Η Γένεση, η Δυναμική και η Κάθαρση των Παθών

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ
Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς, 

«Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

Η Φαινομενολογία της Ψυχής και η Αρχιτεκτονική του Πνευματικού Αυτοκρατορισμού: 

Η Γένεση, η Δυναμική και η Κάθαρση των Παθών

HERCULES_VS_LERNAEAN_HYDRA_THE_FIGHT_WITH_THE_PASSIONS

Εισαγωγή: Η Αδιάρρηκτη Ενότητα του Ψυχικού Βίου και η Οντολογία του Πάθους

Η ανθρώπινη ψυχή, προσεγγιζόμενη μέσα από τον αυστηρό φακό της κλασικής ψυχολογικής και φιλοσοφικής επιστήμης, δεν αποτελεί ένα άθροισμα αποσπασματικών αντιδράσεων ή τυχαίων συναισθηματικών εξάρσεων. Συνιστά έναν αδιαίρετο, ζώντα οργανισμό, εντός του οποίου καμία εκδήλωση, καμία κίνηση και καμία ροπή δεν συντελείται μεμονωμένα ή σε καθεστώς απομόνωσης. Όταν η σκέψη διεισδύει στους βαθέος κείμενους μηχανισμούς της βούλησης και της συνείδησης, αναδύεται μια θεμελιώδης αλήθεια: τα πάθη δεν είναι απλές, εφήμερες επιθυμίες που εξαντλούνται στη στιγμή της εκδήλωσής τους. Αντιθέτως, αποτελούν δυναμικά, αυτόνομα σχεδόν συστήματα τα οποία, από τη στιγμή που θα εγκατασταθούν στον εσωτερικό ορίζοντα του ατόμου, καταλαμβάνουν εκ θεμελίων ολόκληρη την ψυχική επικράτεια.

Η γενεσιουργός αφετηρία αυτής της εσωτερικής δυναμικής εντοπίζεται στην καθολική αρχή της αμοιβαιότητας και της αλληλεπίδρασης. Στον ψυχικό κόσμο, καμία δύναμη δεν παραμένει αδρανής, ούτε μπορεί να σταθεί ως ουδέτερος παρατηρητής απέναντι στην επέλαση ενός πάθους. Αντιθέτως, εγκαθιδρύεται μια αδιάρρηκτη σχέση αμοιβαίας ενεργείας: κάθε ψυχική δύναμη επιδρά πάνω στο πάθος, και ταυτόχρονα το πάθος διαπερνά, αλλοιώνει και επαναπροσδιορίζει κάθε ψυχική λειτουργία. Δημιουργείται έτσι ένας κλειστός, αυτοτροφοδοτούμενος κύκλος, όπου η εσωτερική αιτιότητα ανατροφοδοτείται διαρκώς από τα ίδια τα αποτελέσματά της, οδηγώντας την ανθρώπινη ύπαρξη σε μια κατάσταση βαθμιαίας απώλειας της πνευματικής της ισορροπίας.

Για να γίνει πλήρως αντιληπτός αυτός ο μηχανισμός, αρκεί να παρατηρήσει κανείς την πορεία μιας θεμελιώδους ορμής, όπως είναι το πάθος της ηδονής. Η ηδονή δεν περιορίζεται ποτέ στα στενά όρια μιας απομονωμένης αισθησιακής αντίδρασης ή μιας σωματικής αίσθησης. Αντιθέτως, εισβάλλει καταλυτικά τόσο στο γνωστικό όσο και στο επιθυμητικό πεδίο, υποτάσσοντας άμεσα τη φαντασία, την προσοχή και τις ανώτερες νοητικές λειτουργίες σε έναν κοινό, αποκλειστικό προσανατολισμό: την ικανοποίηση του εαυτού. Έτσι, η εσωτερική ροπή του πλεονέκτη, για παράδειγμα, δεν παραμένει μια αφηρημένη ιδέα· βρίσκει στα τυχερά παίγνια το ιδανικό πεδίο έκφρασης και υλοποίησης, μετατρέποντας μια άλλοτε ανέμελη ή ουδέτερη ενασχόληση σε αναγκαίο, αδήριτο όργανο πλήρωσης μιας ακόρεστης και τυραννικής επιθυμίας.

Η Δυναμική της Εστίασης: Η Τυραννική Μονοπώληση της Συνείδησης

Το πρωταρχικό και πλέον χαρακτηριστικό φαινόμενο που σηματοδοτεί την εγκαθίδρυση ενός πάθους είναι η απόλυτη, σχεδόν υπνωτική δέσμευση της προσοχής. Υπό την επήρεια της εμπαθούς διέγερσης, ολόκληρος ο προσανατολισμός του υποκειμένου υφίσταται μια βίαιη συστολή. Το πάθος λειτουργεί σαν ένας ισχυρός μαγνήτης που ελκύει αδιάκοπα το βλέμμα της συνείδησης, κατευθύνοντάς το αποκλειστικά προς το αντικείμενό του και προς οτιδήποτε βρίσκεται σε άμεση ή έμμεση συνάφεια με αυτό. Στο πλαίσιο αυτής της ψυχολογικής αναταραχής, κινητοποιούνται αθρόες και συντονισμένες όλες οι διαθέσιμες δυνάμεις —πνευματικές και σωματικές— με μοναδικό, αδιαπραγμάτευτο σκοπό την κατάκτηση και την απόλαυση του στόχου.

Είτε εξετάσουμε τη συμπεριφορά του εμπαθούς παίκτη που παραμένει προσηλωμένος στην τύχη του, είτε αναλύσουμε την ψυχολογική κατάσταση εκείνου που κατατρέχεται από τη ιδέα της εκδίκησης, ο μηχανισμός παραμένει απαράλλακτος. Η παράσταση του εφικτού στόχου, της έριδος ή της ικανοποίησης αποκτά μια τέτοια ένταση, μια τέτοια ζωηρότητα και ισχύ, ώστε να επισκιάζει πλήρως και καταλυτικά κάθε άλλη πνευματική διεργασία. Η προσοχή προσκολλάται μονομερώς σε αυτές ακριβώς τις παραστάσεις, αποκομμένη πλέον από κάθε υγιές βουλητικό αντίβαρο. Το δε επιθυμητικό σύστημα κυριαρχεί ολοκληρωτικά επί του γνωστικού, επιστρατεύοντας κάθε θεμιτό ή αθέμιτο μέσο προκειμένου να υπερπηδήσει τα εμπόδια και να φτάσει στην πολυπόθητη εκπλήρωση.

Ωστόσο, μέσα σε αυτή την αμπαοκλείστου προσανατολισμού πορεία, (Ο όρος χαρακτηρίζει μια πορεία που είναι μεν προσηλωμένη σ' έναν απόλυτο, εμμονικό στόχο - όπως η ανάβαση του Abao, παραπέμπει στο γνωστό φανταστικό πλάσμα του Jorge Luis Borges (από το Βιβλίον των φανταστικών όντων), το οποίο ζει στη βάση του Πύργου της Νίκης στο Τσιτόρ και ζωντανεύει μόνο όταν κάποιος ανεβαίνει τα σκαλιά, φτάνοντας στην τελειότητα μόνο στο τελευταίο σκαλί, αν ο άνθρωπος είναι εντελώς αγνός. Συμβολίζει την απόλυτη αναζήτηση της τελειότητας, την πνευματική ανάβαση και την ευθραυστότητα του ανθρώπινου εγχειρήματος.-, αλλά ταυτόχρονα είναι εγκλωβισμένη στα στενά, κλειστά όρια ενός καταναγκαστικού πάθους που δεν αφήνει περιθώρια διαφυγής) παρατηρείται ένα βαθύτατο και εντυπωσιακό ψυχολογικό παράδοξο όταν η ένταση του πάθους αγγίζει τα όρια της σφοδρότητας. Όταν το πάθος γίνει απολύτως κυρίαρχο και κατακλυσμικό, η συμβολική διάγνωση της πραγματικότητας επισκοτίζεται σε τέτοιο βαθμό, ώστε η άμεση λεκτική έκφρασή του να καθίσταται αδύνατη. Το άτομο χάνει τη δυνατότητα να αρθρώσει και να οριοθετήσει εννοιολογικά αυτό που το κατατρώγει, διότι η εμπειρία είναι τόσο πυκνή και βίαιη που αντιστέκεται στη γλώσσα.

Εντούτοις, αποκαλυπτικό είναι το γεγονός ότι το πάθος αρχίζει να εκτονώνεται, να χάνει την ορμή του και να εξασθενεί ακριβώς τη στιγμή που το υποκείμενο καταφέρνει να το εκφράσει διά λέξεων. Όπως ακριβώς ο παροξυνθέντας από τον θυμό και την οργή άνθρωπος πραΰνεται σταδιακά και ανακτά την εσωτερική του ισορροπία όταν οδηγηθεί στο σημείο να εξωτερικεύσει και να αρθρώσει διεξοδικά τον λόγο του, έτσι και η γλώσσα λειτουργεί ως το πρώτο, καθαρτικό ανάχωμα απέναντι στην αλαλία ή την αφασία του ασυνείδητου παροξυσμού.

Η Αυτοσυντήρηση και η Παραμόρφωση της Αντικειμενικής Πραγματικότητας

Κάθε πάθος, από τη στιγμή που θα ριζώσει στην ανθρώπινη ψυχή, δεν παραμένει παθητικό· διέπεται από μια ακατανίκητη, έμφυτη τάση αυτοσυντήρησης, μεγέθυνσης και διαρκούς τροφοδότησης. Σύμφωνα με τον θεμελιώδη νόμο της ψυχικής οικονομίας που διέπει τα φαινόµενα αυτά, παν πάθος τείνει διαρκώς προς τούτο, ὅπερ συμφωνεί προς εαυτό, ὅπερ χρησιμεύει προς αύξησιν ή διατήρησιν τούτου. Η εσωτερική αυτή ορμή καθιστά το πάθος έναν ζώντα οργανισμό που απαιτεί αδιάκοπη τροφή για να επιβιώσει και να επεκταθεί.

Η παρατήρηση αυτή επαληθεύεται καθημερινά σε ολόκληρο το φάσμα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Το πάθος της υπερηφάνειας, παραδείγματος χάριν, τείνει διαρκώς να μικρύνει, να υποτιμήσει και να απαξιώσει τις ξένες υπηρεσίες και προσφορές, προκειμένου να διατηρήσει αλώβητο το αίσθημα της αυταρέσκειας του υποκειμένου. Ο υπερήφανος τροφοδοτείται και γιγαντώνεται ανάλογα με τον βαθμό που κολακεύεται· η κολακεία λειτουργεί ως το καύσιμο που διατηρεί ζωντανή τη φλόγα της έπαρσης. Αυτή η τάση δεν αποτελεί απλώς ένα ψυχολογικό ιδίωμα, αλλά αντανακλά τον γενικότερο νόμο της εξωτερικής φύσης, όπου κάθε ον αγωνίζεται με νύχια και με δόντια να διατηρήσει και να επαυξήσει την ύπαρξή του απέναντι στη φθορά.

Υπό το καθεστώς αυτής της τεράστιας ψυχικής ορμής, η φαντασία —η οποία κανονικά θα όφειλε να υπηρετεί την αλήθεια και τη δημιουργία— μεταλλάσσεται σε έναν μηχανισμό επιλεκτικής παραγωγής παραστάσεων. Η λειτουργία της συνίσταται πλέον στο να απομονώνει ό,τι τροφοδοτεί το πάθος και να απορρίπτει καθετί που το απειλεί: Ο εμπαθής μισάνθρωπος, για παράδειγμα, ανακαλεί αβίαστα στη μνήμη του και πιστεύει χωρίς δεύτερη σκέψη κάθε κακόβουλη φήμη ή συκοφαντία που έχει ακούσει εναντίον του αντιπάλου του, αποκλείοντας κάθε θετική πληροφορία. Ο ερωτόληπτος αδυνατεί πλήρως να αντικρίσει την αντικειμενική πραγματικότητα· η κρίση του θολώνεται σε τέτοιο βαθμό, ώστε ακόμα και τα προφανή, αντικειμενικά ελαττώματα της αγαπημένης του να μεταλλάσσονται στη φαντασία του σε μοναδικές, απαράμιλλες καλλονές. Ο κατεχόμενος από μένος και έχθρα χάνει την ικανότητα της δίκαιης αποτίμησης, με αποτέλεσμα να αντιλαμβάνεται ακόμα και τις ευγενέστερες, ανιδιοτελείς πράξεις του αντιπάλου του ως κοινές, πονηρές ή εντελώς ασήμαντες.

Ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα αυτής της συστηματικής στρέβλωσης, ο άνθρωπος υπό την επήρεια του πάθους αποκτά μια παγιωμένη, εμμονική ροπή να θεωρεί ως απόλυτα αληθές εκείνο ακριβώς που η επιθυμία του υπαγορεύει να είναι αληθές. Η υποκειμενική επιθυμία ταυτίζεται αυθαίρετα με την αντικειμενική πραγματικότητα. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της ψυχολογικής αυταπάτης αποτελεί η κατάσταση του πολέμου, όπου —όπως παρατηρείται διαχρονικά— έκαστος πιστεύει με αξιοσημείωτη ευκολία μόνον εκείνες τις ειδήσεις και τις αναφορές που κολακεύουν τις ελπίδες του και του είναι απολύτως ευνοϊκές, αγνοώντας επιδεικτικά την αμείλικτη πραγματικότητα.

Η Κλιμάκωση, η Επανάληψη και η Αλυσιδωτή Συγγένεια των Παθών

Η εσωτερική αρχιτεκτονική των παθών δεν παραμένει στατική· ακολουθεί συγκεκριμένους, αμείλικτους νόμους εξέλιξης και κλιμάκωσης. Ένας από τους πλέον καθοριστικούς νόμους της ψυχολογικής αυτής δυναμικής είναι ότι δυσκολίαι και κωλύματα, ἅτινα εις την σφοδράν επιθυμίαν παρεμβάλλονται, ενισχύουσι το πάθος. Αντί τα εμπόδια να λειτουργήσουν ως ανασχετικός παράγοντας ή ως αφορμή για επανεκτίμηση, επιτελούν ακριβώς το αντίθετο έργο: λειτουργούν ως καταλύτες που φουντώνουν την ένταση και μετατρέπουν την απλή επιθυμία σε ακατανίκητη εμμονή.

Τη δραματική αυτή αλήθεια επιβεβαιώνει η περίπτωση του μεθύσου, ο οποίος, όταν στερηθεί τα οικονομικά μέσα ή βρεθεί αντιμέτωπος με την έλλειψη χρημάτων, δεν οδηγείται στη σωφροσύνη αλλά διολισθαίνει από την ψυχική μανία στην πράξη της ευθείας παρανομίας, υποπίπτοντας στο βαρύτερο έγκλημα της κλοπής προκειμένου να εξασφαλίσει το μέσο της ικανοποίησής του.

Παράλληλα, ο μηχανισμός του εθισμού αποκαλύπτεται στον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται τα ίδια τα πάθη. Επιθυμίες που ικανοποιούνται αδιάκοπα, επαναλαμβανόμενες μηχανικά στον χρόνο, καταντούν νομοτελειακά πάθη που δεσπόζουν στην ψυχή. Η συχνή κατανάλωση πνευματωδών ποτών ή η έξη στο κάπνισμα αποτελούν κλασικά παραδείγματα σταδιακής μετάλλαξης μιας απλής πράξης σε τυραννική εξάρτηση. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, η κλασική παιδαγωγική και ψυχολογική σκέψη θεωρεί επιτακτική την ανάγκη να απομακρύνονται οι νέοι, όσο το δυνατόν νωρίτερα και αποτελεσματικότερα, από τις αισθητικές ηδονές, ανεξάρτητα από τη μορφή ή το προσωπείο που αυτές λαμβάνουν, προκειμένου να μην αλλοιωθεί η ευαίσθητη δομή της νεανικής βούλησης.

Επιπρόσθετα, τα πάθη δεν δρουν ποτέ μεμονωμένα· διατηρούν μεταξύ τους υπόγειους, ισχυρούς δεσμούς συγγένειας. Όσω εγγύτερον συγγενή είνε τα πάθη, τοσούτω και ευκολώτερον συναλλάσσονται και το μέν προκαλεί το έτερον. Υπάρχει μια αλυσιδωτή αντίδραση ηθικής φθοράς, όπου η εμφάνιση του ενός ελαττώματος προετοιμάζει το έδαφος για την εμφάνιση ενός άλλου: ο υπερήφανος μεταπίπτει με αξιοσημείωτη ευκολία στην καχυποψία και τη μισαλλοδοξία, ενώ ο μέθυσος ολισθαίνει νομοτελειακά στην ηδυπάθεια και στην πλήρη απαξίωση των ηθικών αρχών. Η ψυχή, χάνοντας το κέντρο βάρους της, γίνεται έρμαιο μιας αλληλοδιάδοχης αλυσίδας παθών.

Οι Ολέθριες Συνέπειες: Η Απώλεια της Ελευθερίας και η Πνευματική Υποδούλωση

Παρότι στην πολυπλοκότητα της ιστορικής εξέλιξης ορισμένα πάθη λειτούργησαν ενδεχομένως ως αφετηρίες ή κινητήριες δυνάμεις για την παραγωγή σπουδαίων ιστορικών συμβεβηκότων —καθώς η ανθρώπνη ενέργεια πολλές φορές αφυπνίζεται μέσα από θυελλώδεις συγκρούσεις—, από την αυστηρή και ύψιστη σκοπιά του Λόγου παραμένουν εξ ολοκλήρου απορριπτέα. Ο λόγος αυτής της κατηγορηγορικής απόρριψης δεν έγκειται στο γεγονός ότι το λογικό απουσιάζει τελείως από αυτά, αλλά στο ότι τα πάθη αφαιρούν την ελευθερία και καθιστῶσιν τὸν ἄνθρωπον δοῦλον τῶν ἡδονῶν.

Η ουσία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας θεμελιώνεται στην αυτονομία της βούλησης και στην ικανότητα του πνεύματος να αυτοκατευθύνεται. Το πάθος, αντιθέτως, καταργεί αυτή την αυτονομία. Μετατρέπει το υποκείμενο από ελεύθερο δημιουργό σε άβουλο ακόλουθο των αισθητικών εντυπώσεων και των κατώτερων ορμών. Οι δε συνέπειες αυτής της θεμελιώδους υποδούλωσης εκδηλώνονται σε πολλαπλά επίπεδα της ψυχικής και κοινωνικής ζωής:

Η αμβλύτης των νοητικών δυνάμεων: Από την κυριαρχία των σφοδρών παθών προκύπτει μια γενικευμένη, επικίνδυνη πνευματική τύφλωση. Το άτομο περιάγεται σε μια κατάσταση πλήρους αδιαφορίας για οτιδήποτε άλλο πέρα από το αντικείμενο του πάθους του, απαξιώνοντας την επιστήμη, την τέχνη, την ηθική και τις υψηλότερες πνευματικές αναζητήσεις.

Η ταραχή των παραστάσεων και οι ακραίες πλάνες: Η εξημμένη και ανεξέλεγκτη φαντασία γεννά τερατώδεις ψευδαισθήσεις και οδηγεί σε καταστροφικές συμπεριφορές. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί η φιγούρα του χαρτοπαίκτη: όταν αποτυγχάνει να κερδίσει και έρχεται αντιμέτωπος με την οικονομική του καταστροφή, χάνει κάθε έλεγχο, φτάνοντας στο σημείο να διασχίζει και να καταστρέφει τα παιγνιόχαρτά του, να βρίζει ή ακόμα και να κακοποιεί την ίδια του τη σύζυγα και τα τέκνα του, συμπεριφερόμενος με παράλογη μανία ως να αποτελούσαν αυτά την αποκλειστική αιτία της προσωπικής του απώλειας.

Η ριζική διαστρέβλωση της κρίσης: Τα πάθη διαβρώνουν συστηματικά την ηθική ακεραιότητα και την κρίση του ανθρώπου. Ο φιλόδοξος, για παράδειγμα, χάνει κάθε αίσθηση αξιοπρέπειας· αποδέχεται, δικαιολογεί και συγχωρεί τα πάντα, ακόμα και τις πλέον εξευτελιστικές συμπεριφορές, αρκεί αυτές να προέρχονται από εκείνον που τον κολακεύει ή από κάποιον που σέρνεται υποτακτικά μπροστά του.

Η ταπείνωση της ανθρώπινης φύσης: Συνολικά, η μακροχρόνια επίδραση των παθών μεταβάλλει, υποβαθμίζει και ταπεινώνει βάναυσα τις πνευματικές και σωματικές δυνάμεις του ανθρώπου, αποστερώντας τον από την εσωτερική του ευγένεια.

Η Οδός της Κάθαρσης: Μέσα και Στρατηγικές Αντιμετώπισης

Μπροστά σε αυτή την αμπαοκλείστου χαρακτήρα απειλή της ψυχικής διάλυσης, αναδύεται το καίριο και υπαρξιακό ερώτημα που απασχόλησε διαχρονικά τους στοχαστές: Πώς δύναται τις να μη κυριευθή υπό των παθών; Η απελευθέρωση από την τυραννία των κατώτερων ορμών δεν αποτελεί καρπό της τύχης ή μιας συγκυριακής διάθεσης, αλλά προϊόν συνειδητής, μεθοδικής και αδιάλειπτης ηθικής άσκησης. Τα θεμελιώδη μέσα διά των οποίων μπορεί κάποιος είτε να αποφύγει εξ ολοκλήρου τα πάθη είτε να εξασθενήσει και να τιθασεύσει τα ήδη κτηθέντα συνοψίζονται σε τέσσερις βασικούς πυλώνες:

Πρώτον, η γεωγραφική και περιβαλλοντική αποστασιοποίηση: Η πρώτη και ίσως πλέον άμεση άμυνα συνίσταται στην εκούσια αποχή. Όταν το άτομο απέχει συστηματικά και συνειδητά από τόπους, πρόσωπα και αντικείμενα που λειτουργούν ως άμεσοι σπινθήρες και εξεγείρουν τις επιθυμίες, στερεί από το πάθος την απαραίτητη τροφή του για να αναπτυχθεί.

Δεύτερον, η ενεργός ανάμνηση των ηθικών και θρησκευτικών κανόνων: Η σταθερή και διαρκής εσωτερική υπενθύμιση των υψηλών αρχών λειτουργεί ως πνευματική θωράκιση. Η ηθική διδασκαλία υπενθυμίζει αδιάκοπα ότι ο άνθρωπος δεν πλάστηκε για να είναι έρμαιο και δούλος των ηδονών, αλλά κύριος των αισθητικών του εντυπώσεων. Η δε θρησκευτική παιδεία καλεί τον άνθρωπο να ανυψώσει το πνεύμα του όχι καθ' ὁμοίωσιν του αλόγου και ενστικτώδους ζώου, αλλά του θείου, υποτάσσοντας τις αισθητικές ορμές και τις σωματικές απαιτήσεις στις υψηλές επιταγές του Λόγου.

Τρίτον, η εκούσια δυσχέρεια και η αποτροπή: Η σκόπιμη επιλογή περιβαλλόντων που ελέγχουν την ηθική χαλάρωση. Εάν κάποιος γνωρίζει ότι έχει την τάση να διολισθαίνει σε ανώφελες ή επιζήμιες καταστάσεις συχνάζοντας σε κοινά καπηλεία, θα ωφεληθεί τα μέγιστα αν επιλέξει να κατευθύνει τα βήματά του και να συγχρωτίζεται με κύκλους ευπολήπτων ανθρώπων. Εκεί, η εσωτερική αιδώς, ο κοινωνικός σεβασμός και η παρουσία αξιοπρεπών μαρτύρων λειτουργούν ως ισχυρός ανασχετικός παράγοντας, αποτρέποντάς τον από το να προβεί σε κατάχρηση του πάθους του.

Τέταρτον, η μετωπική και αποφασιστική αντίσταση στο επερχόμενο πάθος: Όταν το πάθος επιχειρήσει να εισβάλει στη συνείδηση, απαιτείται άμεση και οξεία επαγρύπνηση. Απαιτείται βαθιά γνώση του μηχανισμού του, άμεση ψυχική αντιπαράθεση μαζί του, καθαρή συνειδητοποίηση του αντιήθικου, αμπαοκλείστου και απρεπούς χαρακτήρα του, και πάνω από όλα η επιστράτευση μιας ακλόνητης, αλύγιστης θέλησης που θα σταθεί ανάχωμα στην εσωτερική ροπή.

Ψυχολογικές Θεμελιώσεις και Επιστημονικές Επιβεβαιώσεις

"Η ψυχανάλυση καταδεικνύει με απόλυτη σαφήνεια ότι το Εγώ δεν αποτελεί απόλυτος κυρίαρχος στο εσωτερικό του βασίλειο, καθώς οι ασυνείδητες ερμηνείες, οι αρχέγονες ενορμήσεις και τα πάθη υποτάσσουν διαρκώς και καταλυτικά τη βούληση."

— Sigmund Freud (Επιβεβαίωση της θέσης περί απώλειας της ουσιαστικής ελευθερίας και υποδούλωσης του ανθρώπου στις ηδονές).

"Η παγίωση μιας επαναλαμβανόμενης επιθυμίας οδηγεί νομοτελειακά στη δημιουργία μιας δεσπόζουσας πνευματικής συνήθειας, η οποία επαναπροσδιορίζει ολοκληρωτικά τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο προσλαμβάνει, ερμηνεύει και δομεί το περιβάλλον του."

— William James (Επιβεβαίωση των μηχανισμών εθισμού, επανάληψης και διέγερσης της φαντασίας).

"Η γνωστική στρέβλωση, κατά την οποία το άτομο ταυτίζει αυθαίρετα την αντικειμενική αλήθεια με τις υποκειμενικές του επιθυμίες και προσδοκίες, αποτελεί τον πυρήνα της συναισθηματικής προκατάληψης."

— Jean Piaget (Επιβεβαίωση της αλλοίωσης των παραστάσεων, της κρίσης και της υποκειμενικής πρόσληψης της πραγματικότητας).