Η Διαλεκτική της Μικροδομής: Οικονομία Λόγου και Αρχιτεκτονική του Δεδομένου στις 400 Λέξεις



ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ

Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, «Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», 
Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

Iuventus technica docet, senectus vitam narrat


Η συγγραφή δοκιμιακού ή δημοσιογραφικού λόγου στο πλαίσιο των Πανελλαδικών Εξετάσεων συνιστά, πρωτίστως, μια άσκηση οριακής ισορροπίας. Όταν ο μαθητής καλείται να αναπτύξει ένα πολυεπίπεδο θέμα εντός του αυστηρού ορίου των 350-400 λέξεων, η παραδοσιακή φλυαρία και οι γενικόλογοι αφορισμοί αποβαίνουν μοιραίοι. Η παραγωγή λόγου σε αυτό το επίπεδο δεν είναι έκθεση ιδεών· είναι εφαρμοσμένη αρχιτεκτονική της σκέψης.


Πανελλαδικές 2026: Τι Μηνύματα Στέλνουμε Τελικά στα Παιδιά μας;

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ

Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, 
«Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν



## *Η Ολίσθηση από την Παιδαγωγική της Αρετής στον Θεσμικό Ηδονισμό*


Andreas Empeirikos:
Photographemata privata valde disputata in iudicio litterario et sociali


Για άλλη μια φορά, η επιλογή των κειμένων αναφοράς στις Πανελλαδικές Εξετάσεις καταφέρνει να μας αφήσει άφωνους, γεννώντας σοβαρά ερωτήματα για την κατεύθυνση και το ιδεολογικό πρόσημο της σύγχρονης ελληνικής παιδείας. Στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας, το Υπουργείο και η αρμόδια κεντρική επιτροπή επέλεξαν να παρουσιάσουν σε 18χρονους μαθητές, στην πιο κρίσιμη και ψυχολογικά φορτισμένη στιγμή της ζωής τους, το ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου «Ποιος ζει και ποιος πεθαίνει» (από τη συλλογή *Προϊστορία ή Καταγωγή*). Ένα κείμενο που προτρέπει επιτακτικά και απροκάλυπτα: 

*«Πρέπει να νιώσης όλες τις ηδονές που σε τραβάνε»*.


ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ 2024 / ΝΕΟΕΛ. ΓΛΩΣΣΑ (ΓΠ) – ΘΕΜΑ: Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΤΑΞΙΔΕΥΕΙΝ - ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ


τοῦ
ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗ

Πτυχιούχου Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
MSc Ἐφηρμοσμένης Παιδαγωγικῆς Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρος(Dph) Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν


Aristippus of Cyrene, c. 435 – c. 356 BC


ΣΧΟΛΙΟ 1

ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΕΤΕ;

το όνομα του Αρίστιππος ... από την Κυρήνη. Ποιός ήταν ε; Μεγάλη μορφή... Ανακάλυψε ότι ευτυχία είναι η ΗΔΟΝΗ.... 

που να ψάχνεις τώρα τον μόχθο και την εργασία, και τις αρετές και τί είναι στην ουσία η αρετή και τα τοιαύτα.... Ωχουυυυ... μη βασανίζεσαι αγόρι μου... Ζήσε την στιγμή... ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΑΡΕΤΗ... 
Και ο Αριστοτέλης που μόχθησε να βρεί τί είναι αρετή ή αρετές και τις διέκρινε σε διανοητικές ή ηθικές τί ήταν;.... Ο τέλειος Τέλης ήταν ανόητος... 

ΑΡΕΤΗ = ΗΔΟΝΗ τελεία και παύλα...

  • Ο Αρίστιππος ο Κυρηναίος, ιδρυτής της Κυρηναϊκής σχολής, είχε μια διαφορετική άποψη για την ευδαιμονία σε σχέση με τον Σωκράτη και άλλους φιλοσόφους. 
  • Σύμφωνα με τον Αρίστιππο, η ευδαιμονία επιτυγχάνεται μέσω της ηδονής. 
  • Ο Αρίστιππος θεωρούσε ότι η ευδαιμονία είναι ένα στιγμιαίο ηδονικό συναίσθημα, αντί για μια διαρκή ηρεμία και υγεία της ψυχής, όπως πίστευε ο Σωκράτης 
  • Ο Αρίστιππος θεωρούσε ότι οι υλικές ηδονές (προκαλούνται από τα αισθητήρια) είναι ανώτερες από τις ηθικές, επειδή είναι άμεσες. Επιπλέον, οι ηθικές ηδονές δεν είναι στιγμιαίες, αλλά διαρκείς. 
  • Κατά τον Αρίστιππο, η αρετή δεν είναι τίποτα αλλά παρά μια όσο το δυνατόν πιο έντονη στιγμιαία ηδονή

ΠΡΟΣΈΞΤΕ την Α παράγραφο από το φετινό θέμα των Πανελληνίων στην Έκθεση ........

Πολλές φορές αναρωτιόμαστε ποιο είναι το πολυτιμότερο συστατικό της ευτυχίας, η πεμπτουσία* της ζωής που αξίζει να παλέψουμε για να κατακτήσουμε, έτσι ώστε να
φτάσουμε έστω κι ένα βήμα πιο κοντά στην πολυπόθητη ευδαιμονία.
Αν και η ευτυχία είναι κάτι εντελώς υποκειμενικό !!!!!!!!! για τον κάθε άνθρωπο, οι περισσότεροι τουλάχιστον από εμάς !!!!!!!!!!! θα συμφωνούσαμε πως ευτυχία είναι αδιαμφισβήτητα μια ευρεία συλλογή στιγμών...στιγμών ιδιαίτερων και ξεχωριστών για τον καθένα από εμάς.!!!!!!
......
ΖΗΣΤΕ ΤΗΝ ΣΤΙΓΜΗ ΣΑΣ 

Μα ας αφήσουμε τον τέλειο Τέλη και τον Σωκράτη... Ας πιάσουμε τον Άλλον, τον Μεσσία. Τι εννοούσε ο Ιησούς όταν έλεγε, ‘σήκωσε τον σταυρό σου και ακολούθησέ με’ (Ματθαίος 16:24, Μάρκος 8:34, Λουκάς 9:23); 

«σήκωσε τον σταυρό σου και ακολούθησέ με» σημαίνει να είμαι πρόθυμος να πεθάνω προκειμένου ν’ ακολουθήσω τον Ιησού. Αυτό αποκαλείται «πεθαίνω ως προς τον εαυτό μου». Είναι πρόσκληση για απόλυτη παράδοση. Αφού ο Ιησούς έδωσε την εντολή να σηκώνουμε τον σταυρό μας, πρόσθεσε, «Γιατί όποιος θέλει να σώσει τη ζωή του θα την χάσει, και όποιος χάσει τη ζωή του για χάρη μου, αυτός θα την σώσει. Τι ωφελείται επομένως ο άνθρωπος έστω κι αν κερδίσει όλο τον κόσμο αλλά χαθεί ο ίδιος ή ζημιωθεί;» (Λουκάς 9:24-25, Ματθαίος 16:26, Μάρκος 8:35-36). Αν και η πρόσκληση είναι σκληρή, η ανταμοιβή είναι ασύγκριτη. Αφοσίωση στον Χριστό σημαίνει να σηκώνεις καθημερινά τον σταυρό σου, να εγκαταλείπεις τις προσδοκίες σου, τα όνειρά σου, τα υπάρχοντά σου, ακόμη κι αυτήν την ζωή σου, αν τούτο απαιτείται για την υπόθεση τού Χριστού. Μόνον αν είσαι πρόθυμος να σηκώσεις τον σταυρό σου μπορείς ν’ αποκληθείς μαθητής Του (Λουκάς 14:27)... 

ΔΕΝ ΕΙΠΕ Ο ΣΩΤΗΡ ΖΗΣΕ ΚΑΠΟΙΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΣΟΥ ΑΓΟΡΙ ΜΟΥ ΚΑΙ ΑΚΟΛΟΥΘΑ ΜΕ... ΓΙΑ ΣΤΑΥΡΟ ΜΙΛΗΣΕ

ΑΠΟΡΩ πως παιδιά που διαβάσανε Αριστοτέλη στην Γ Λυκείου και που ορίσανε την ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ - Ευδαιμονία, σύμφωνα με τη δική του φιλοσοφική θέση, είναι η ψυχική κατάσταση που έρχεται σε συμφωνία με την τελειότερη αρετή - θα γράψανε φέτος και θα αποδέχθηκαν

α) ότι η ευδαιμονία είναι ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗ
β) ότι η ευδαιμονία είναι συλλογή ηδονιστικών στιγμών

***

ΣΧΟΛΙΟ: 2

Odysseus and Nausicaa


Λέει το φετινό θέμα της έκθεσης των Πανελληνίων 2024:
"θα συμφωνούσαμε πως ευτυχία είναι αδιαμφισβήτητα μια ευρεία συλλογή στιγμών στιγμών ιδιαίτερων και ξεχωριστών για τον καθένα από εμάς. Πολύτιμες και ανεξίτηλες στη μνήμη στιγμές μπορούν να μας χαρίσουν πολλά και διαφορετικά πράγματα στη ζωή. (ΣΗΜ. Αλήθεια; Ποιά είναι αυτά; !!!!!) Ένα από αυτά είναι και τα ταξίδια. Η αξία των ταξιδιών είναι από κάθε άποψη ανεκτίμητη. Κι αυτό, γιατί τα ταξίδια έχουν το μοναδικό χάρισμα να συνδυάζουν όλα αυτά τα συστατικά στοιχεία που χρειάζεται πραγματικά ο άνθρωπος προκειμένου να εξελιχθεί πνευματικά και ψυχικά, να ολοκληρωθεί και τελικά να ευτυχήσει. Πνευματικές κατακτήσεις για όσους «ορέγονται φύσει του ειδέναι», απεριόριστη ψυχαγωγία, αλλά και ψυχική και σωματική υγεία είναι τα οφέλη που μπορεί κανείς να αποκομίσει από ένα απλό ταξίδι.

Εγώ λέω πως ο Οδυσσέας που επί 10 χρόνια ταξίδευε δεν θα συμφωνούσε... 

Υπάρχει πιο ταξιδεμένος από αυτόν; Υπάρχει άλλος άνθρωπος στον πλανήτη που "Γνώρισε πολιτείες πολλές," και "έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές" σαν αυτόν; 

Ποιό ήταν το κατάληγμά του; Ριγμένος από τα κύματα στην αμμουδιά στο νησί των Φαιάκων τον βρήκαν μέσα στα φύκια κουλουριασμένο γυμνό η Ναυσικά με τις βάγιες της...

"κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν"

ένα ανθρώπινο ράκος ΛΟΙΠΌΝ...

prooimion odysseias

Μα έγινε τετραπέρατος - θα πεί κάποιος - από τα ταξίδια του αφού γνώρισε τόσων ανθρώπων τις βουλές... 
Πολύτροπος... έγινε... (ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον) ... ένας άνθρωπος με πολλούς τρόπους να ξεγλιστράει από τις συμφορές... ένας καταφερτζής για να σώσει το τομάρι του...

ΕΥΔΑΙΜΩΝ ΔΕΝ ΕΓΙΝΕ ΠΟΤΕ

provoli pseudoeudaimonismou

***

ΣΧΟΛΙΟ: 3

ΕΡΩΤΗΜΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ 

Η ερώτηση αν η ευδαιμονία είναι η συλλογή στιγμών είναι μια φιλοσοφική ερώτηση που μπορεί να έχει διάφορες απαντήσεις ανάλογα με την προσέγγιση και την φιλοσοφική σχολή που ακολουθεί κανείς.

Για παράδειγμα, στην Αριστοτελική φιλοσοφία, η ευδαιμονία (ή ευτυχία) είναι η υψηλότερη αγαθή και τελική έκβαση της ανθρώπινης ζωής. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι απλά μια συλλογή στιγμών, αλλά μια κατάσταση που επιτυγχάνεται μέσω της αρετής και της σοφίας.

Από την άλλη πλευρά, στην Κυρηναϊκή Σχολή (η οποία ήταν ηδονιστική), η ευδαιμονία μπορεί να θεωρηθεί ως μια συλλογή ηδονικών στιγμών, καθώς η ηδονή θεωρείται το υπέρτατο αγαθό.

Ωστόσο, αυτές είναι μόνο δύο από τις πολλές προσεγγίσεις στην ερώτηση της ευδαιμονίας. Η απάντηση μπορεί να διαφέρει ανάλογα με τις προσωπικές πεποιθήσεις, τις αξίες και τις εμπειρίες κάποιου. Είναι μια ερώτηση που αξίζει να την εξερευνήσει κανείς σε βάθος.

ΔΙΑΛΕΓΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΡΝΕΙΣ

***

ΣΧΟΛΙΟ 4:

Hegesias of Cyrene (fl. 290 BC)

ΗΓΗΣΙΑΣ Ο ΠΕΙΣΙΘΑΝΑΤΟΣ

(*Φάτε από το σύστημα ανεκπλήρωτες επιθυμιες... Ζήσε στιγμές... Δεν μπορείς να τίς αποκτήσεις; Τότε ψόφα... )

Ο Ηγησίας ο Πεισιθάνατος ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος της Κυρηναϊκής Σχολής, που έζησε τον 3ο αιώνα π.Χ. Έδρασε στην Αλεξάνδρεια όπου παρωθούσε τους ακροατές των παραδόσεών του στην αυτοκτονία. Ο βασιλιάς της Αιγύπτου Πτολεμαίος Α΄ απαγόρευσε τα μαθήματα του Ηγησία, γι΄αυτό το λόγο.

Οι διδασκαλίες του Ηγησία ήταν βασισμένες στην θεωρία του ηδονισμού. Δίδασκε ότι σκοπός της ζωής είναι να ζούμε χωρίς κόπους και λύπες. Επειδή όμως αυτό είναι ανέφικτο, το φρονιμότερο είναι, κατά τον Ηγησία, με τη θέλησή μας να διακόψουμε τη ζωή μας. Επίσης, επειδή τα πάθη του σώματος στα οποία δεν μένει αμέτοχη και η ψυχή, μαζί με τις συγκυρίες της τύχης συμβάλλουν στο να πλεονάζει η λύπη, αλλά και τα υλικά αγαθά δεν εξασφαλίζουν την ευτυχία αφού και οι πλούσιοι δυστυχούν όχι λιγότερο από τους φτωχούς και επειδή πλεονάζει ο πόνος για της ανεκπλήρωτες επιθυμίες.

Με το σύγγραμμά του «Αποκαρτερείν» ο Ηγησίας απέκτησε πολλούς οπαδούς, που τους απεκάλεσαν Ηγησιακούς, ενώ ο ίδιος επονομάσθηκε Πεισιθάνατος.










ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ 2019 / ΝΕΟΕΛ. ΓΛΩΣΣΑ (ΓΠ) – ΘΕΜΑΤΑ – ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ




Οι εξεταζόμενοι στις Πανελληνίες 2019 από τα ΓΕΛ, κλήθηκαν να απαντήσουν σε ερωτήσεις βασισμένες στο κείμενο «Επίκληση των αξιών της δημοκρατίας», ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Norberto Bobbio, Το μέλλον της δημοκρατίας, ενώ στην Εκθεση κλήθηκαν να αναπτύξουν θέμα που αφορούσε τη ενότητα «Δημοκρατία και νέοι». Σύμφωνα με τους καθηγητές το θέμα θεωρούνταν αναμενόμενο...



ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ 2018 / ΝΕΟΕΛ. ΓΛΩΣΣΑ (ΓΠ) – ΘΕΜΑΤΑ – ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ






Η εκφώνηση για το θέμα της έκθεσης των ΓΕΛ 2018

Παιδεία και εκπαίδευση είναι δύο όροι που συχνά πυκνά εναλλάσσονται, σάμπως να πρόκειται για συνώνυμα, με ταυτόσημο νόημα και στόχο∙ θεωρητικό και πρακτικό. Ως ρίζα και κορμός ενός πολύκλαδου δένδρου, η λέξη παιδεία (δυσμετάφραστη ή και αμετάφραστη στις ξένες γλώσσες) εμφανίζει εξελισσόμενο, σημασιολογικό και λειτουργικό εύρος και βάθος. Οι αρχές της ανιχνεύονται στον Αισχύλο και στον Σοφοκλή, δηλώνοντας κατ΄ αρχήν την τροφή και την ανατροφή ενός παιδιού, αλλά και την καλλιέργεια ενός δένδρου. Στον Πλάτωνα η λέξη σαφώς πλέον αναβαθμίζεται και αναδεικνύεται σε μέτρο γνώσης και αρετής, καλύπτοντας τελικώς τόσο την πλατωνική οντολογία όσο και την πλατωνική επιστήμη1.
Η ίδια λέξη θεωρείται στην ελληνική αρχαιότητα ενίοτε2 συνώνυμη της νεαρής ηλικίας, ενώ σκοπίμως συνάπτεται κάποτε τόσο με την παιδία όσο και με την παιδιά∙ σημαίνοντας την παιδαριώδη φλυαρία και ανοησία αφενός, το παίγνιο (ως διασκέδαση ή ως φιλόσοφη μέθοδο) αφετέρου. Πλησιέστερη ετυμολογικά και λειτουργικά προς την παιδεία αναγνωρίζεται η μεταγενέστερη εκπαίδευσις, παράγωγη του ρήματος εκπαιδεύω, το οποίο, όσο βλέπω στα λεξικά, εμφανίζεται πρώτη φορά στον πλατωνικό Κρίτωνα, με τη σημασία του διδάσκω κάποιον κάτι ή εντυπώνω σε κάποιον κάτι με τη διδασκαλία∙ αυτού του είδους η εκπαίδευση αφορά ενίοτε και την προσαρμοστική άσκηση ενός ζώου. Ωστόσο, οι όροι παιδεία και εκπαίδευση δεν είναι ούτε ετυμολογικά και σημασιολογικά συνώνυμοι ούτε λειτουργικά ισοδύναμοι. Πράγμα που σημαίνει ότι η ευκαιριακή (μπορεί και σκόπιμη) εναλλαγή τους στη θεωρία και στην πράξη δημιουργεί σύγχυση εις βάρος και των δύο συντελεστών της κρίσιμης αυτής συζυγίας. Ζητούμενο επομένως παραμένει ο νηφαλιότερος έλεγχος, προκειμένου να διαφανούν τόσο τα κοινά όσο και τα διαφορετικά τους σημεία, που επιτρέπουν συγχρόνως τη σύγκριση και τη διάκρισή τους. Που πάει να πει ότι: παιδεία και εκπαίδευση βρίσκονται εξ ορισμού σε συμμαχική και συνάμα σε αντίπαλη σχέση. Κοινός τους παρονομαστής παραμένει η διαβαθμισμένη γνώση ως μάθηση, ασκημένη κυρίως εντός θεσμοθετημένων θυλάκων3 της πολιτείας, χωρίς να αποκλείεται και η ιδιωτική τους κηδεμονία, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις παίρνει τη μορφή ταξικής και οικονομικής υπεροχής. Από εκεί και πέρα αρχίζουν προφανείς και λανθάνουσες διαφορές, οι οποίες, ανάλογα με τον χώρο και τον χρόνο, αυξομειώνονται, χωρίς όμως να καταργούνται. Οι διαφορές προκύπτουν από τη διαφορετική τους φύση και τον αποκλίνοντα προορισμό τουςΔηλαδή: Η παιδεία είναι περισσότερο μέθοδος∙ η εκπαίδευση κυρίως πράξη. Η παιδεία είναι (πρέπει να είναι, για να μην παραβαίνει τον εαυτό της) λειτουργία λίγο πολύ ελεύθερη. […] Αντίθετα, η εκπαίδευση ελέγχεται εκ προθέσεως εντεταλμένη4. Η παιδεία είναι (οφείλει να είναι) προαιρετική∙ η εκπαίδευση θεωρείται, και σωστά, υποχρεωτική.



74 Παράλληλα Κείμενα της Έκφρασης – Έκθεσης Γ´ Λυκείου




Κατανόηση ενός κειμένου δεν είναι απλώς η απόκτηση των γνώσεων (σκέψεων, ιδεών κτλ.) που περιέχονται σ' αυτό και η δυνατότητα να τις αποδώσουμε, όπως τις έχουμε διαβάσει - η ενέργεια αυτή μένει στο τι λέει το κείμενο. Κατανόηση σημαίνει ανακάλυψη του βαθύτερου νοήματος μιας γνώσης, τι θέλει να πει, επανατοποθέτησή της ως προβλήματος και απόδοσή της με δικά μας λόγια.
 


ΠΕΡΙ ΕΚΘΕΣΕΩΣ (Είδη - αρετές - σχέδιο - βασικές αρχές - ανάπτυξη)




Είδη εκθέσεων
 
Οι εκθέσεις, ανάλογα με το περιεχόμενο τους μπορεί να είναι

1. Περιγραφικές.

Σ’ αυτές περιγράφουμε:

  • Τοπία ή τόπους που κατοικούμε ή επισκεφτήκαμε.
  • Υλικά δημιουργήματα του ανθρώπου (κατοικίες, εργοστάσια, έργα).
  • Φυσικά φαινόμενα. -Μεταβολές στη φύση. -Εποχές
  • Φυτά. -Ζώα. -Σχέσεις και επιδράσεις στη ζωή μας.-
  • Πράξεις και εκδηλώσεις των ανθρώπων. -
  • Πολιτιστικές δραστηριότητες.
  • Γεγονότα της καθημερινής ζωής..
  • Περιγραφή προσώπων, χαρακτήρων.