώρηση της Δυτικής Θράκης από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα
ù  σ’ αυτήν ήταν συνημμένο το “Σύμφωνο περί αμοιβαίας μεταναστεύσεως μεταξύ Ελλάδος και Βουλγαρίας”
ü  Με βάση το Σύμφωνο, αναχώρησαν :
ù  50.000 Βούλγαροι,  από την Ελλάδα
ù  30.000 Έλληνες, από τη Βουλγαρία
ü  Πρίν από την υπογραφή της συνθήκης, 20.000 Έλληνες είχαν ήδη μεταναστεύσει

■      από τη Ρουμανία, από περιοχές που αποτέλεσαν πεδίο πολεμικών συγκρούσεων

■      από την υπό ιταλική κατοχή Νοτιοδυτική Μικρά Ασία

■      από το Αϊδίνιο και το εσωτερικό της Μικράς Ασίας


q Την περίοδο 1919-1921 από τη Ρωσία

■      εξαιτίας
ü  της Ρωσικής Επανάστασης
ü  της κατάληψης ρωσικών επαρχιών από τους Τούρκους

■      μεγάλο μέρος των Ελλήνων της Ρωσίας
ü  κατέφυγε στα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας
ü  από κει διαπεραιώθηκε στην Ελλάδα

■      ακολούθησαν Αρμένιοι και Ρώσοι


q Μέχρι και το 1920

■      είχαν καταφύγει στην Ελλάδα περίπου 800.000 πρόσφυγες

■      αυτοί
ü  είτε έφτασαν μόνοι τους
ü  είτε μεταφέρθηκαν με τη φροντίδα και τα μέσα που διέθεσε το κράτος (ζώα, οχήματα, αμαξοστοιχίες, πλοία)

■      μεγάλος αριθμός προσφύγων συγκεντρώθηκε :
ü  στην Αθήνα και τον Πειραιά
ü  στη Θεσσαλονίκη και γενικότερα στη Μακεδονία
ü  στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου (Λέσβος, Χίος, Σάμος)

■      Μικρότερος αριθμός κατευθύνθηκε :


ü  στην Κρήτη (Ηράκλειο, Χανιά)
ü  στο Βόλο
ü  την Πάτρα
ü  στην Καλαμάτα
ü  τα νησιά του Αργοσαρωνικού



3. Η περίθαλψη (1914-1921)

Στην αρχή


■      η περίθαλψη των προσφύγων ήταν έργο εθελοντών


■      καταρτίστηκαν επιτροπές από το Υπουργείο Εσωτερικών με έργο
ü  τη διανομή τροφίμων και ιματισμού
ü  την παροχή στοιχειώδους οικονομικής βοήθειας

■      τα έσοδα προέρχονταν από :
ü  εράνους
ü  δωρεές
ü  μικρή κρατική επιχορήγηση



Τον Ιούλιο του 1914


■      ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη Οργανισμός με σκοπό
ü  την άμεση περίθαλψη των προσφύγων
ü  και μετά την εγκατάστασή τους σε εγκαταλελειμμένα τουρκικά & βουλγαρικά χωριά της Κ. και Α. Μακεδονίας


■      παρεχόταν συσσίτιο, προσωρινή στέγη και ιατρική περίθαλψη, μέχρι να βρουν εργασία ή να αποκτήσουν γεωργικό κλήρο



Κατά την περίοδο του “Εθνικού Διχασμού”

■           η κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη

■           ίδρυσε την “Ανωτάτην Διεύθυνσιν Περιθάλψεως”



Τον Ιούλιο του 1917


■      (είχε επικρατήσει ο Βενιζέλος και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος είχε εγκαταλείψει την Ελλάδα)


■      ιδρύθηκε το “Υπουργείο Περιθάλψεως

ü  θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά η περίθαλψη και για :
ù  τις οικογένειες των εφέδρων που βρίσκονταν στο μέτωπο
ù  τις οικογένειες των θυμάτων πολέμου

ü  η φροντίδα για τους πρόσφυγες ήταν πιο οργανωμένη κατά την περίοδο 1917-1921, μολονότι :
ù  η Ελλάδα βρισκόταν σε πολεμική αναμέτρηση
ù  οι οικονομικές συνθήκες ήταν αντίξοες

ü  δέχτηκαν περίθαλψη κατά διαστήματα περίπου 450.000 πρόσφυγες (σύμφωνα με στοιχεία των Υπηρεσιών του Υ.Π)

ü  η μέριμνα για τους πρόσφυγες περιελάμβανε :
ù  διανομή χρηματικού βοηθήματος (ιδιαίτερο επίδομα σε ιερείς, δασκάλους και επιμελείς μαθητές)
ù  διανομή συσσιτίου (καθημερινά συσσίτια από το κράτος ή το Πατριωτικό Ίδρυμα σε προσφυγικές συνοικίες)
ù  παροχή ιατρικής περίθαλψης (διορίστηκαν γιατροί, φαρμακοποιοί και μαίες, αποκλειστικά για τους πρόσφυγες)
ù  χορήγηση φαρμάκων και νοσηλεία (σε νοσοκομεία δημόσια ή ειδικά διαμορφωμένα για περίθαλψη προσφύγων)
ù  στέγαση σε προσωρινά καταλύματα, σε δημόσια και σε επιταγμένα ή μισθωμένα ιδιωτικά κτίρια
ù  παροχή ενδυμάτων και κλινοσκεπασμάτων
ù  βοήθεια για εύρεση εργασίας
ù  δωρεάν μετακίνηση (ομαδική ή ατομική) για εύρεση στέγης και εργασίας ή για επιστροφή στις περιοχές της προηγούμενης εγκατάστασης.



4. Η παλιννόστηση


q Η παλιννόστηση - η επιστροφή των προσφύγων


■      ξεκίνησε
ü  τους τελευταίους μήνες του 1918
ü  μετά τον τερματισμό του πολέμου για την Τουρκία


■      Οκτώβριο του 1918
ü  συστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη Πατριαρχική Επιτροπή
ü  είχε σκοπό την οργάνωση του επαναπατρισμού των εκτοπισμένων, με τη βοήθεια :
ù  του Πατριαρχείου
ù  και της ελληνικής κυβέρνησης


■      έγινε τμηματικά, με τη μέριμνα του Υπουργείου Περιθάλψεως


■      αρχικά επιτράπηκε να επιστρέψουν
ü  οι ευπορότεροι
ü  οι προερχόμενοι από ορισμένες μόνο περιοχές της Δυτικής Μικράς Ασίας


■       οι περισσότεροι πρόσφυγες επέστρεψαν μετά την απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη (Μάϊος 1919)


■      μέχρι το τέλος του 1920 είχε επιστρέψει η πλειονότητα των προσφύγων
ü  στη Μικρά Ασία
ü  στην Ανατολική Θράκη



q Οι συνθήκες που βρήκαν στην πατρίδα τους ήταν άσχημες


■      πολλά σπίτια εκκλησίες και σχολεία είχαν καταστραφεί μερικώς ή εντελώς


■      σε κάποιες περιοχές, σε σπίτια Ελλήνων είχαν εγκατασταθεί Μουσουλμάνοι πρόσφυγες από βαλκανικές χώρες



Η  "Υπηρεσία Παλιννοστήσεως και Περιθάλψεως"


■      ιδρύθηκε στα πλαίσια της Ύπατης Αρμοστείας Σμύρνης


■      βοηθούσε όσους επέστρεφαν να αποκατασταθούν
ü  στα σπίτια τους
ü  και τις ασχολίες τους


Οι ειρηνικές μέρες δεν κράτησαν όμως για πολύ


Τον Αύγουστο του 1922, θα έπαιρναν πάλι το δρόμο της προσφυγιάς



Β.  Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ


1. Η έξοδος

q Οι εθνικές βλέψεις των Ελλήνων της Μ. Ασίας ² πραγματικότητα

§  15 Μαΐου 1919 : ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη

§  Τον Ιούλιο του 1920
ü  υπογράφηκε η συνθήκη των Σεβρών
ü  μεταξύ άλλων καθόριζε :
ù  η περιοχή της Σμύρνης υπό ελληνική διοίκηση και κατοχή για πέντε χρόνια
ù  ύστερα οι κάτοικοι με δημοψήφισμα μπορούσαν να αποφασίσουν προσάρτηση της περιοχές στην Ελλάδα

§  Το Νοέμβριο του 1920
ü  ηττήθηκε το κόμμα των Φιλελευθέρων στις εκλογές
ü  ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επέστρεψε στην Ελλάδα
ü  η επιστροφή του βασιλιά ² αφορμή για να εκφράσουν οι Σύμμαχοι αλλαγή της στάσης τους απέναντι στην Ελλάδα


q Το εθνικό κίνημα των Τούρκων

§  είχε επικεφαλής το Μουσταφά Κεμάλ

§  γινόταν ολοένα ισχυρότερο
ü  τόσο στο εξωτερικό
ü  όσο και στο εσωτερικό της Τουρκίας


q Πριν τον Αύγουστο του 1922
§  ελληνικοί πληθυσμοί της Μ. Ασίας  (Πόντου, Κιλικίας, Καππαδοκίας)
ü  είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους
ü  είχαν καταφύγει στη Σμύρνη ή στην Ελλάδα


q Τον Αύγουστο του 1922
§  ο ελληνικός στρατός ηττάται και υποχωρεί
§  χιλιάδες πρόσφυγες ακολουθώντας το στρατό άρχισαν να φτάνουν στην Ελλάδα


q Μετά την καταστροφή της Σμύρνης

§  καταστράφηκαν τα Βουρλά, το Αϊβαλί και τα Μοσχονήσια

§  σημειώθηκαν διώξεις και στη βορειοδυτική Μ. Ασία (Προποντίδα και αλλού)

§  αιχμάλωτοι στρατιώτες και ντόπιοι άνδρες 18-45 ετών συγκεντρώθηκαν σε στρατόπεδα

§  σχηματίστηκαν πορείες αιχμαλώτων και ομήρων προς το εσωτερικό της Μ. Ασίας, όπου πολλοί πέθαναν από κακουχίες και ασιτία

§  στους κατοίκους της Ανατολικής Θράκης
ü  δόθηκε προθεσμία ενός μήνα για να εκκενώσουν την περιοχή
ü  έτσι είχαν τη δυνατότητα να μεταφέρουν μαζί τους ό,τι μπορούσαν από την κινητή τους περιουσία

§  αργότερα έφυγαν οι Έλληνες της χερσονήσου της Καλλίπολης

§  συνολικά το φθινόπωρο του 1922
ü  900.000 πρόσφυγες (ανάμεσά τους 50.000 Αρμένιοι) έφτασαν στην Ελλάδα
ü  200.000 Έλληνες παρέμειναν στην Καππαδοκία, στην Κεντρική και Νότια Μ. Ασία

§  1924-1925 : όσοι έμειναν μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα με τη φροντίδα της Μεικτής Επιτροπής

§  ένα τμήμα των Ελλήνων του Πόντου κατέφυγε στη Ρωσία.


2. Το πρώτο διάστημα

q Ο αριθμός των προσφύγων

§  οι πρώτες απογραφές των προσφύγων που κατέφυγαν στην Ελλάδα δεν αποδίδουν την πραγματικότητα

§  ο αριθμός πρέπει να ήταν κατά πολύ μεγαλύτερος, αν υπολογιστούν :
ü  η υψηλή θνησιμότητα των πρώτων χρόνων, λόγω
ù   αθλίων συνθηκών διαβίωσης
ù   επιδημιών
ü  ο μειωμένος αριθμός των γεννήσεων
ü  η μετανάστευση πολλών προσφύγων σε άλλες χώρες

§  στην απογραφή του 1828 καταγράφηκαν 1.220.000 πρόσφυγες.


q Τα προβλήματα των προσφύγων

§  τους κατέβαλλαν οι αρρώστιες, επειδή :


ü  ήταν ταλαιπωρημένοι
ü  ήταν πρόχειρα στεγασμένοι
ü  υποσιτίζονταν



§  τους θέριζαν


ü  ο τύφος

ü  η φυματίωση (κυρίως στις πόλεις)

ü  η ελονοσία (κυρίως στην ύπαιθρο)



Ä  με βάση στοιχεία της Κοινωνίας των Εθνών σημαντικός αριθμός προσφύγων πέθαναν μέσα σ' ένα χρόνο
από την άφιξή τους στην Ελλάδα

§  ήταν ψυχικά τραυματισμένοι, από την απώλεια


ü  φίλων και συγγενών

ü  της πατρογονικής γης
ü  του ευρύτερου κοινωνικού χώρου, όπου είχαν ζήσει



q Αντιμετώπιση από πλευράς κράτους και ιδιωτών

§  Στην αρχή
ü  το κράτος αντιμετώπισε με τα μέσα που διέθετε τις πρώτες στοιχειώδεις και πιεστικές ανάγκες των προσφύγων


ù  διατροφή
ù   προσωρινή στέγαση
ù   ιατρική περίθαλψη


ü  κινητοποιήθηκαν και ιδιώτες, ατομικά ή οργανωμένα
ü  δραστηριοποιήθηκαν στην Ελλάδα ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις
ü  διενεργήθηκαν έρανοι
ü  οργανώθηκαν πρόχειρα συσσίτια
ü  έγινε προσπάθεια για καθημερινή διανομή ψωμιού, παροχή ρουχισμού και άλλων ειδών πρώτης ανάγκης

§  Σχετικά με τη στέγαση
ü  το Υπουργείο Περιθάλψεως ανέλαβε το έργο της προσωρινής στέγασης (αφού ενισχύθηκε με έκτακτο προσωπικό)
ü  το Ταμείο Περιθάλψεως προσφύγων (ίδρυση 11-1922) ανήγειρε ξύλινα παραπήγματα
ü  πλήθος αυτοσχέδιες κατασκευές (καλύβες, παράγκες, σκηνές) χρησίμευσαν ως πρόχειρα καταλύματα
ü  χρησιμοποιήθηκαν όλοι οι στεγασμένοι χώροι (σχολεία, εκκλησίες, τζαμιά, στρατώνες, θέατρα, δημόσια κτίρια, αποθήκες, υπόγεια)
ü  επιτάχθηκαν τα άδεια σπίτια σ' όλη την επικράτεια
ü  καταλήφθηκαν ακόμη και κατοικούμενοι χώροι (οι ένοικοι μοιράστηκαν την κατοικία τους με τους πρόσφυγες)


q Η αντίδραση των προσφύγων

§  το πρώτο διάστημα
ü  στάση προσφύγων : ανέχονταν τις αντίξοες συνθήκες διαβίωσης
ü  αίτιο : θεωρούσαν προσωρινή την παραμονή τους στην Ελλάδα - πίστευαν ότι θα επιστρέψουν
ü  συνέπεια : καθυστερούσε η ένταξή τους (κοινωνική και οικονομική) και η ταύτισή τους με το γηγενή πληθυσμό

§  μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λοζάνης
ü  οι πρόσφυγες άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι το όνειρο της επιστροφής δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθεί
ü  στόχος τους έγινε :
ù  η βελτίωση των συνθηκών ζωής τους
ù  η ενσωμάτωση στη νέα πατρίδα



3.   Η Σύμβαση της Λοζάνης και η ανταλλαγή των πληθυσμών

q 30 Ιανουαρίου 1923

§  υπογράφηκε ελληνοτουρκική Σύμβαση που ρύθμιζε την ανταλλαγή των πληθυσμών Ελλάδας - Τουρκίας

§  προέβλεπε την υποχρεωτική ανταλλαγή


ü  των Ελλήνων ορθοδόξων κατοίκων της Τουρκίας
ü  των Μουσουλμάνων κατοίκων της Ελλάδας



§  ίσχυε
ü  τόσο γι' αυτούς που παρέμεναν στις εστίες τους
ü  όσο και για όσους είχαν ήδη καταφύγει στην ομόθρησκη χώρα
ü  αναδρομικά για όλες τις μετακινίσεις που είχαν γίνει από τη μέρα που άρχισε ο Α' Βαλκανικός Πόλεμος

§  από την ανταλλαγή εξαιρούνταν
ü  οι Έλληνες ορθόδοξοι της Κωνσταντινούπολης, Ίμβρου και Τενέδου
ü  οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης

§  οι ανταλλάξιμοι σύμφωνα με τη σύμβαση ανταλλαγής
ü  θα απέβαλαν την παλαιά ιθαγένεια και θ' αποκτούσαν την ιθαγένεια της χώρας στην οποία θα εγκαθίσταντο
ü  είχαν δικαίωμα
ù  να μεταφέρουν την ακίνητη περιουσία τους
ù  να πάρουν ως αποζημίωση περιουσία ίσης αξίας με την ακίνητη περιουσία που εγκατέλειπαν φεύγοντας από το κράτος στο οποίο μετανάστευαν
ü  θα διευκολύνονταν στη μετακίνησή τους από τη Μεικτή Επιτροπή Ανταλλαγής

§  διέφερε από προηγούμενες συμφωνίες για ανταλλαγή πληθυσμών
ü  καθιέρωνε για πρώτη φορά μαζική μετακίνηση πληθυσμών
ü  είχε υποχρεωτικό χαρακτήρα
ü  ενώ οι μέχρι τότε συμφωνίες προέβλεπαν εθελοντική μετανάστευση κατοίκων κάποιων επίμαχων περιοχών


q Αντίδραση προσφύγων
§  όταν έγινε γνωστή η υπογραφή της Σύμβασης, οι πρόσφυγες που βρίσκονταν στην Ελλάδα
ü  αντέδρασαν έντονα
ü  συγκρότησαν συλλαλητήρια σε όλες τις πόλεις της Ελλάδας
ü  διατράνωσαν την απόφασή τους να εμποδίσουν την εφαρμογή της


q Λόγοι υπογραφής της Σύμβασης

§  η ελληνική αντιπροσωπεία αναγκάστηκε να συμφωνήσει λόγω της πραγματικότητας που είχε διαμορφωθεί με :
ü την έξοδο χιλιάδων Ελλήνων από τις πατρογονικές εστίες τους και
ü την άρνηση της Τουρκίας να δεχτεί την επιστροφή τους

§  η υπογραφή της Σύμβασης ήταν σύμφωνη με τις βλέψεις των ηγετών των δύο χωρών (Βενιζέλου και Κεμάλ), για :
ü διασφάλιση και αναγνώριση των συνόρων τους
ü επίτευξη ομοιογένειας
ü απρόσκοπτη ενασχόληση με την εσωτερική μεταρρύθμιση και ανάπτυξη

§  η συμφωνία της Κοινωνίας των Εθνών


q Αποτελέσματα

§  οι πρόσφυγες έμειναν με την πικρία ότι θυσιάστηκαν στο βωμό των συμφερόντων του ελληνικού κράτους.


ü  το δίκαιο
ü  και τα συμφέροντά τους



§  με βάση το άρθρο 11 της Σύμβασης της Λοζάνης, ιδρύθηκε η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής, με :
ü έδρα την Κωνσταντινούπολη
ü 11 μέλη  (4 Έλληνες, 4 Τούρκοι, 3 μέλη-πολίτες ουδέτερων κρατών κατά τον Α΄ παγκόσμιο)
ü αρμοδιότητα
ù  τον καθορισμό του τρόπου μετανάστευσης των πληθυσμών
ù  την εκτίμηση της ακίνητης περιουσίας των ανταλλαξίμων


q 24 Ιουλίου 1923 υπογράφηκε η Συνθήκη ειρήνης της Λοζάνης.

Γ.  Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ



1.    Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων

q Η ελληνική κυβέρνηση

§  ζήτησε τη βοήθεια της Κοινωνίας Των Εθνών (ΚΤΕ)

§  επειδή ήταν τεράστιο το έργο της περίθαλψης και της αποκατάστασης των προσφύγων


q Με πρωτοβουλία της Κ.Τ.Ε.

§  ιδρύθηκε η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ) το Σεπτέμβριο του 1923

§  ήταν ένας αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική υπόσταση

§  είχε έδρα την Αθήνα

§  βασική αποστολή της ΕΑΠ ήταν να εξασφαλίσει στους πρόσφυγες
ü παραγωγική απασχόληση
ü οριστική στέγαση


q Η ελληνική κυβέρνηση διέθεσε στην Ε.Α.Π.

§  πάνω από 8.000.000 στρέμματα γης, που προέκυψε από :
ü τις ιδιοκτησίες Τούρκων και Βουλγάρων ανταλλαξίμων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα
ü κτήματα του Δημοσίου
ü κτήματα που απαλλοτριώθηκαν με την αγροτική μεταρρύθμιση
ü μοναστηριακή γη

§  το ποσό δύο δανείων που είχε συνάψει η ελληνική κυβέρνηση στο εξωτερικό (1924, 1928)

§  οικόπεδα μέσα ή γύρω από τις πόλεις, για ανέγερση αστικών συνοικισμών

§  το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό των Υπουργείων Γεωργίας και Πρόνοιας & Αντιλήψεως


q Η Ε.Α.Π. έλαβε υπόψη

Ø Τη διάκριση σε «αστούς» και «αγρότες»
§ υπήρξε μέριμνα να αποκτήσουν οι πρόσφυγες ίδια ή συναφή απασχόληση με αυτήν που είχαν στην πατρίδα τους
§ έγινε προσπάθεια από την ΕΑΠ να εγκατασταθούν οι γεωργοί πρόσφυγες σε μέρη όπου θα μπορούσαν να ασχοληθούν με καλλιέργειες που ήδη γνώριζαν
§ έτσι εγκαταστάθηκαν :
ü  καλλιεργητές δημητριακών σε πεδινά μέρη της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης
ü  καπνοπαραγωγοί σε κατάλληλα εδάφη της Ανατολικής Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης
ü  αμπελουργοί στην Κρήτη
ü  σηροτρόφοι στο Σουφλί, την Έδεσσα και αλλού

Ø Τον τόπο προέλευσης
§  η ΕΑΠ επιδίωξε να εγκατασταθούν μαζί στο ελληνικό έδαφος πρόσφυγες που προέρχονταν
ü από τον ίδιο οικισμό
ü ή έστω την ευρύτερη περιοχή του
§  σ’ αυτό οφείλονται εν μέρει τα σχετικά τοπωνύμια (Νέα Σμύρνη, Νέα Φιλαδέλφεια κ.ά)
§  σε λίγες κοινότητες αυτό έγινε δυνατό
§ οι περισσότερες εγκαταστάσεις περιελάμβαναν πρόσφυγες διαφορετικής προέλευσης

Ø Τις αντικειμενικές συνθήκες

§ η ΕΑΠ διέκρινε την αποκατάσταση των προσφύγων σε :
ü αγροτική  (παροχή στέγης και κλήρου στην ύπαιθρο)
ü αστική  (παροχή στέγης στις πόλεις)

§ δόθηκε βάρος στη γεωργία, γιατί :
ü  μολονότι οι περισσότεροι πρόσφυγες ασκούσαν στην πατρίδα τους «αστικά» επαγγέλματα (εμπόριο, βιοτεχνία – βιομηχανία, κ.ά.)  υπήρχαν τα μουσουλμανικά κτήματα (Μακεδονία, Κρήτη, Λέσβος, Λήμνος και αλλού)
ü  η αγροτική αποκατάσταση ήταν ταχύτερη και απαιτούσε μικρότερες δαπάνες
ü  η ελληνική οικονομία στηριζόταν ανέκαθεν στη γεωργική παραγωγή
ü  η πολιτική σκοπιμότητα υπαγόρευε
ù  δημιουργία γεωργών μικροϊδιοκτητών αντί εργατικού προλεταριάτου
ù  για αποφυγή κοινωνικών αναταραχών

§ δόθηκε προτεραιότητα στην εγκατάσταση προσφύγων στη Μακεδονία και Δυτική Θράκη, γιατί  έτσι:
ü  ήταν δυνατό να χρησιμοποιηθούν κτήματα
ù  μουσουλμανικά
ù  Βουλγάρων μεταναστών (σύμφωνα με τη Συνθήκη του Νεϊγύ)
ü  οι πρόσφυγες θα γίνονταν αυτάρκεις σε σύντομο χρονικό διάστημα
ü  θα αυξανόταν η αγροτική παραγωγή
ü  θα καλυπτόταν το δημογραφικό κενό, που είχε δημιουργηθεί με :
ù  την αποχώρηση των Μουσουλμάνων και των Βουλγάρων
ù  τις απώλειες που προκάλεσαν οι συνεχείς πόλεμοι
ü  θα εποικίζονταν παραμεθόριες περιοχές


q Στην πράξη

§  η εγκατάσταση των προσφύγων
ü  δεν έγινε σύμφωνα με την παραπάνω λογική
ü  δεν ακολούθησε σ’ όλες τις περιπτώσεις την κρατική αντίληψη και επιταγή

§  η κινητικότητα των προσφύγων υπήρξε μεγάλη, επειδή :
ü  οι πρόσφυγες γύριζαν από περιοχή σε περιοχή για να βρούν μέρος με κατάλληλες συνθήκες για εγκατάσταση
ü  πολλοί πρόσφυγες (που δεν ήταν γεωργοί) είχαν δεχτεί ή ζητήσει να αποκατασταθούν ως αγρότες
για να επωφεληθούν από τα δάνεια και τις παροχές της ΕΑΠ
ü  άλλοι πρόσφυγες μετακινούνταν προς τα αστικά κέντρα με σκοπό :
ù   να παρουσιαστούν ως «αστοί»
ù   να την αποζημίωση που δινόταν στους αστούς ανταλλάξιμους


q Με την αποκατάσταση των προσφύγων ασχολήθηκαν

§  η ΕΑΠ  (Σεπτέμβρης 1923 – τέλος 1930)
ü  το 1930, με ειδική σύμβαση, μεταβίβασε στο Ελληνικό Δημόσιο :
ù   την περιουσία της
ù   τις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει απέναντι στους πρόσφυγες

§  το Ταμείο Περιθάλψεως προσφύγων (1922-1925)

§  το Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως (από το 1925)

§  το Υπουργείο Γεωργίας



2.      Η αγροτική αποκατάσταση


q Η αγροτική αποκατάσταση
§  ήταν έργο της ΕΑΠ στο μεγαλύτερο μέρος της
§  απέβλεπε στη δημιουργία μικρών γεωργικών ιδιοκτησιών


q Η εγκατάσταση των προσφύγων έγινε σε :
§  εγκαταλελειμμένα χωριά
§  νέους συνοικισμούς προσαρτημένους σε χωριά
§  νέους αμιγώς προσφυγικούς συνοικισμούς


q Ο παραχωρούμενος κλήρος
§  ποίκιλλε ανάλογα με :
ü το μέγεθος της οικογενείας των προσφύγων
ü την ποιότητα του εδάφους
ü το είδος της καλλιέργειας
ü τη δυνατότητα άρδευσης
§  συνήθως :
ü δεν αποτελούσε ενιαία έκταση
ü ήταν τεμάχια αγρών που βρίσκονταν σε διαφορετικές τοποθεσίες


q Η διανομή κλήρου από τις υπηρεσίες εποικισμού
§  στην αρχή ήταν προσωρινή
§  θα γινόταν οριστική μετά την κτηματογράφηση απ’ την τοπογραφική υπηρεσία του Υπουργείου Γεωργίας
§  εκτός από γη, παραχωρούνταν : στέγη, εργαλεία, σπόροι, λιπάσματα, ζώα.


q Σχετικά με τη στέγαση

§  τηρήθηκε το σύστημα
ü της ανέγερσης των οικιών απευθείας από την ΕΑΠ (εργολαβία)
ü ή της ανέγερσης από τους ίδιους τους πρόσφυγες με χορήγηση όλων των οικοδομικών υλικών (αυτεπιστασία)

§  τα κτίσματα ήταν συνήθως 2 δωμάτια, μία αποθήκη κι ένας στάβλος

§  την αξία του παραχωρούμενου κλήρου θα πλήρωναν οι πρόσφυγες με δόσεις

§  ο τίτλος που δινόταν στους κληρούχους
ü ήταν τίτλος απλής κατοχής
ü θα γινόταν τίτλος πλήρους κυριότητος μετά την αποπληρωμή του χρέους

§  τα χρέη των αγροτών προσφύγων ανέλαβε να εισπράξει η Αγροτική Τράπεζα
       (μετά το 1930, οπότε διαλύθηκε η ΕΑΠ)



3.    Η αστική αποκατάσταση


q Την αστική αποκατάσταση ανέλαβε

§  περισσότερο το κράτος

§  λιγότερο η ΕΑΠ, η οποία πρόσφερε οικονομική βοήθεια, σε περιορισμένο αριθμό επιχειρήσεων, οικοτεχνικών και βιοτεχνικών δραστηριοτήτων (π.χ. ταπητουργία)


q Σε σύγκριση με την αγροτική, η αστική αποκατάσταση

§  περιλάμβανε μόνο στέγαση – όχι πρόνοια για εύρεση εργασίας

§  συνάντησε περισσότερα εμπόδια


q Τα προβλήματα

§  ο αριθμός των προσφύγων ήταν μεγάλος

§  τα ανταλλάξιμα (μουσουλμανικά) σπίτια στις πόλεις ήταν λίγα

§  τα οικιστικά προγράμματα του κράτους καθυστερούσαν, λόγω :
ü  πολιτικών ανωμαλιών
ü  κακής οικονομικής κατάστασης (κατά τις δεκαετίες 1920 και 1930)

§  οι αστοί πρόσφυγες περιπλανώνταν από πόλη σε πόλη για μεγάλο χρονικό διάστημα

§  οι περισσότεροι πρόσφυγες στις πόλεις τα πρώτα χρόνια εργάζονταν περιστασιακά
ü  είτε κάνοντας «μεροκάματα» σε οικοδομές, εργοστάσια και βιοτεχνίες
ü  είτε ως πλανόδιοι μικροπωλητές και μικροκαταστηματάρχες
ü  άλλοι ως ναυτεργάτες
ü  κι άλλοι ως εργάτες σε δημόσια έργα στις πόλεις και στην ύπαιθρο (αρδευτικά ή αποστραγγιστικά έργα, διάνοιξη δρόμων, κατασκευή ή επέκταση λιμανιών, κ.ά.)


q Η αστική στέγαση

§  ξεκίνησε από την Αθήνα με τη δημιουργία τεσσάρων συνοικισμών
ü στην Αθήνα : της Καισαριανής, του Βύρωνα και της Νέας Ιωνίας
ü στον Πειραιά : της Κοκκινιάς

§  υιοθετήθηκε η δημιουργία συνοικισμών με επέκταση των πόλεων στις οποίες είχαν εγκατασταθεί προσωρινά οι πρόσφυγες

§  προκρίθηκε το σύστημα της ανέγερσης μικρών κατοικιών
ü μονοκατοικιών, διπλοκατοικιών, τετρακατοικιών
ü μονοώροφων ή διώροφων
ü με ένα ή δύο δωμάτια, κουζίνα και τους αναγκαίους βοηθητικούς χώρους

§  το κράτος ή η ΕΑΠ
ü ανέθεταν την ανέγερση των συνοικισμών σε εργολάβους
ü φρόντιζαν να εφοδιάζουν τους πρόσφυγες με τα απαραίτητα μέσα για να κατασκευάσουν οι ίδιοι τα σπίτια τους

§  η οικοδόμηση των συνοικισμών
ü δεν συνδυαζόταν με τα απαραίτητα έργα υποδομής (ύδρευση, αποχέτευση, οδικό δίκτυο, χώρους πρασίνου)
ü επειδή υπήρχε έλλειψη χρόνου και χρημάτων

§  παρά την ομοιομορφία, υπήρχε ελαφρά διαφοροποίηση των κατοικιών μεταξύ συνοικισμών, ως προς :
ü το εμβαδόν
ü την ποιότητα κατασκευής
ü τη λειτουργικότητα

§  ιδρύθηκαν προσφυγικοί οικοδομικοί συνεταιρισμοί

§  χορηγήθηκαν άτοκα δάνεια σε προσφυγικές οικογένειες για τη στέγασή τους


q Οι εύποροι πρόσφυγες

§  είχαν την οικονομική δυνατότητα να φροντίσουν μόνοι τους για τη στέγασή τους

§  στην αρχή νοίκιαζαν ή αγόραζαν κατοικίες μέσα στις πόλεις => αναμιγνύονταν με τους γηγενείς

§  αργότερα ανέλαβαν οι ίδιοι πρωτοβουλίες για την ίδρυση οικισμών

§  η διαδικασία ήταν η ακόλουθη :
ü ίδρυαν έναν οικοδομικό συνεταιρισμό
ü αγόραζαν μια έκταση σε προνομιούχο περιοχή
ü οικοδομούσαν αστικές κατοικίες καλής ποιότητας

§  τέτοιοι οικισμοί ήταν : η Νέα Σμύρνη στην Αθήνα, η Καλλίπολη  στον Πειραιά


q Οι άποροι πρόσφυγες

§  δεν είχαν κατορθώσει να αποκατασταθούν ακόμη

§  εγκαταστάθηκαν σε καλύβες, χαμόσπιτα, κι άλλες πρόχειρες κατασκευές, στις παρυφές παλαιών οικισμών

§  δημιούργησαν παραγκουπόλεις γύρω από τους προσφυγικούς συνοικισμούς

§  για πολλά χρόνια έζησαν σε άθλιες συνθήκες


Δ.  Η ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΑΛΛΑΞΙΜΩΝ

ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

1.    Η αποζημίωση των ανταλλαξίμων


q Η Σύμβαση Ανταλλαγής των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας προέβλεπε ότι το κράτος υποδοχής των ανταλλαξίμων προσφύγων θα τους αποζημίωνε για τις περιουσίες που εγκατέλειψαν στις πατρίδες τους. Έτσι :

§  Η Μικτή Επιτροπή ανέλαβε το έργο να εκτιμήσει την αξία των περιουσιών που εγκαταλείφθηκαν εκατέρωθεν.

§  το 1924 συστάθηκε στη Μικτή Επιτροπή η Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσμών (υπαγόταν στο Υπουργείο Γεωργίας),  με σκοπό να βοηθήσει το έργο της ελληνικής αντιπροσωπείας

§  ιδρύθηκαν κατά τόπους Γραφεία Ανταλλαγής Πληθυσμών, με σκοπό να λειτουργήσει πιο αποτελεσματικά η ΓΔΑΠ.


q Το έργο της εκτίμησης προχωρούσε αργά ² μεγάλωνε η δυσφορία των προσφύγων που βρίσκονταν σε απόγνωση


q Υιοθετήθηκε η λύση

§  να προβεί το Ελληνικό Δημόσιο σε προσωρινή εκτίμηση της αξίας της περιουσίας που εγκαταλείφθηκε στην Τουρκία

§  να δοθεί μια προκαταβολή μέχρι την τελική αποπληρωμή της

§  η Εθνική Τράπεζα ανέλαβε να πληρώσει την προκαταβολή


q Η διαδικασία είχε ως εξής :

§  Η προσωρινή εκτίμηση έγινε με βάση τις δηλώσεις που υποβλήθηκαν στα κατά τόπους Γραφεία Ανταλλαγής

§  Οι αιτήσεις των δικαιούχων
ü  θα εξετάζονταν από ειδικές επιτροπές προσφύγων, συμπατριωτών των ενδιαφερομένων
ü  εάν θεωρούνταν ανακριβείς προβλεπόταν αναθεώρησή τους από ένα Ανώτατο Συμβούλιο

§  Καθορίστηκαν τα περιουσιακά στοιχεία για τα οποία καταβαλλόταν αποζημίωση

§  Η προκαταβολή θα δινόταν σε όσους δεν είχαν αποκατασταθεί

§  Η οριστική εκτίμηση θα γινόταν από τις Πρωτοβάθμιες Επιτροπές Εκτίμησης που συστάθηκαν

§  Για προβλήματα που τυχόν ανέκυπταν συστάθηκαν Δευτεροβάθμιες Επιτροπές


q Με την πάροδο του χρόνου η ολοκλήρωση του έργου της εκτίμησης φάνταζε ανέφικτη, γιατί :
§  το έργο ήταν τεράστιο
§  η τουρκική πλευρά υπονόμευε τη διαδικασία
 
2.    Η ελληνοτουρκική προσέγγιση


q Οι σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας δοκιμάζονταν από εντάσεις, μετά την υπογραφή
της Σύμβασης ανταλλαγής πληθυσμών
της Συνθήκης της Λοζάνης


q Ύστερα από διαπραγματεύσεις υπογράφηκαν
η Σύμβαση της Άγκυρας (Ιούνιος 1925)
η Συμφωνία των Αθηνών (Δεκέμβριος 1926)
       που
■      ρύθμιζαν τα επίμαχα θέματα
■   αλλά, δεν εφαρμόστηκαν ποτέ


Τον Αύγουστο του 1828
■   οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν τις εκλογές
■   η νέα κυβέρνηση ξεκίνησε διαπραγματεύσεις που κράτησαν δύο χρόνια
■   Ο Βενιζέλος επιθυμούσε
ü  τη διευθέτηση των οικονομικών διαφορών
ü  την αναγνώριση του εδαφικού καθεστώτος μεταξύ των δύο χωρών
■   οι πρόσφυγες κρατούσαν έντονα αρνητική στάση σε κάθε προσπάθεια προσέγγισης με την Τουρκία


q 10 Ιουνίου 1930 υπογράφηκε η Συμφωνία της Άγκυρας
■      αποτελούσε οικονομικό σύμφωνο μεταξύ των δύο χωρών
■      τα κυριότερα σημεία της ήταν :
ü ρύθμιση ζητήματος
ù Ελλήνων ορθοδόξων Κωνσταντινούπολης
ù μουσουλμάνων Θράκης
ù «φυγάδων»
ü όριζε να περιέρχονται στην κυριότητα του Δημοσίου οι ανταλλάξιμες περιουσίες
ù μουσουλμανικές στην Ελλάδα
ù ελληνικές στην Τουρκία
ü προέβλεπε αμοιβαία απόσβεση των οικονομικών υποχρεώσεων των δύο χωρών


q 30 Οκτωβρίου 1930, η συμφωνία ολοκληρώθηκε, με:
■      το Σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας και διαιτησίας
■      το Πρωτόκολλο για τον περιορισμό των ναυτικών εξοπλισμών
■      τη Σύμβαση εμπορίου, εγκατάστασης και ναυτιλίας, με την οποία δόθηκε η δυνατότητα στους υπηκόους και των δύο κρατών
ü  να ταξιδεύουν
ü  ή να εγκαθίστανται (με κάποιους περιορισμούς) στο έδαφος του άλλου κράτους


q Αποτελέσματα

■      για μεγάλο διάστημα μεταξύ των δύο κρατών
ü  δεν σημειώθηκαν τριβές
ü  δεν αμφισβητήθηκαν τα σύνορα (βασική επιδίωξη Βενιζέλου)

Ä  με βάση τις μεταγενέστερες εξελίξεις, διαψεύστηκαν οι προσδοκίες

■      οι πρόσφυγες
ü αντέδρασαν έντονα
ù  για το συμψηφισμό των ανταλλάξιμων ελληνικών και μουσουλμανικών περιουσιών,
επειδή εξισώθηκε η κατά πολύ μεγαλύτερη περιουσία των Ελλήνων της Τουρκίας
με αυτήν των μουσουλμάνων της Ελλάδας
ù  για την παρακράτηση 25% της προκαταβολής της αποζημίωσης από την Εθνική Τράπεζα
ù  για την άρνηση διακανονισμού των προσφυγικών χρεών
ü  απομακρύνθηκαν (τμήμα τους) από την εκλογική βάση του κόμματος των Φιλελευθέρων
ü  συνέβαλαν στην ήττα των Φιλελευθέρων στις εκλογές του 1932 και 1933.


Ε. Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΑΝΤΑΛΛΑΞΙΜΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ



1.    Η ενσωμάτωση των προσφύγων


q Η αποκατάσταση των προσφύγων

§  ήταν το σημαντικότερο επίτευγμα του νέου ελληνικού κράτους και έργο «τιτάνιο», γιατί υπήρχαν αντικειμενικές δυσχέρειες, όπως :
ü  η δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας
ü  οι πολιτικές περιστάσεις στις δεκαετίες ’20 & ’30
ü  η ελλιπής κρατική οργάνωση
ü  ο τεράστιος αριθμός των προσφύγων

§  πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1924 και 1928 κατά μεγάλο μέρος

§  επιτεύχθηκε χάρη στη λειτουργία της ΕΑΠ, που επειδή ήταν οργανισμός υπό διεθνή έλεγχο
ü  μπορούσε να είναι αποστασιοποιημένη από την ελληνική πολιτική ζωή και γι’ αυτό αποτελεσματικότερη
ü  στηρίχτηκε στα υλικά και το ανθρώπινο δυναμικό που της παραχώρησε το ελληνικό κράτος
για την υλοποίηση των προγραμμάτων της
ü  πρόσφερε σημαντικό έργο, παρά το γεγονός ότι σε κάποιες περιπτώσεις το έργο των επιτροπών ή του κράτους
ù  γινόταν βιαστικά, εμπειρικά και πρόχειρα
ù  εξυπηρετούσε άμεσες ανάγκες και πολιτικές σκοπιμότητες


q Οι πρόσφυγες

§  δεν αποτελούσαν ενιαίο σύνολο

§  ανάμεσά τους υπήρχαν διαφορές


ü  κοινωνικής προέλευσης
ü  πολιτιστικής παράδοσης
ü  διαλέκτου
ü  ακόμα και γλώσσας (πολλοί πρόσφυγες : τουρκόφωνοι)




q Η αφομοίωση των προσφύγων

§  οι εύποροι κάτοικοι της Μ. Ασίας και της Α. Θράκης
ü  έφεραν στην Ελλάδα μεγάλο μέρος της περιουσίας τους
ü  ενσωματώθηκαν σχεδόν αμέσως στο νέο τόπο εγκατάστασής τους
ü  αναμείχθηκαν με τους γηγενείς

§  η μεγάλη μάζα αφομοιώθηκε
ü  με πολύ πιο αργούς ρυθμούς
ü  αν και ήταν ταχεία η αποκατάστασή της


q  Λόγοι καθυστέρησης της αφομοίωσης των προσφύγων
       Οι περισσότεροι πρόσφυγες
§  ήταν ψυχικά τραυματισμένοι
§  είχαν αρχικά το άγχος της επιβίωσης και ύστερα της βελτίωσης της ζωής τους
§  παραπονιούνταν για την αντιμετώπιση του κράτους και των γηγενών κατοίκων του
§  κατηγορούσαν το ελληνικό κράτος
ü  ότι παραβίασε βασικά δικαιώματά τους
        (με την υπογραφή της Σύμβασης ανταλλαγής της Λοζάνης και του Ελληνοτουρκικού Συμφώνου του 1930)
ü  ότι αποζημιώθηκαν μόνο κατά ένα μέρος της περιουσίας που εγκατέλειψαν
ü  ότι η ανταλλάξιμη περιουσία δεν περιήλθε πάντοτε σ’ αυτούς. Πράγματι πολλές ανταλλάξιμες εκτάσεις περιήλθαν σε ντόπιους, παρά την ύπαρξη νόμων που εμπόδιζαν τη μεταβίβαση της μουσουλμανικής περιουσίας, επειδή :
ù  δεν υπήρχε κτηματολόγιο
ù  δεν υπήρχαν τίτλοι ιδιοκτησίας
ù  ήταν δύσκολο να οριοθετηθούν και να περιφραχθούν οι ιδιοκτησίες
ù  το ίδιο το κράτος παραχώρησε ανταλλάξιμη περιουσία σε ιδιώτες και ευαγή ιδρύματα


q Διαφορές μεταξύ προσφύγων και γηγενών
§ υπήρχε διαφορά νοοτροπίας και ιδιοσυγκρασίας
§ οι γηγενείς αναφέρονταν συχνά
ü  στο ήθος των προσφύγων (κυρίως των αστών)
ü  στη ροπή τους για διασκέδαση
ü  στην κοσμοπολίτικη συμπεριφορά αυτών και των γυναικών τους
§ οι πρόσφυγες
ü  μιλούσαν για χαμηλό μορφωτικό και πολιτιστικό επίπεδο των ντόπιων
ü  πρόβαλλαν την ελληνικότητά τους, που οι ντόπιοι συχνά αμφισβητούσαν


q Η διάσταση προσφύγων και γηγενών εκφράστηκε :

§ στην οικονομική ζωή, όπου υπήρχε ανταγωνισμός
ü  στην αγορά εργασίας
ü  στην ιδιοκτησία γης
ü  σε άλλες επιχειρηματικές δραστηριότητες

§ στην πολιτική ζωή, γιατί :
ü  οι πρόσφυγες απέκτησαν ιθαγένεια και πολιτικά δικαιώματα, πριν ακόμη από την παροχή στέγης και εργασίας
ü  εντάχθηκαν στο κόμμα του Βενιζέλου
ù τόσο ως ψηφοφόροι
ù όσο και ως πολιτευτές, βουλευτές, υπουργοί
ü  οι αντιβενιζελικοί και ο αντιβενιζελικός τύπος καλλιεργούσαν το μίσος εναντίον τους

§ στην κοινωνική ζωή οι πρόσφυγες
ü  στους συνοικισμούς,
ù ήταν απομονωμένοι
ù δεν είχαν συχνές επαφές με ντόπιους
ù προτιμούσαν να συνάπτουν γάμους μεταξύ τους
ü  στις πόλεις ή τα χωριά
ù  υπήρχαν ευκαιρίες επικοινωνίας με τους ντόπιους (στο χώρο εργασίας, στο σχολείο, στην εκκλησία, στη γειτονιά)
ù  ολοένα και περισσότερο συνάπτονταν μικτοί γάμοι

§ Γενικά
ü  η αντίθεση μεταξύ προσφύγων και γηγενών σε λίγες περιπτώσεις πήρε μορφή ανοιχτής σύγκρουσης
ü  ο όρος «πρόσφυγας» για πολλά χρόνια είχε υποτιμητική σημασία στην κοινή συνείδηση
ü  μετά τη δεκαετία του 1940 έπαψε να υπάρχει η διαχωριστική γραμμή μεταξύ προσφύγων και γηγενών
ü  ήδη όμως και από πιο πριν οι πρόσφυγες και οι απόγονοί τους συμμετείχαν σε όλες τις δραστηριότητες στη νέα πατρίδα τους



2.    Οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων


Η Μικρασιατική καταστροφή

■          επηρέασε σημαντικά την πορεία του ελληνικού έθνους στη σύγχρονη εποχή,

■          παραλληλίστηκε με την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453

■          θεωρήθηκε αφετηρία της νέας Ελλάδας

■          δημιούργησε το προσφυγικό ζήτημα, το οποίο:
ü  είχε μεγάλη σπουδαιότητα σε οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και πολιτιστικό επίπεδο
ü  είχε επιπτώσεις σε όλους τους τομείς της ζωής του ελληνικού έθνους.
¯  α. Στην εξωτερική πολιτική
¯  β. Στην εθνολογική σύσταση και τον πληθυσμό
¯  γ. Στην οικονομία
¯  δ. Στον πολιτισμό



α. Στην εξωτερική πολιτική

■          με την ανταλλαγή των πληθυσμών εξέλιπε η κυριότερη πηγή προστριβών μεταξύ Ελλάδας-Τουρκίας

■          διατηρήθηκαν οι καλές σχέσεις των δύο χωρών τουλάχιστον τρεις δεκαετίες



β. Στην εθνολογική σύσταση και τον πληθυσμό


■          Σχετικά με τον πληθυσμό
ü  αυξήθηκε ο πληθυσμός της Ελλάδας κατά 20% από το 1920 έως το 1928
ü  αυξήθηκε ο βαθμός αστικοποίησης του κράτους
ù   διπλασιάστηκε ο πληθυσμός της ευρύτερης περιοχής της πρωτεύουσας
ù   γύρω από την Αθήνα και τον Πειραιά διαμορφώθηκε ενιαίο πολεοδομικό συγκρότημα, λόγω της δημιουργίας προσφυγικών συνοικισμών
ù   διογκώθηκαν τα αστικά κέντρα, εξαιτίας της εγκατάστασης προσφύγων, (Αθήνα, Πειραιάς, Θεσσαλονίκη κ. ά.)


■          Σχετικά με την εθνολογική σύσταση
ü  οι μη Έλληνες ορθόδοξοι, από 20% το 1920, μειώθηκαν σε 6% το 1928
ü  αυξήθηκε ο ελληνικός πληθυσμός της Δυτικής Θράκης και της Ηπείρου
ü  εξελληνίστηκαν πλήρως η Κρήτη, η Λέσβος και η Λήμνος
ü  η κυριότερη μεταβολή στην εθνολογική σύσταση έγινε στη Μακεδονία λόγω της εγκατάστασης των προσφύγων
ù  οι μη Έλληνες ορθόδοξοι, από 48% το 1920, μειώθηκαν στο 12% το 1928
ù  αυτό είχε μεγάλη σημασία για τη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας
ü  εποικίστηκαν από πρόσφυγες οι αραιοκατοικημένες & οι παραμεθόριες περιοχές της Β. Ελλάδας ²
² οι νέες περιοχές που ενώθηκαν με την Ελλάδα μετά τους Βαλκανικούς πολέμους
ù  κατοχυρώθηκαν
ù  ενσωματώθηκαν στον ελληνικό κορμό.



γ. Στην οικονομία


■          αρχικά η άφιξη των προσφύγων φαινόταν δυσβάστακτο φορτίο για την ελληνική οικονομία


■          μεσοπρόθεσμα η εγκατάσταση των προσφύγων την ωφέλησε, γιατί :
ü  βελτιώθηκαν οι καλλιέργειες και η αγροτική παραγωγή
ü  αναζωογονήθηκε η βιομηχανία
ü  βελτιώθηκαν ποσοτικά και ποιοτικά η κτηνοτροφία και η πτηνοτροφία
ü  αναπτύχθηκαν η δενδροκομία, η σηροτροφία και η αλιεία από πρόσφυγες ειδικευμένους σε αυτές τις ασχολίες στην πατρίδα τους


■    σχετικά με τις καλλιέργειες και την αγροτική παραγωγή
ü  οι καλλιέργειες αναδιαρθρώθηκαν επειδή :
ù  εισήχθησαν νέες καλλιέργειες
ù  και επεκτάθηκαν οι παλιές (καπνός, βαμβάκι, σταφίδα)
ü  οι καλλιεργούμενες εκτάσεις αυξήθηκαν κατά 50% μέσα στη δεκαετία 1922-1931 επειδή το κράτος:
ù  λόγω έλλειψης γεωργικών εκτάσεων προς διανομή στους πρόσφυγες
ù  υποχρεώθηκε να αναλάβει την κατασκευή μεγάλων εγγειοβελτιωτικών έργων (κυρίως στη Μακεδονία)
ü  η γεωργική παραγωγή διπλασιάστηκε και εξασφαλίστηκε επάρκεια σε σιτηρά, επειδή  οι πρόσφυγες:
ù  εφάρμοσαν την αμειψισπορά και την πολυκαλλιέργεια
ù  στήριξαν το θεσμό της μικρής γεωργικής ιδιοκτησίας


■    σχετικά με τη βιομηχανία

ü  η άφιξη των προσφύγων αναζωογόνησε τη βιομηχανία
ù  με εργατικό δυναμικό, νέο, ειδικευμένο και φθηνό
ù  με τη δράση ανθρώπων με επιχειρηματικές ικανότητες
ù  με τη διεύρυνση της καταναλωτικής αγοράς

ü  οι βιομηχανικές μονάδες διπλασιάστηκαν στη δεκαετία 1922-1932

ü  η πρόοδος δεν ήταν σημαντική κυρίως λόγω της διατήρησης των παραδοσιακών δομών λειτουργίας

ü  μεγαλύτερη ήταν η συμμετοχή των προσφύγων (ως κεφαλαιούχων και ως εργατών)


ù  στην κλωστοϋφαντουργία
ù  την ταπητουργία
ù  τη μεταξουργία
ù  την αλευροβιομηχανία
ù  την παραγωγή οικοδομικών υλικών



ü  αρκετοί πρόσφυγες αναδείχθηκαν ως επιχειρηματίες, βιομήχανοι και μεγαλέμποροι



επειδή
σε σύγκριση με τους αυτόχθονες
υπερείχαν σε :
ù επιχειρηματικό πνεύμα
ù εκπαίδευση
ù κατάρτιση
ù προοδευτικές αντιλήψεις
εξαιτίας
ù  του κοσμοπολίτικου χαρακτήρα
της ζωής τους
ù  της γνώσης ξένων γλωσσών
ù  των επαφών με την Ευρώπη
που είχαν αναπτύξει
ù  της πείρας που διέθεταν
      έτσι, όταν εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα
ù  οργάνωσαν δικές τους επιχειρήσεις
ù  η στελέχωσαν επιχειρήσεις άλλων, προσφύγων ή γηγενών



ü  η άφιξη των προσφύγων επηρέασε και την ένταξη των γυναικών στον ενεργό πληθυσμό, ώστε το 1930 οι γυναίκες αποτελούσαν την πλειονότητα των εργατών :
ù  στην κλωστοϋφαντουργία
ù  την καπνοβιομηχανία
ù  τη βιομηχανία ετοίμων ενδυμάτων



δ. Στον πολιτισμό

■          οι πρόσφυγες μετέφεραν στη νέα τους πατρίδα την μακραίωνη πολιτιστική παράδοση του τόπου τους
ü  η μουσική που έφεραν μαζί τους
ù  επηρέασε τον τρόπο έκφρασης των λαϊκών στρωμάτων
ù  αναδείχθηκε σε λαϊκή μουσική της πόλης (ρεμπέτικο)
ü  πρόσφυγες οργανοπαίχτες και τραγουδιστές κυριάρχησαν στη λαϊκή μουσική σκηνή μέχρι το 1940

■          οι πρόσφυγες έκαναν αισθητή την παρουσία τους και στον πνευματικό χώρο
ü  διέπρεψαν στα γράμματα και τις τέχνες
ü  πλούτισαν τη νέα ελληνική γλώσσα και συνέβαλαν στην εξέλιξή της
π.χ.
οι λογοτέχνες  Σεφέρης, Βενέζης, Πολίτης, Θεοτοκάς, Δούκας
ο ζωγράφος και συγγραφέας  Κόντογλου
ο μουσικός Καλομοίρης

■          γενικότερα πρόσφεραν σημαντικά στη διαμόρφωση της σημερινής ελληνικής ταυτότητας.


DMCA.com Protection Status


author image

About the Author

This article is written by: Φιλόλογος Ερμής - He has already written over 2.200 articles for Φιλόλογος Ερμής. He has Graduate Diploma in Classical Philology, Postgraduate Diploma in Applied Pedagogic, and is Candidate Doctor(Dph) of Classical Philology. Stay touch with him on Twitter, Facebook or email him