Το σώμα του βουνού, η πόλη και το νερό:
επανεξέταση του σχεδίου του Δεινοκράτη για τον Άθω στον Βιτρούβιο
Η ιστορία του σχεδίου του Δεινοκράτη για τον Άθω είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά επεισόδια της αρχαίας αρχιτεκτονικής. Σύμφωνα με τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο, ο Δεινοκράτης, ένας αρχιτέκτονας που έζησε την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, παρουσίασε στον Μακεδόνα βασιλιά μια φιλόδοξη ιδέα: να μεταμορφώσει ολόκληρο το όρος Άθως σε μια τεράστια ανθρώπινη μορφή. Στο αριστερό χέρι αυτής της μορφής θα κατασκευαζόταν μια μεγάλη οχυρωμένη πόλη, ενώ στο δεξί θα υπήρχε ένα μεγάλο αγγείο, το οποίο θα συγκέντρωνε τα νερά των ρευμάτων του βουνού και θα τα οδηγούσε προς τη θάλασσα.
Ο Αλέξανδρος εντυπωσιάστηκε από τη σύλληψη του αρχιτέκτονα και εξέτασε την πρόταση, θέτοντας όμως ένα πρακτικό ερώτημα: θα μπορούσαν οι γύρω περιοχές να παράγουν αρκετά σιτηρά για να συντηρούν τους κατοίκους μιας τόσο μεγάλης πόλης; Όταν έγινε σαφές ότι η πόλη θα εξαρτιόταν σε σημαντικό βαθμό από την εισαγωγή τροφίμων μέσω θαλάσσης, ο βασιλιάς απέρριψε την ιδέα. Ο Βιτρούβιος παρουσιάζει έτσι μια διάκριση ανάμεσα στην εντυπωσιακή αρχιτεκτονική σύλληψη και στην καταλληλότητα του τόπου για την ίδρυση μιας πόλης.
Στη συνέχεια, η αφήγηση συνδέει το επεισόδιο με την ίδρυση της Αλεξάνδρειας στην Αίγυπτο. Η νέα πόλη παρουσιάζεται ως καταλληλότερη επιλογή, χάρη στη θέση της, στο λιμάνι της, στη δυνατότητα ανάπτυξης του εμπορίου και στην παραγωγική ενδοχώρα που μπορούσε να την τροφοδοτεί. Με αυτόν τον τρόπο, η ιστορία του Δεινοκράτη δεν αφορά μόνο ένα εντυπωσιακό σχέδιο, αλλά και ένα βασικό ζήτημα της αρχιτεκτονικής και της ίδρυσης πόλεων: μια μεγαλειώδης ιδέα χρειάζεται να συνδυάζεται με τις πραγματικές δυνατότητες του τόπου και τις ανάγκες των ανθρώπων που θα κατοικήσουν σε αυτόν.
Πηγή: Βιτρούβιος, De architectura, II, προοίμιο, 1–4.
***
Από τον Άθω του Δεινοκράτη στο Mount Rushmore: το βουνό ως μνημειακή εικόνα
Ο παραλληλισμός ανάμεσα στο σχέδιο του Δεινοκράτη για τον Άθω και το Mount Rushmore στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρων, επειδή και στις δύο περιπτώσεις το φυσικό βουνό μετατρέπεται σε φορέα μιας μεγάλης ανθρώπινης μορφής. Ωστόσο, υπάρχει μια βασική διαφορά: ο Δεινοκράτης πρότεινε να διαμορφωθεί ολόκληρο το όρος Άθως σε μορφή άνδρα, ενώ στο Mount Rushmore λαξεύτηκαν πάνω στον βράχο τα πρόσωπα τεσσάρων Αμερικανών προέδρων — του George Washington, του Thomas Jefferson, του Theodore Roosevelt και του Abraham Lincoln.
 |
| Mount Rushmore |
Οι ομοιότητες και οι διαφορές
Άθως — Δεινοκράτης
Αρχαιότητα · σχέδιο που δεν πραγματοποιήθηκε
Το βουνό θα μετατρεπόταν σε μια ολόκληρη ανδρική μορφή. Στα χέρια της θα τοποθετούνταν μια πόλη και ένα αγγείο για τα νερά των ορεινών ρευμάτων. Το σχέδιο συνδύαζε γλυπτική, αρχιτεκτονική, πόλη και φυσικό τοπίο.
 |
Mount Rushmore — Gutzon Borglum 1927–1941 · μνημείο που πραγματοποιήθηκε |
Στον βράχο λαξεύτηκαν τα πρόσωπα τεσσάρων προέδρων, ως σύμβολα διαφορετικών σταδίων της ιστορίας των ΗΠΑ. Το βουνό λειτουργεί ως μνημειακή επιφάνεια που διατηρεί τη μνήμη συγκεκριμένων ιστορικών προσώπων.
Στοιχείο
Άθως
Mount Rushmore
Σχέση με το βουνό
Μεταμόρφωση ολόκληρου του όγκου σε ανθρώπινη μορφή
Λάξευση προσώπων στην επιφάνεια του βράχου
Κεντρική ιδέα
Γιγάντια μορφή που ενσωματώνει μια πόλη και το νερό
Μνημείο πολιτικών ηγετών και εθνικής ιστορίας
Λειτουργία
Φιλόδοξο σχέδιο ίδρυσης πόλης
Εθνικό μνημείο και τόπος ιστορικής μνήμης
Πραγματοποίηση
Δεν υλοποιήθηκε
Υλοποιήθηκε
Η πρόταση του Δεινοκράτη για τη μεταμόρφωση του όρους Άθως μπορεί να συσχετιστεί, με τις απαραίτητες ιστορικές επιφυλάξεις, με το σύγχρονο μνημείο του Mount Rushmore στις Ηνωμένες Πολιτείες. Και στις δύο περιπτώσεις, το βουνό παύει να αποτελεί απλώς φυσικό ανάγλυφο και μετατρέπεται σε φορέα ανθρώπινης μορφής και συμβολισμού. Ωστόσο, οι δύο προσεγγίσεις διαφέρουν ουσιαστικά ως προς τον σκοπό και την κλίμακά τους. Ο Δεινοκράτης, όπως τον παρουσιάζει ο Βιτρούβιος, οραματίστηκε τη διαμόρφωση ολόκληρου του Άθω σε ανδρική μορφή, ενσωματώνοντας σε αυτήν μια οχυρωμένη πόλη και μια υδάτινη διάταξη που συνδεόταν με τα ρεύματα του βουνού. Αντίθετα, στο Mount Rushmore, που δημιουργήθηκε τον 20ό αιώνα, η επέμβαση στον βράχο αποσκοπούσε στην προβολή της μνήμης τεσσάρων προέδρων και στην έκφραση της εθνικής ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών.Ο παραλληλισμός αναδεικνύει, επομένως, δύο διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος επιχειρεί να συνδέσει το φυσικό τοπίο με ένα μνημειακό όραμα: στην περίπτωση του Άθω, μέσω της σύνθεσης ανθρώπινης μορφής, πόλης και νερού· στην περίπτωση του Mount Rushmore, μέσω της χάραξης ιστορικής μνήμης πάνω στον βράχο.Μια σημαντική λεπτομέρεια: Το Mount Rushmore δεν είναι άμεσο ιστορικό ανάλογο του σχεδίου του Δεινοκράτη ούτε υπάρχει εδώ τεκμηρίωση ότι το ένα επηρέασε το άλλο. Είναι χρήσιμο ως συγκριτικό παράδειγμα για το πώς ένα βουνό μπορεί να μετατραπεί σε μνημειακό έργο, όχι ως απόδειξη μιας συνεχούς αρχιτεκτονικής παράδοσης. Επίσης, η περιοχή του Mount Rushmore έχει ιδιαίτερη σημασία για τους Λακότα, οι οποίοι θεωρούν τους Black Hills ιερό τόπο· αυτό προσθέτει μια κρίσιμη διάσταση στη σύγχρονη συζήτηση για τη μνημειακή επέμβαση στο φυσικό τοπίο.
***
1. Εισαγωγή: Το σχέδιο του Άθω ως αρχιτεκτονικό πρόβλημα
Η αφήγηση του Βιτρούβιου για τον Δεινοκράτη και το σχέδιο μεταμόρφωσης του όρους Άθως σε κολοσσιαία ανθρώπινη μορφή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της σχέσης ανάμεσα στην αρχιτεκτονική επινόηση, τη μνημειακή αναπαράσταση και την αξιολόγηση ενός τόπου ως κατάλληλου για την ίδρυση πόλης. Το επεισόδιο παραδίδεται στο προοίμιο του δευτέρου βιβλίου του De architectura (II, praef. 1–4), όπου η ιστορία της προσέγγισης του Δεινοκράτη στον Αλέξανδρο εντάσσεται σε μια ευρύτερη αυτοπαρουσίαση του ίδιου του Βιτρούβιου ως συγγραφέα που επιδιώκει να εξασφαλίσει την εύνοια του αυτοκράτορα μέσω της γνώσης και των γραπτών του. Η θέση της ιστορίας στο προοίμιο είναι, επομένως, ουσιώδης: δεν πρόκειται απλώς για μια αφήγηση σχετικά με ένα εντυπωσιακό αρχιτεκτονικό σχέδιο, αλλά για ένα παράδειγμα (exemplum) που συμβάλλει στη διαμόρφωση της εικόνας του αρχιτέκτονα και στην παρουσίαση των κριτηρίων με τα οποία αξιολογείται η αρχιτεκτονική επινόηση.
Σύμφωνα με τη βιτρουβιανή διήγηση, ο Δεινοκράτης παρουσιάζεται στον Αλέξανδρο με μια σύνθεση στην οποία το φυσικό ανάγλυφο αποκτά ανθρώπινη μορφή, μια πόλη εντάσσεται στο αριστερό χέρι του ανδριάντα και ένα ρηχό αγγείο (patera) στο δεξί δέχεται τα νερά των ρευμάτων του βουνού, ώστε αυτά να εκβάλλουν στη θάλασσα. Η σύνθεση δεν εξαντλείται, συνεπώς, στη μετατροπή του τοπίου σε κολοσσιαία ανθρωπόμορφη κατασκευή. Περιλαμβάνει επίσης μια οχυρωμένη πόλη και μια παράσταση υδάτινης ροής. Η αφήγηση περνά στη συνέχεια από την περιγραφή της σύλληψης στην αξιολόγησή της: ο Αλέξανδρος επαινεί τη μορφική σύνθεση, αλλά εξετάζει αν η γύρω περιοχή διαθέτει αρκετούς αγρούς για να εξασφαλίζει τον εφοδιασμό της πόλης με σιτηρά. Η διαπίστωση ότι ο εφοδιασμός θα απαιτούσε υπερπόντιες μεταφορές οδηγεί στη διάκριση ανάμεσα στην αποδοχή της επινόησης και στην απόρριψη της συγκεκριμένης θέσης ως τόπου εγκατάστασης.
Η σύγχρονη έρευνα έχει αναδείξει διαφορετικές πτυχές του επεισοδίου. Η Veronica della Dora (2005) εξετάζει τη μεταγενέστερη εικονογραφική και πολιτισμική πρόσληψη του Άθω του Δεινοκράτη, με έμφαση στη δύναμη του τοπίου ως συμβόλου και στη διαρκή αναδιαμόρφωση του μύθου σε διαφορετικά ιστορικά και γεωγραφικά περιβάλλοντα. Ο Markus Kohl (2007), από την άλλη, εντάσσει τον Άθω, την Αλεξάνδρεια και την Πέργαμο σε μια εξέταση της σχέσης αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και αστικού χώρου στην ελληνιστική εποχή. Οι δύο αυτές προσεγγίσεις καθιστούν σαφές ότι το επεισόδιο έχει ήδη μελετηθεί ως κάτι περισσότερο από μια παράδοξη ιστορία αρχιτεκτονικής μεγαλομανίας. Δεν αρκούν, ωστόσο, οι γενικοί θεματικοί προσανατολισμοί των μελετών για να αποδειχθεί ότι συγκεκριμένα ερωτήματα δεν έχουν εξεταστεί σε αυτές ή σε άλλες εργασίες.
Αφετηρία της ανάλυσης αποτελεί η ρητή διάκριση του Βιτρούβιου ανάμεσα στη formationem, την οποία ο Αλέξανδρος θεωρεί άξια επιδοκιμασίας, και στον locum, τον οποίο κρίνει ακατάλληλο. Η διάκριση αυτή επιτρέπει να διερευνηθεί η σχέση ανάμεσα στην αξιολόγηση της μνημειακής σύλληψης και στην καταλληλότητα της γεωγραφικής θέσης για την ίδρυση και τη συντήρηση μιας πόλης. Με στενή φιλολογική ανάγνωση του De architectura II, praef. 1–4 και κριτική αντιπαραβολή με την προηγούμενη έρευνα, το άρθρο εξετάζει κατά πόσον η ακολουθία μορφοποίησης του βουνού, ένταξης της οχυρωμένης πόλης, αναπαράστασης της υδάτινης ροής και αξιολόγησης του επισιτισμού προσφέρει μια συνεκτική ερμηνευτική οπτική για το επεισόδιο. Δεν προϋποτίθεται ότι η περιγραφή αποτυπώνει ένα τεχνικά ολοκληρωμένο έργο· ζητούμενο είναι να προσδιοριστούν τα όρια και οι δυνατότητες της ίδιας της βιτρουβιανής μαρτυρίας.
Η μεθοδολογία στηρίζεται σε τρεις αρχές:
Φιλολογική αυστηρότητα: Η ανάλυση ξεκινά από τη λατινική διατύπωση και τη συντακτική της οργάνωση, χωρίς να θεωρεί τις νεότερες μεταφράσεις ισοδύναμες με το πρωτότυπο.Διάκριση πηγής και ερμηνείας: Διακρίνονται οι ρητές πληροφορίες της πηγής από τις ερμηνευτικές δυνατότητες που αυτές αφήνουν ανοιχτές.Αποφυγή αναχρονισμών: Η περιγραφή δεν αντιμετωπίζεται ως τεκμήριο σύγχρονης υδραυλικής μηχανικής, περιβαλλοντικού σχεδιασμού ή βιωσιμότητας με τη σημερινή σημασία των όρων. Η έννοια της chōra (παραγωγικής ενδοχώρας) και η λειτουργική σχέση μεταξύ μορφής, πόλης, νερού και επισιτισμού χρησιμοποιούνται εδώ αποκλειστικά ως αναλυτικά εργαλεία της σύγχρονης έρευνας και όχι ως ορολογία που αποδίδεται στον ίδιο τον Βιτρούβιο.
2. Η βιτρουβιανή αφήγηση: κείμενο, λεξιλόγιο και δομή
2.1. Το προοίμιο ως αφηγηματικό και συγγραφικό πλαίσιο
Η ιστορία του Δεινοκράτη δεν αρχίζει με την περιγραφή του Άθω, αλλά με την προσπάθεια του αρχιτέκτονα να εξασφαλίσει πρόσβαση στον Αλέξανδρο. Ο Βιτρούβιος τον χαρακτηρίζει cogitationibus et sollertia fretus (II, praef. 1), δηλαδή κάποιον που στηρίζεται στις συλλήψεις και στην επινοητικότητά του. Η λέξη sollertia δηλώνει πρακτική οξύνοια και ευρηματικότητα, ενώ το cogitationibus παραπέμπει στις ιδέες ή στις συλλήψεις του. Η φράση σκιαγραφεί έναν δημιουργό που θεωρεί την πνευματική του ικανότητα επαρκές εφόδιο για να διεκδικήσει τη βασιλική εύνοια.
Η αφήγηση, ωστόσο, δεν παρουσιάζει την πρόσβαση στον ηγεμόνα ως αυτόματη συνέπεια της επαγγελματικής ιδιότητας του Δεινοκράτη. Εκείνος φέρει συστατικές επιστολές από συγγενείς και φίλους, απευθύνεται σε ανώτερους αξιωματούχους και, όταν θεωρεί ότι καθυστερούν αδικαιολόγητα να τον οδηγήσουν στον βασιλιά, αποφασίζει να βασιστεί στα εξωτερικά του χαρακτηριστικά. Ο Βιτρούβιος αναφέρει το εντυπωσιακό ανάστημά του, την ευχάριστη όψη και την αξιοπρεπή σωματική παρουσία του, πριν περιγράψει την εμφάνισή του με τη λεοντή και το ρόπαλο του Ηρακλή. Η σκηνή κατασκευάζει έτσι μια αναλογία ανάμεσα στην επινόηση του αρχιτέκτονα και στη σκηνοθεσία της προσωπικής του εμφάνισης: και στις δύο περιπτώσεις, η εντύπωση που προκαλείται αποτελεί μέσο προσέλκυσης της προσοχής του βασιλιά.
Η σύνδεση αυτή είναι σημαντική για την ερμηνεία του επεισοδίου. Η αφήγηση δεν αφορά αποκλειστικά την τεχνική αξία ενός σχεδίου· αφορά επίσης τον τρόπο με τον οποίο ένας δημιουργός παρουσιάζει τον εαυτό του και το έργο του σε έναν ηγεμόνα. Αυτό δεν σημαίνει ότι το σχέδιο του Άθω πρέπει να θεωρηθεί απλώς προϊόν αυτοπροβολής. Σημαίνει, όμως, ότι η περιγραφή του εντάσσεται σε μια αφηγηματική κατασκευή όπου η επινοητικότητα, η προσωπική παρουσία και η βασιλική κρίση συνδέονται στενά.
2.2. Formavi: η μορφοποίηση του φυσικού όγκου
Η πρόταση με την οποία ο Δεινοκράτης περιγράφει το σχέδιό του είναι:
Namque Athon montem formavi in statuae virilis figuram (Vitruv. II, praef. 2).
Η φράση μπορεί να αποδοθεί: «Διότι διαμόρφωσα το όρος Άθως σε μορφή ανδρικού αγάλματος». Το formavi, α΄ ενικό πρόσωπο του formare, παρουσιάζει τη μορφή ως αποτέλεσμα δημιουργικής ενέργειας. Το φυσικό βουνό δεν περιγράφεται απλώς ως το σκηνικό μιας τοποθετημένης γλυπτικής αναπαράστασης· εντάσσεται το ίδιο στη διαδικασία της μορφοποίησης. Η διατύπωση, ωστόσο, δεν καθορίζει τις τεχνικές πράξεις μέσω των οποίων θα πραγματοποιούνταν αυτή η μετατροπή, ούτε προσδιορίζει μεθόδους εκσκαφής ή στατικές λύσεις.
Η φράση in statuae virilis figuram προσδιορίζει το αποτέλεσμα της μορφοποίησης: το βουνό θα λάμβανε τη μορφή ανδρικού αγάλματος. Η αναφορά σε figura μεταδίδει την κεντρική ιδέα της μνημειακής σύνθεσης και όχι ένα τεχνικό σχέδιο κατασκευής.
2.3. Designavi και moenia: η πόλη ως στοιχείο της σύνθεσης
Η περιγραφή συνεχίζεται με την αναφορά στο αριστερό χέρι του ανδριάντα:
Cuius manu laeva designavi civitatis amplissimae moenia (Vitruv. II, praef. 2).
Η φράση σημαίνει: «Στο αριστερό χέρι σχεδίασα τα τείχη μιας εξαιρετικά μεγάλης πόλης». Το designavi, α΄ ενικό του designare, δηλώνει εδώ τη σχεδιαστική ενέργεια του Δεινοκράτη, εισάγοντας ένα δεύτερο επίπεδο περιγραφής: την ένταξη μιας αστικής κατασκευής στη συνολική εικόνα του ανδριάντα.
Αντικείμενο του designavi είναι γραμματικά τα moenia (τα τείχη ή οι οχυρωματικές κατασκευές) και όχι το σύνολο της πόλης με τις εσωτερικές της λειτουργίες. Το επίθετο amplissimae υπογραμμίζει το μέγεθος, χωρίς να προσφέρει γεωμετρικά στοιχεία. Η περιγραφή τεκμηριώνει ότι ο Δεινοκράτης συμπεριέλαβε την οχυρωμένη πόλη στο σχέδιό του ως μέρος μιας ενιαίας μνημειακής σύλληψης, χωρίς να εξειδικεύει την εσωτερική της οργάνωση.
2.4. Patera, exciperet, fluminum και profunderetur: η αναπαράσταση του νερού
Το τρίτο στοιχείο της περιγραφής αφορά το δεξί χέρι του ανδριάντα:
Dextra pateram quae exciperet omnium fluminum quae sunt in eo monte aquam, ut inde in mare profunderetur (Vitruv. II, praef. 2).
«Στο δεξί [χέρι σχεδίασα] ένα ρηχό αγγείο (patera), το οποίο θα δεχόταν το νερό όλων των ρευμάτων που βρίσκονται σε εκείνο το βουνό, ώστε από εκεί να χύνεται στη θάλασσα».
Η φράση αυτή περιλαμβάνει μια λειτουργική ακολουθία κίνησης του νερού, οργανωμένη γύρω από τέσσερα βασικά στοιχεία:
Η patera: Αποδίδεται ως «ρηχό αγγείο», αποφεύγοντας τον αναχρονιστικό χαρακτηρισμό του «ταμιευτήρα» ή της «ειδικής υδραυλικής δεξαμενής». Λειτουργεί εικονιστικά και χωρικά στη σύνθεση ως το μέσο συγκέντρωσης και εκροής.
Το exciperet: Υποδηλώνει τη λειτουργία της υποδοχής («θα δεχόταν» ή «θα συγκέντρωνε» τα νερά).
Τα flumina: Αποδίδονται ως «υδάτινα ρεύματα», περιγράφοντας τη φυσική ροή χωρίς να προϋποθέτουν οργανωμένο ποτάμιο δίκτυο.
Το profunderetur: Αποδίδεται με την ασφαλέστερη φράση «να χύνεται στη θάλασσα», αποφεύγοντας τεχνικούς όρους όπως «υπερχείλιση» ή «εκβολή» και περιορίζοντας την περιγραφή στην ορατή κατεύθυνση της ροής.
2.5. Η κρίση του Αλεξάνδρου: από τη μορφική σύνθεση στην επισιτιστική επάρκεια
Η αφήγηση μεταβαίνει από την περιγραφή του σχεδίου στην αντίδραση του Αλεξάνδρου:
Delectatus Alexander ratione formae statim quaesiit, si essent agri circa qui possent frumentaria ratione eam civitatem tueri (Vitruv. II, praef. 3).
Ο Αλέξανδρος, εντυπωσιασμένος από τη σύλληψη της μορφής (delectatus Alexander ratione formae), ρώτησε αμέσως αν υπάρχουν γύρω αγροί ικανοί να συντηρήσουν την πόλη ως προς τον εφοδιασμό της με σιτηρά. Η μετάβαση είναι καίρια: η αξιολόγηση δεν σταματά στην αισθητική εντύπωση, αλλά επεκτείνεται στις υλικές προϋποθέσεις της εγκατάστασης μιας πόλης.
Διαπιστώνοντας ότι ο εφοδιασμός θα απαιτούσε υπερπόντιες μεταφορές (non posse nisi transmarinis subvectionibus), ο Αλέξανδρος διατυπώνει την περίφημη παρομοίωση με το βρέφος που χρειάζεται το γάλα της τροφού του.
Όσον αφορά τη φράση in moenibus affluentibus, αυτή αποτελεί ερμηνευτικά απαιτητικό σημείο του χωρίου. Στο πλαίσιο του επιχειρήματος του Αλεξάνδρου, η αναφορά στους αγρούς και στους καρπούς τους συνδέει τη δυνατότητα ανάπτυξης της πόλης με την υλική επάρκεια. Η ακριβής συντακτική λειτουργία της φράσης, ωστόσο, πρέπει να εξεταστεί χωριστά και δεν είναι ασφαλές να θεωρηθεί ότι δηλώνει από μόνη της μια συγκεκριμένη διαδικασία εισροής ή διανομής αγαθών μέσα στην πόλη. Παράλληλα, η αναφορά στους agri και στους fructus συνδέει τον αστικό χώρο με την παραγωγική ενδοχώρα (την οποία η σύγχρονη έρευνα αναλύει ως chōra).
Η καταληκτική κρίση του Αλεξάνδρου συνοψίζεται στη διάκριση:
Itaque quemadmodum formationem puto probandam, sic iudico locum inprobandum (Vitruv. II, praef. 3).
«Γι’ αυτό, όπως θεωρώ ότι η μορφοποίηση πρέπει να επαινεθεί, έτσι κρίνω ότι η τοποθεσία πρέπει να απορριφθεί». Ο ηγεμόνας διαχωρίζει την αξία της μορφικής επινόησης από την καταλληλότητα του τόπου.
2.6. Η Αλεξάνδρεια και η αφηγηματική ολοκλήρωση του παραδείγματος
Στην § 4, ο Δεινοκράτης ακολουθεί τον βασιλιά στην Αίγυπτο, όπου ο Βιτρούβιος παραθέτει συγκεκριμένα πλεονεκτήματα —ασφαλή λιμένα, σημαντικό εμπορικό κέντρο, σιτοπαραγωγικές εκτάσεις και τα οφέλη του Νείλου— και αναφέρει την εντολή ίδρυσης της Αλεξάνδρειας. Τα χαρακτηριστικά αυτά παρουσιάζονται ως ευνοϊκές προϋποθέσεις για την ίδρυση της πόλης και αντιπαραβάλλονται αφηγηματικά με τις δυσκολίες που είχε επισημάνει ο Αλέξανδρος στην περίπτωση του Άθω. Το επεισόδιο λειτουργεί έτσι ταυτόχρονα ως αφήγηση για τη σχέση αρχιτεκτονικής επινόης και κρίσης του ηγεμόνα και ως μέσο αυτοπαρουσίασης του ίδιου του Βιτρούβιου.
2.7. Συμπεράσματα της φιλολογικής ανάλυσης
Η εξέταση του προοιμίου αναδεικνύει τα εξής σταθερά συμπεράσματα:
Δεδομένα της πηγής: Το κείμενο περιγράφει ρητά μια τριπλή σύνθεση (μορφοποίηση όγκου, οχυρωμένη πόλη/moenia, ρηχό αγγείο/patera υδάτινης ροής).
Όρια υδραυλικής ερμηνείας: Η παρουσία της patera και η ροή προς τη θάλασσα αποτελούν αφηγηματικά στοιχεία της σύλληψης και όχι τεκμήρια τεχνικά ολοκληρωμένου υδραυλικού σχεδίου.
Το κριτήριο του locum: Η αντιπαραβολή formationem και locum αποτελεί τον κειμενικό πυρήνα που αντιπαραθέτει την καλλιτεχνική επινόηση με τις υλικές και γεωγραφικές προϋποθέσεις συντήρησης του οικισμού.
Η αφηγηματική οικονομία: Η μετάβαση στην Αλεξάνδρεια υπογραμμίζει τη σημασία της παραγωγικής ενδοχώρας, χωρίς να αποδίδει στον Βιτρούβιο μια αυτούσια θεωρία συστηματικού πολεοδομικού σχεδιασμού.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Vitruvius. De architectura, Liber II, praef. 1–4. (Textus Latinus apud LacusCurtius / Ed. F. Krohn, Teubner).
Della Dora, Veronica. “Alexander the Great’s Mountain.” The Geographical Review 95, no. 4 (2005): 489–516.
Kohl, Markus. “Architecture, sculpture, espace. Essai de caractérisation de l’aménagement du cadre urbain hellénistique : Mont Athos, Alexandrie, Pergame.” In Images et modernité hellénistiques : appropriation et représentation du monde d’Alexandre à César, 113–126. Rome: École française de Rome, 2007.
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου