Έκφραση - Έκθεση: Μια Διαδικασία Προσέγγισης



Μελάς Δ. Διονύσιος,
 Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου




      Η γλώσσα μαθαίνεται με κάποια σειρά: από την ακρόαση και την προ­φορική έκφραση στην ανάγνωση και τη γραπτή έκφραση. Έτσι η γραπτή έκ­φραση, για να είναι επιτυχημένη, πρέπει απαραιτήτως να στηρίζεται και να ενισχύεται από εμπειρίες προφορικής έκφρασης και ακρόασης και να διευ­ρύνεται με το διάβασμα.
      Κατά τον ίδιο τρόπο, αντικείμενα της γραμματικής, όπως συλλαβισμός, στίξη, κλίση ονομάτων ή ρημάτων, ορθοφωνία και χρήση, δε γίνονται κτήμα των μαθητών, αν διδάσκονται μεμονωμένα. Μαθαίνονται καλύτερα κατά τη διαδικασία του γραψίματος, όπου η αμεσότητα της προσπάθειας θα βοηθήσει τα παιδιά όχι μόνο να τα καταλάβουν καλύτερα αλλά και να εκτιμήσουν τη σημασία τους.

Συμπεράσματα ερευνών

      Η προσπάθεια να διδάξουμε τα παιδιά να εκφράζουν γραπτώς τις σκέ­ψεις τους αρχίζει από τότε που το παιδί έρχεται για πρώτη φορά στο σχολείο και έκτοτε είναι συνεχής. Τα αποτελέσματα αυτής της διδακτικής προσπά­θειας δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν. Ασφαλώς, πολλοί μαθαίνουν να εκφράζονται άνετα, άλλοι σε περιορισμένο βαθμό και κάποιοι μόλις τα κα­ταφέρνουν. Δεν είναι ξεκαθαρισμένο πόση επίδραση έχουν οι διδακτικές προσπάθειες στην ικανότητα του ατόμου να εκφράζεται γραπτώς. Εντούτοις υπάρχουν κάποια δεδομένα ερευνών, που μπορεί να μας οδηγήσουν σε ορι­σμένα συμπεράσματα και στη λήψη αποφάσεων για τις διδακτικές ενέργειες που μπορεί να χρησιμοποιηθούν. Επιλεκτικά, θα αναφέρω μερικά από τα δεδομένα αυτά.
Κίνητρα για γράψιμο
      Επίκεντρο της γραπτής διαδικασίας είναι τα κίνητρα που έχουν οι μαθη­τές να εκφράζουν γραπτώς τις ιδέες τους. Οι μαθητές θέλουν να εκφραστούν και να επικοινωνήσουν με τους άλλους. Συχνά όμως πιστεύουν ότι αυτό που έχουν να πουν δεν είναι σημαντικό, και έτσι τείνουν να αδιαφορούν για το γράψιμο. Θα πιστέψουν ότι το γραπτό τους έχει αξία, αν αποκτήσουν εμπει­ρίες που θα επιβεβαιώνουν αυτήν την πεποίθηση. Κι αυτές τις εμπειρίες τις αποκτούν τα παιδιά, συνήθως, όταν τους δίνονται ευκαιρίες να γράψουν πάνω σε θέματα που έχουν για τα ίδια εξαιρετικό ενδιαφέρον ή τα οποία τους είναι ιδιαίτερα οικεία.
      Τη δύναμη της γλώσσας τη νιώθουν οι μαθητές όταν γράφουν για θέματα που κατέχουν. Ξέρουν ότι με τον προφορικό λόγο μπορεί να κάνουν κάποιον να θυμώσει, να χαρεί, να νιώσει άνετα ή φιλικά. Με το γραπτό κείμενο σπά­νια έχουν την ευκαιρία μιας τέτοιας αντίδρασης. Όμως θα συνειδητοποιή­σουν τη δύναμη της γραπτής γλώσσας, όταν κάποιοι αντιδράσουν στα γραπτά τους. Για παράδειγμα, αν, συμμετέχοντας με ένα κείμενό τους σε ένα διαγω­νισμό, λάβουν ως έπαθλο ένα δώρο, αρχίζουν να νιώθουν ότι ένα γραπτό έχει δύναμη και χρησιμότητα κι ακόμη ότι έχει σημασία ο τρόπος που γράφει κά­ποιος κάτι.
      Τα παιδιά, επίσης, πρέπει να αποκτήσουν τη βεβαιότητα ότι έχουν την ικανότητα να εκφραστούν γραπτώς. «Ο φόβος» για το γράψιμο προέρχεται πολλές φορές από την υπερβολική σημασία που δίνουν οι μαθητές στην «ορθότητα» και όχι από το ότι δεν έχουν ιδέες για ένα αντικείμενο. Ο φόβος αυτός μπορεί να εδραιώσει μια αρνητική συμπεριφορά για τη γραπτή έκ­φραση. Αυτή όμως η συμπεριφορά μπορεί να αντιστραφεί και να γίνει θε­τική, αν ο δάσκαλος και η τάξη δείξουν ενδιαφέρον για τα καλά στοιχεία που περιλαμβάνει ένα γραπτό. Μετά από μια τέτοια επιβεβαίωση, η εμπιστοσύνη που ο μαθητής αποκτά για τον εαυτό του θα τον βοηθήσει στην απόκτηση των απαραίτητων για τη γραπτή έκφραση δεξιοτήτων.
      Τα παιδιά πρέπει να πιστέψουν ότι το να μάθουν να εκφράζονται γρα­πτώς έχει μεγάλη σημασία γι’ αυτά. Αν δεν πεισθούν για την αξία της γρα­πτής έκφρασης, τα γραπτά τους θα είναι άνευρα και ανιαρά. Κι αν μάλιστα διαπιστώσουν ότι το ενδιαφέρον των μεγάλων εξαντλείται στην «ορθότητα», τον τύπο μάλλον παρά σ’ εκείνο που έχει να πει κάποιος, το περιεχόμενο, τότε είναι πιθανόν να δουν τη γραπτή έκφραση ως κάτι το οποίο επιβάλλεται απ’ έξω παρά ως ανάγκη εξωτερίκευσης ιδεών μέσω του γραπτού λόγου.

Γραμματική
      Η διδασκαλία της τυπικής γραμματικής, αν χωριστεί από τη διαδικασία της γραπτής έκφρασης, έχει μικρή ως και καθόλου επίδραση στην ικανότητα των μαθητών να γράφουν. Κανένα σύστημα γραμματικής, αν δε συνδεθεί άμεσα με τη γραπτή έκφραση, δε θα βοηθήσει τους μαθητές να βελτιώσουν το γράψιμό τους. Επιπλέον, έχει διαπιστωθεί ότι, όπου η διδασκαλία της γραμματικής παίρνει πολύ διδακτικό χρόνο και δε συνδέεται με τη γραπτή έκφραση, τα αποτελέσματα είναι αρνητικά. Δηλ., όχι μόνο δεν έχουν πρόοδο οι μαθητές σ’ αυτόν τον τομέα, αλλά μπορεί να έχουν και οπισθοδρόμηση. Αυτό δε σημαίνει ότι η γραμματική δεν έχει θέση σε ένα πρόγραμμα γραπτής έκφρασης. Γνώση των γραμματικών φαινομένων και κατάλληλης χρήσης εί­ναι απαραίτητα. Έχει διαπιστωθεί όμως ότι η διδασκαλία της γραμματικής γίνεται πιο αποτελεσματική, όταν ανακύπτει η ανάγκη για βελτίωση της γρα­πτής έκφρασης των μαθητών.

Σύνθεση προτάσεων
      Οι ασκήσεις σύνθεσης προτάσεων, γραπτών και προφορικών, ακόμη κι αν γίνονται με περιορισμένη ή καθόλου χρήση γραμματικών όρων, μπορεί να βοηθήσουν τους μαθητές στην καλύτερη σύνταξη προτάσεων.

Ποσότητα
      Το γράψιμο από μόνο του δεν προάγει απαραίτητα την ποιότητα της γρα­πτής έκφρασης. Με άλλα λόγια, η απλή αύξηση του αριθμού των ευκαιριών για γράψιμο, χωρίς την κατάλληλη διδασκαλία και την εκμετάλλευση άλλων μαθησιακών ευκαιριών, δεν προάγει από μόνη της σε σημαντικό βαθμό τις δεξιότητες των μαθητών σ’ αυτόν τον τομέα.

Αντίδραση-ανταπόκριση
      Όπως προκύπτει από σχετικές έρευνες, έχουμε καλύτερα αποτελέσματα σε γραπτά στα οποία αντιδρούν δάσκαλοι και συμμαθητές. Η ανταπόκριση του αναγνώστη σε ένα γραπτό είναι αυτό που ανεβάζει την ποιότητα, αφού δίνει πολλές ευκαιρίες για βελτίωση.

Διόρθωση
      Η επισήμανση των θετικών στοιχείων ενός γραπτού προάγει τη γραπτή έκφραση των μαθητών περισσότερο από τη διόρθωση των σφαλμάτων τους.

Διάβασμα κειμένων
      Το πρόγραμμα γραπτής έκφρασης που ενθαρρύνει τους μαθητές να δια­βάζουν πολύ και αφιερώνει πολύ χρόνο στην ανάλυση του νοήματος και των εκφραστικών τρόπων των κειμένων έχει αποδειχθεί αποτελεσματικό για τη βελτίωση της γραπτής έκφρασης. Ειδικότερα τα κείμενα πρέπει να εξετάζο­νται υπό το πρίσμα των εξής παραμέτρων: θέμα, περιβάλλον - σκηνικό, πλοκή, σκιαγράφηση χαρακτήρων, οπτική γωνία, ύφος, είδος, γραμματολο­γικά στοιχεία, προθέσεις δημιουργού.

Δραστηριότητες πριν από το γράψιμο
      Εκείνο που έχει ενδιαφέρον για τους ερευνητές είναι περισσότερο η δια­δικασία γραφής ενός κειμένου και λιγότερο το τελικό προϊόν. Έχει βρεθεί ότι η έμφαση στις πριν από το γράψιμο δραστηριότητες οδηγεί σε καλύτερη ποιότητα γραπτού. Σ’ αυτήν τη φάση περιλαμβάνονται ασκήσεις, εμπειρίες ή δραστηριότητες, που ενθαρρύνουν τη δημιουργική σκέψη πριν καταπιαστούν τα παιδιά με το γράψιμο. Αυτές οι δομημένες παρωθητικές δραστηριότητες, οι οποίες μπορεί να γίνουν όχι μόνο πριν αλλά και κατά τη διάρκεια του χρό­νου που τα παιδιά γράφουν, διευκολύνουν τους μαθητές να σκέφτονται, να μιλάνε, να γράφουν και να εργάζονται ατομικά και σε ομάδες.
      Η ανταλλαγή εμπειριών από τις γραπτές εργασίες, η διόρθωση κατά ομάδες, η μίμηση προτύπων και η ενεργός συμμετοχή του δασκάλου ως τρο­φοδότη και εμπνευστή είναι πρακτικές που η έρευνα έδειξε ότι είχαν ως απο­τέλεσμα τη βελτίωση της γραπτής έκφρασης των μαθητών.

Η γραπτή έκφραση ως διαδικασία

      Η έκθεση ήταν μέρος του προγράμματος του σχολείου για πολλά χρόνια. Όμως τα αποτελέσματα σπάνια ήταν ενθαρρυντικά, ίσως επειδή ή διδασκα­λία πολύ συχνά έδινε έμφαση σε ο,τιδήποτε άλλο εκτός από την ίδια τη δια­δικασία του γραψίματος. Ως θέματα εκθέσεων, συνήθως, δίνονταν τίτλοι όπως: «Πώς πέρασα το καλοκαίρι» ή «Πώς γιορτάζουμε τις Απόκριες». Εκείνα τα σημεία που περισσότερο πρόσεχαν οι δάσκαλοι ήταν: καθαρά γράμματα, ορθογραφία, «πλήρεις» προτάσεις, ορθή χρήση των κεφαλαίων γραμμάτων, κατάλληλη στίξη. Πολλές φορές τα γραπτά δεν ανταποκρίνονταν στις προσδοκίες του δασκάλου, ο οποίος τα «διόρθωνε», για να τα ξαναγρά­ψει ο μαθητής σ’ έναν αποδεκτό τύπο. Είναι ευνόητο ότι κάτω από τέτοιες συνθήκες δεν ήταν πολλά τα παιδιά που χαίρονταν το γράψιμο. Παίρνοντας πίσω τα γραπτά τους κοκκινισμένα και μάλιστα με την εντολή να τα ξανα­γράψουν, ένιωθαν απέχθεια για την όλη διαδικασία.
      Τώρα πολλοί δάσκαλοι εργάζονται με έναν άλλο τρόπο. Διδάσκουν τη γραπτή έκφραση μέσα από μια διαδικασία, η αξία της οποίας συνίσταται στο ότι ενθαρρύνονται τα παιδιά να γράφουν και αποκτούν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους καθώς και δεξιότητες για όλα τα είδη της γραπτής έκφρασης. Επιπλέον, η διαδικασία αυτή αρέσει στα παιδιά και μπορούν εύκολα να την ακολουθήσουν, αν τα καθοδηγήσουμε κατάλληλα, όπως αναπτύσσεται στη συνέχεια αυτού του άρθρου. Σχετικές προβλέψεις υπάρχουν στο εν ισχύει Αναλυτικό πρόγραμμα που υλοποιείται με το διδακτικό υλικό Η γλώσσα μου.

      Πιο συγκεκριμένα, το Α.Π. κάτω από τον τίτλο Γραπτή έκφραση προτεί­νει στόχους προς επίτευξη μέσα από συγκεκριμένες δραστηριότητες και πε­ριεχόμενο. Το πρόγραμμα αυτό μπορεί να πραγματωθεί με πρωτοβουλία του διδάσκοντος, ο οποίος θα χρησιμοποιήσει ως βασικό βοήθημα το διδακτικό υλικό του ΥΠΕΠΘ. Στην εισαγωγή του βιβλίου του δασκάλου δίνονται μεθο­δολογικές οδηγίες για τη γραπτή έκφραση, ενώ στα επιμέρους μαθήματα υποδεικνύονται συγκεκριμένες δραστηριότητες. Οι δραστηριότητες αυτές είναι ενδεικτικές, που σημαίνει ότι ο δάσκαλος μπορεί να τις προσαρμόσει σύμφωνα με τις συνθήκες της τάξης του. Εξάλλου, η βιωματική προσέγγιση του γλωσσικού μαθήματος, καθώς και οι ευκαιρίες που παρέχουν για γλωσ­σική έκφραση όλα τα άλλα μαθήματα, μπορούν να αποτελέσουν κίνητρο και να δώσουν πολλές ευκαιρίες στα παιδιά ώστε να εκφραστούν γραπτώς.
      Αν η διδασκαλία της γραπτής έκφρασης ακολουθήσει τις φάσεις που υποδεικνύονται παρακάτω, πιστεύω ότι θα προκύψει όφελος για κάθε παιδί. Μια σημαντική ωφέλεια είναι ότι η προσοχή συγκεντρώνεται στην πράξη του γραψίματος και όχι στο τελικό προϊόν. Ένα κείμενο δε γράφεται απλώς και παραδίνεται σε κάποιον να το διαβάσει. Πολλά πρέπει να γίνουν, για να αποφασίσουμε ότι το γραπτό είναι έτοιμο να το διαβάσουν και άλλοι. Ένα άλλο πλεονέκτημα είναι ότι ο μαθητής που κατανοεί σε βάθος τη διαδικασία του γραψίματος μαθαίνει και μια μέθοδο, η οποία μπορεί να έχει εφαρμογή σε πολλούς τομείς: Εξοικειώνεται με τεχνικές και ορολογία που συνδέονται με τη διαδικασία, με αποτέλεσμα να μιλούν για «πρώτη γραφή», «αναθεώρηση», «διόρθωση» κτλ. και να συνεννοούνται. Η διαδικασία τελικά εσωτερικεύεται και ο γράφων θα μπορεί να την ακολουθεί σε περίπτωση που θα του χρειαστεί, όταν πια θα έχει φύγει από το σχολείο.
      Η διαδικασία της γραπτής έκφρασης ακολουθεί βασικά τρεις φάσεις: τη φάση πριν από το γράψιμο, το γράψιμο, τη φάση μετά το γράψιμο. Η τελευ­ταία, για λόγους μελέτης, κυρίως, μπορεί να χωριστεί ως εξής: α) αντίδραση - ανταπόκριση, β) επανεξέταση - διόρθωση, γ) αξιολόγηση.
      Το πρόγραμμα γραπτής έκφρασης πρέπει να περιλαμβάνει ευκαιρίες, ώστε τα παιδιά να διακρίνουν αυτές τις φάσεις και να έχουν μαθησιακές εμπειρίες από την καθεμιά. Οι φάσεις δεν ακολουθούν απαραίτητα μια σειρά. Μπορεί π.χ. οι μαθητές  να διορθώνουν ορθογραφικά και γραμματικά σφάλματα στο τέλος ή να ξανακοιτάζουν για τέτοια σφάλματα καθώς γρά­φουν. Επίσης μπορεί να κάνουν μια πρώτη διόρθωση καθώς γράφουν και να ξανακάνουν μετά το σχολιασμό με τη σειρά που προτείνεται.
      Μερικά γραπτά πιθανόν να μην απαιτούν να τους δοθεί προσοχή σε κα­θεμιά από τις φάσεις που προτείνονται. Για παράδειγμα, σύντομες ασκήσεις για να αποκτήσουν οι μαθητές μεγαλύτερη ευχέρεια στη στίξη. Όμως ας έχουμε στο νου μας ότι όλες οι φάσεις έχουν σημασία και πρέπει να γίνουν ενσυνείδητες ενέργειες, ώστε να αποκτήσουν οι μαθητές εμπειρίες από όλες.


1.   Η πριν από το γράψιμο φάση

      Η προετοιμασία των παιδιών για γράψιμο είναι απαραίτητη, όπως άλλω­στε και των μεγάλων. Τα παιδιά πρέπει να αποφασίσουν τι θα γράψουν για ένα θέμα και να συγκεντρώσουν τις ιδέες τους. Σ’ αυτήν τη φάση πρέπει να συζητήσουν με το δάσκαλο και τα άλλα παιδιά, γιατί, καθώς ακούνε τις από­ψεις των άλλων σε ό,τι τα ίδια λένε, οι ιδέες τους διευρύνονται. Αποτέλεσμα αυτών των ανταλλαγών θα είναι να τους δοθεί μια ώθηση να αρχίσουν να γράφουν. Θεωρώ ότι ο χρόνος που αναλίσκεται σε δραστηριότητες προετοι­μασίας είναι χρόνος που καλώς ξοδεύεται. Πόσο μάλλον αν είναι και χρόνος κατανόησης κειμένου - όταν το γράψιμο συνδέεται με την ανάγνωση - προ­φορικής έκφρασης ή γραμματικής.
      Η πριν από το γράψιμο φάση περιλαμβάνει εμπειρίες, δραστηριότητες ή ασκήσεις, που προσφέρουν υλικό και ιδέες, κατευθύνουν την προσοχή του γράφοντος σε ένα ορισμένο αντικείμενο, διεγείρουν και διευρύνουν τη σκέψη και τη φαντασία, δίνουν κίνητρο για γράψιμο και οδηγούν τον γράφο­ντα από τη φάση του σχεδιασμού ανάπτυξης του θέματος στην ίδια την ανά­πτυξη, στο γράψιμο. Αυτή η φάση πολλές φορές παραβλέπεται και ξαφνικά ζητούμε από τους μαθητές να γράψουν για κάτι χωρίς καν το απαραίτητο έναυσμα.
      Για τους μικρότερους μαθητές και ιδιαίτερα για τους λιγότερο ικανούς η προετοιμασία για γράψιμο μπορεί να χαρακτηριστεί ως σχεδιασμένες μαθη­σιακές εμπειρίες, οι οποίες λαμβάνουν χώρα από τη στιγμή που ενημερώνο­νται ότι θα γράψουν ώσπου να αρχίσουν να γράφουν. Αργότερα, καθώς οι εμπειρίες τους με το γράψιμο εμπλουτίζονται, θα έχουν λιγότερη ανάγκη από αναλυτικά σχεδιασμένες δραστηριότητες σ’ αυτήν τη φάση. Και αυτό γιατί θα αρχίσουν να βρίσκουν κίνητρα σε πηγές, όπως τα καθημερινά διαβάσματά τους.
      Πάντως, επειδή πολλά παιδιά αργούν να προσεγγίσουν το στάδιο που θα βρίσκουν μόνα τους τα κίνητρα να γράφουν, οι καλοσχεδιασμένες δραστη­ριότητες πριν από το γράψιμο θα τα βοηθήσουν να αρχίσουν. Πρώτη τους ανακάλυψη θα είναι ότι κάτι έχουν να πουν και ότι αυτό θέλουν να το εκ­φράσουν.

      Παρακάτω υποδεικνύονται κάποιες δραστηριότητες για την πριν από το γράψιμο φάση:
1.      Παρέχουμε αρκετό υλικό για έμπνευση, π.χ. βιβλία, περιοδικά, εικόνες τοίχου, φωτογραφίες, παιχνίδια λέξεων, κουκλοθέατρο κ.ά.
2.      Δίνουμε ευκαιρίες να δημιουργήσουν τη δική τους «εφημερίδα τοίχου» ή να ανταλλάξουν γραπτές εργασίες με άλλες τάξεις.
3.      Προβλέπουμε αρκετό χρόνο για συζήτηση κειμένων στην τάξη.
4.      Ενθαρρύνουμε δραστηριότητες για συγκέντρωση πληροφοριών με προ­βολή ταινιών, συνεντεύξεις, ακρόαση ιστοριών, ανάγνωση κειμένων, εκ­δρομές και επισκέψεις.
5.      Χρησιμοποιούμε δραματοποιημένες δραστηριότητες ως κίνητρο για γρά­ψιμο.
      Τα θέματα που πραγματεύονται τα παιδιά μπορεί να προέρχονται από διάφορες πηγές και ποικίλες ευκαιρίες. Τα πιο κατάλληλα είναι εκείνα που έχουν ενδιαφέρον για τον γράφοντα. Αν, για παράδειγμα, κρατούν ημερολό­γιο, έχουν να γράψουν για ταξίδια, παιγνίδια, εμπειρίες με φίλους και περι­στατικά σημαντικά για τα ίδια. Στο ημερολόγιό τους θα προστρέχουν να βρουν και να επιλέξουν ελεύθερα θέματα για ανάπτυξη. Ευκαιριακά ο δά­σκαλος μπορεί επίσης να προτείνει θέματα, ιδιαίτερα στην περίπτωση που τα παιδιά δεν μπορούν να αποφασίσουν ή τα προτεινόμενα από το βιβλίο τους θέματα δεν ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντά τους. Θέματα μπορεί να προκύψουν και από συζήτηση στην τάξη. Τα μικρότερα παιδιά χρειάζονται κάποια ιδιαίτερη καθοδήγηση, διαφορετικά υπάρχει ο φόβος να επηρεα­στούν πολύ από τις επιλογές κάποιων συμμαθητών τους. Τα μεγαλύτερα παι­διά, και μάλιστα εκείνα που έχουν εμπειρίες από προηγούμενα χρόνια, μπο­ρεί να συζητήσουν ποικίλα θέματα και να επιλέξουν κάποια απ’ αυτά.
      Τα παιδιά, πέρα από τα κείμενα που περιέχονται στη σειρά Η γλώσσα μου και στα άλλα εγχειρίδια, μπορεί να παίρνουν τα θέματά τους από: (1) βιβλία που τους διαβάζει άλλος ή διαβάζουν τα ίδια, (2) παρατήρηση στο φυ­σικό ή το κοινωνικό περιβάλλον, (3) ακούσματα μουσικής ή λόγου, (4) νέες λέξεις που βρίσκουν, καταγράφουν και συζητούν, (5) παρακολούθηση ρα­διοφωνικών ή τηλεοπτικών εκπομπών και κινηματογραφικών ή θεατρικών έργων.
      Όταν τα παιδιά κατασταλάξουν στο θέμα που θα αναπτύξουν, είναι χρή­σιμο να μάθουν τρόπους να παράγουν σχετικές ιδέες. Κι αυτό θα γίνει αν μάθουν: να χρησιμοποιούν εικόνες και διαγράμματα, να συμβουλεύονται βι­βλία και άλλες πηγές, να παίρνουν και να δίνουν συνεντεύξεις, να κάνουν παρουσιάσεις, να κρατούν σημειώσεις. Πολύ σημαντικό είναι ακόμη να μά­θουν να βάζουν στο χαρτί τις σχετικές με το θέμα ιδέες τους, έτσι όπως τους έρχονται. Αργότερα, στη φάση της γραφής θα έχουν την ευκαιρία να τις ξε­καθαρίσουν περισσότερο και να τις βάλουν σε μια σειρά.


2.   Η φάση του γραψίματος

      Στη διαδικασία της γραπτής έκφρασης η φάση της γραφής του κειμένου πρέπει να καταλαμβάνει το λιγότερο μέρος του διαθέσιμου χρόνου.
      Για ορισμένα παιδιά, τα οποία δαπάνησαν αρκετό χρόνο στη φάση πριν από το γράψιμο, η πρώτη γραφή θα προχωρήσει ομαλά και γρήγορα. Μαθη­τές που απέκτησαν την ευχέρεια να γράφουν θα ανακαλύψουν ότι έχουν πολλά να πουν και θα εκφράσουν τις ιδέες τους με σχετική ευκολία, χωρίς να δίνουν ιδιαίτερη σημασία στο «σωστό» γράψιμο και στην «καθώς πρέπει» πα­ρουσίαση του γραπτού. Αντίθετα, παιδιά που δεν έχουν αποκτήσει αυτήν την ευχέρεια έκφρασης, παρουσιάζουν μια νευρικότητα, δε βρίσκουν εύκολα ιδέες, συχνά θέλουν μια διαρκή επιβεβαίωση. Πολλές φορές αυτά τα παιδιά είναι τόσο προσηλωμένα στο «σωστό» γράψιμο, ώστε διστάζουν να γράψουν μήπως τους ξεφύγει κάποιο λάθος. Μπορούμε να τα βοηθήσουμε να γράφουν με σχετική ευχέρεια ενθαρρύνοντάς τα να γράφουν, αν είναι δυνατόν καθη­μερινά για ποικίλα θέματα. Επίσης ένας καλός τρόπος να αποκτήσουν ευχέ­ρεια στο γράψιμο είναι να ενθαρρύνονται να αναπτύσσουν το θέμα γράφο­ντας όσο το δυνατόν περισσότερες λέξεις σε καθορισμένο χρόνο, χωρίς να ανησυχούν για το αν είναι σωστές. Μόλις αναπτύξουν την ικανότητα να εκ­φράζονται με ευχέρεια, θα μπορούν εύκολα να ασχολούνται ταυτοχρόνως με στοιχεία, όπως καλλιγραφία και ορθογραφία.
      Ο πρώτος αναγνώστης ενός γραπτού είναι εκείνος που το γράφει. Το γράψιμο για τον εαυτό μας είναι σημαντικό. Μας βοηθάει να ανακαλύψουμε τι πιστεύουμε, τι ξέρουμε, τι επιθυμούμε και θέλουμε να πούμε, προτού γρά­ψουμε κάτι που θα το διαβάσουν άλλοι.
      Μεταξύ των άλλων αναγνωστών που τα παιδιά θα ήθελαν να έχουν είναι οι γονείς και τα άλλα πρόσωπα της οικογένειας, συμμαθητές, φίλοι κ.ά. Αν δημιουργηθεί στην τάξη κατάλληλο κλίμα, τα παιδιά θα βλέπουν το δάσκαλό τους ως φίλο και συνεργάτη πρώτα και έπειτα ως αξιολογητή που εμπιστεύο­νται την κρίση του. Έτσι ενσυνείδητα θα τον θέλουν αποδέκτη του γραπτού τους και θα δεχτούν τη βοήθειά του.
      Όταν λοιπόν τα παιδιά γράφουν κάτι που θα διαβάσουν άλλοι, πρέπει να έχουν κατά νου τους αναγνώστες τους. Υπενθυμίζω τη ρήση του Arthur Ap­plebee: «Κάθε γραπτό διαμορφώνεται όχι μόνο από τη λειτουργία ή τη χρήση του, αλλά και από τη γνώση που έχουμε για τους αναγνώστες του». Μια χρή­σιμη μέθοδος είναι να ζητάμε από τα παιδιά να γράψουν για διάφορους ανα­γνώστες, έχοντας στο νου τους έναν και μόνο σκοπό ή να γράφουν στον ίδιο αναγνώστη με σκοπούς ποικίλους. Οι μαθητές πρέπει να είναι ενήμεροι για τους σκοπούς που γράφουν, π.χ. να πληροφορήσουν, να ρωτήσουν, να πεί­σουν να υπενθυμίσουν κάτι.



3.   Αντίδραση-ανταπόκριση στο γραπτό  

      Η φάση αυτή θα μπορούσε να ονομαστεί και διόρθωση στην τάξη. Δεν πρόκειται όμως για διόρθωση (φάση που ακολουθεί) αλλά για έκφραση μιας πρώτης αντίδρασης από τον αναγνώστη ή τον ακροατή. Αυτά τα πρώτα σχό­λια, αν γίνουν νωρίς στη διαδικασία, μπορεί να βοηθήσουν τον γράφοντα να διευκρινίσει τις ιδέες και τους σκοπούς του και να περιορίσει μηχανικά λάθη που εμποδίζουν την κατανόηση του κειμένου.
      Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία σ’ αυτήν τη φάση είναι να συνηθίσουν τα παιδιά να αντιδρούν εποικοδομητικά στη δουλειά των άλλων. Έτσι, π.χ. μπορούμε να συζητήσουμε στην τάξη κάποια γραπτά, τα οποία έχουμε μοι­ράσει σε αντίγραφα ή τα προβάλλουμε σε διαφάνειες. Σκόπιμο είναι σ’ αυτές τις συζητήσεις να μην αποκαλύπτεται το όνομα εκείνου που το έγραψε. Ο δάσκαλος καθοδηγεί τη συζήτηση, ώστε να μη μείνει στο επίπεδο του «μου άρεσε» ή «δε μου άρεσε» αλλά να προχωρήσει και σε πιο ουσιαστικές παρα­τηρήσεις και κρίσεις για τη μορφή, τη δομή, την παραγραφοποίηση, την πα­ρουσίαση των χαρακτήρων, το λεξιλόγιο κτλ.
      Σκοπός της παραπάνω δραστηριότητας είναι, μέσα από μια εποικοδομη­τική συζήτηση, να γίνουν παρατηρήσεις για βελτίωση του γραπτού που συζη­τείται και να ωφεληθούν όλοι οι συμμετέχοντες μαθαίνοντας τι να προσέχουν και στο δικό τους γραπτό. Έτσι, όταν θα το διαβάσουν στην τάξη θα κάνουν την αυτοκριτική τους με βάση ερωτήματα όπως: «Έχει νόημα αυτό που γράφω;»,  «Δίνεται με σαφήνεια αυτό που ήθελα να εκφράσω;» ή «Μπορεί να διατυπωθεί καλύτερα αυτή η σκέψη; Με την πρόοδο των μαθητών, τα ερωτήματα μπορεί να διευρυνθούν με τα εξής: «Θα έδειχνε κανείς ενδιαφέ­ρον γι’ αυτό το γραπτό;» «Τι άλλο θα ήθελαν οι αναγνώστες μου να περιέ­χει;» «Πώς θα γινόταν περισσότερο ελκυστικό;»
      Η προσπάθεια να απαντήσει ο μαθητής ή η τάξη σε ερωτήματα όπως τα παραπάνω θα έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργηθούν προβληματισμοί και να γίνουν υποδείξεις που θα χρησιμεύσουν στη διόρθωση.
      Ο δάσκαλος που διευθύνει τη συζήτηση δίνει βοήθεια και υποδεικνύει πρακτικές που τα παιδιά μπορεί να χρησιμοποιούν σε ομαδικές εργασίες αλλά και όταν δουλεύουν ατομικά. Κατά τη συζήτηση:
·      Κάνουμε ερωτήσεις που ενθαρρύνουν τα παιδιά να μιλήσουν και να σχολιάσουν το γραπτό τους.
·      Αντιδρούμε ειλικρινά αλλά με κάποια διακριτικότητα.
·      Ασχολούμαστε κάθε φορά με ένα μικρό αριθμό θεμάτων.
Αν δώσουμε πολύ μεγάλη σημασία σε πολλά αδύνατα σημεία, που τυχόν πα­ρουσιάζει ένα γραπτό, θα δημιουργηθεί μια ατμόσφαιρα όχι τόσο κατάλληλη για κάποια θετικά αποτελέσματα.
      Κάποιες συγκεκριμένες ερωτήσεις που μπορεί να γίνουν κατά τη συζή­τηση με ένα μαθητή ή την ομάδα αναφορικά με ένα κείμενο είναι, μεταξύ άλ­λων, οι εξής:
·      Πώς είναι διαρθρωμένο το γραπτό;
·      Τι σου αρέσει περισσότερο σ’ αυτό;
·      Υπάρχουν προβληματικά σημεία;
·      Τι πρέπει να προσέξουμε πρώτα;
·      Πώς θα συνδεθούν καλύτερα το πρώτο με το δεύτερο μέρος;
      Η συζήτηση μεταξύ δασκάλου και του κάθε μαθητή για το γραπτό του θα ήταν ιδανική περίπτωση αλλά ανέφικτη για τα δεδομένα του σχολείου μας. Όμως ας μην αποκλείσουμε ειδικές περιπτώσεις που θα κρίνουμε ότι είναι εξαιρετικά επωφελές για ένα παιδί να συζητήσουμε ιδιαιτέρως το γραπτό του - κι εδώ δεν εννοώ το ιδιαίτερο μάθημα. Σε κάθε περίπτωση είναι εντελώς απαραίτητη η συζήτηση των γραπτών στην τάξη με τη συμμετοχή του δασκά­λου που θα ενθαρρύνει τους μαθητές να εκφράσουν την άποψή τους. Κι επειδή είναι σημαντικό ο γράφων να έχει υπόψη του το κοινό που θα διαβά­σει ή θα ακούσει το γραπτό του, η συζήτηση στην τάξη θα είναι μια αυθεντική κατάσταση επικοινωνίας, καθώς θα φροντίζει το γράψιμό του να είναι τέτοιο που θα  κρατήσει το ενδιαφέρον των συμμαθητών του.


4.   Επανεξέταση-διόρθωση του γραπτού

      Η αντίδραση - ανταπόκριση είναι ένα σημαντικό βήμα στα πλαίσια της προσπάθειας να βοηθήσουμε τα παιδιά να δουν τη δουλειά τους μέσα από την άποψη των άλλων. Το επόμενο βήμα είναι η επανεξέταση του γραπτού. Σ’ αυτήν τη φάση ο γράφων ξανακοιτάζει το γραπτό του και μεταξύ άλλων εξε­τάζει: ενότητα κειμένου, ανάπτυξη του θέματος, σειρά, σαφήνεια, έμφαση, επιλογή λέξεων. Ο βαθμός και ο χρόνος που τα παιδιά θα ασχοληθούν με όλα αυτά τα αντικείμενα εξαρτάται από την ωριμότητα και την ικανότητά τους, παράγοντες που καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τους διδακτικούς στόχους.
      Ένα καλά σχεδιασμένο πρόγραμμα γραπτής έκφρασης προβλέπει διδα­σκαλία της τεχνικής της επανεξέτασης, καθώς και το χρόνο γι’ αυτήν. Ας ση­μειωθεί όμως ότι δεν είναι απαραίτητο κάθε γραπτό να περνά από τη φάση της επανεξέτασης. Αν, π.χ., με τη γραπτή εργασία επιδιώκουμε το παιδί να μάθει καλύτερα ένα αντικείμενο ή να αποκτήσει ευχέρεια σε κάτι, ας αρκε­στούμε στην άσκηση πάνω σ’ αυτό κι ας μην επιδιώξουμε το γραπτό να γίνει τέλειο. Εντούτοις είναι σημαντικό να διδαχτούν οι μαθητές ότι το ξανακοί­ταγμα είναι ουσιαστικό βήμα στην παραγωγή ενός κειμένου που έχει κά­ποιους αποδέκτες. Γι’ αυτό πρέπει να δημιουργούνται συχνά ευκαιρίες να περνούν τα γραπτά από τη φάση της επανεξέτασης. Η διόρθωση θα γίνει αφού οι μαθητές θα έχουν ακούσει και τις αντιδράσεις των άλλων και θα έχουν γίνει πιο ‘σοφοί’ για να επανεξετάσουν το γραπτό τους.
      Η διόρθωση αφορά τα εξής στοιχεία:
·      Την ανάγνωση του γραπτού για επιβεβαίωση του περιεχομένου.
·      Τις συμβάσεις των γραπτών (γραμματική, χρήση, ορθογραφία, παρα­γραφοποίηση).
·      Το ύφος, δηλ. την κατάλληλη επιλογή των λέξεων.
·      Την ακρίβεια του περιεχομένου.
·      Την εν γένει εμφάνιση του γραπτού (ευκολοδιάβαστα γράμματα, πε­ριθώρια, επικεφαλίδες, υποσημειώσεις κτλ.).
      Το πιο σημαντικό εδώ είναι να κατανοήσουν τα παιδιά ότι με την επανε­ξέταση προσθέτουν στο κείμενό τους σαφήνεια, ορθότητα και εμφάνιση. Ο δάσκαλος από τη μεριά του πρέπει να εξοικονομεί χρόνο γι’ αυτήν τη φάση, η οποία μπορεί να γίνεται είτε ατομικά είτε ομαδικά, και να ενθαρρύνει τα παιδιά να μάθουν να εκτιμούν τη σημασία της.
      Για τη διόρθωση των γραπτών, με την παραδοσιακή έννοια, που κάνει ο δάσκαλος στο γραφείο του, το βιβλίο δασκάλου αναφέρει: «Ο δάσκαλος αποδελτιώνει στο σημειωματάριό του τα συχνότερα, εκφραστικά κυρίως, σφάλματα των παιδιών και, ομαδοποιημένα, τα χρησιμοποιεί για επανορθω­τική διδασκαλία…» Στο βιβλίο δασκάλου παρέχονται και άλλες οδηγίες που καλό είναι να έχει υπόψη του ο δάσκαλος που θέλει να κάμει καλύτερα τη δουλειά του. Ας έχουμε όμως στο νου μας ότι το γραπτό είναι του παιδιού και όχι του δασκάλου. Αν εμείς από υπερβάλλοντα ζήλο διορθώσουμε σ’ ένα γραπτό το καθετί και δε μεθοδεύσουμε την εργασία με βάση ένα πρόγραμμα, μπορεί να υπονομεύσουμε ό,τι έχει επιτευχθεί με τη διδασκαλία. Η προσπά­θεια είναι να βοηθήσουμε το παιδί να συνηθίσει βαθμιαία σε κάποιες ενέρ­γειες και να πάρει αποφάσεις που θα κάνουν το γραπτό του να διαβάζεται από άλλους πιο εύκολα.
      Στο δημοτικό μια δεύτερη γραφή είναι κατά κανόνα αρκετή, για να γίνει το γραπτό ικανοποιητικό για το δημιουργό του. Ο δάσκαλος πρέπει πρώτος να συνειδητοποιήσει, και αυτό να το μεταδώσει και στους μαθητές του, ότι το τέλειο σπάνια προσεγγίζεται. Γι’ αυτό τελικά πρέπει να δεχτούν ότι σε κά­ποιο σημείο σταματούμε, έστω και αν νιώθουν ότι η εργασία δεν είναι «τέλεια».


5.   Αξιολόγηση του προγράμματος και του μαθητή

      Η αξιολόγηση αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της διδασκαλίας. Στόχος της δεν είναι να δίνει βαθμούς ή να βρίσκει λάθη και να κοκκινίζει τα γρα­πτά. Σε ένα αποτελεσματικό πρόγραμμα η αξιολόγηση, συνήθως, ασχολείται: με τους στόχους, τις διδακτικές μεθόδους και τα μέσα που χρησιμοποιεί.
      Η αξιολόγηση του προγράμματος της γραπτής έκφρασης είναι μια συνε­χής διαδικασία. Η φύση της απαιτεί να είναι όσο το δυνατόν ακριβής. Ερω­τήματα όπως:
·         Τι πράγματι συμβαίνει;
·         Τι γράφουν τα παιδιά;
·         Πού εντοπίζονται τα προβλήματά τους;
θα μας οδηγήσουν σε ουσιαστικές απαντήσεις που απαιτούνται για ένα σω­στό προγραμματισμό και μια καλή διορθωτική παρέμβαση. Ιδιαίτερη προ­σοχή δίνουμε στα αίτια που κάνουν τα παιδιά να μη γράφουν τόσο καλά, όσο θα περιμέναμε. Τα αίτια μπορεί να οφείλονται σε:
·         έλλειψη καθοδήγησης
·         φόβο μήπως το γραπτό δεν είναι αποδεκτό από το δάσκαλο ή τους συμμαθητές
·         φτώχεια λεξιλογίου
·         άγνοια ορισμένων μορφών γραπτής έκφρασης (π.χ. αίτησης ή επι­στολής)
·         έλλειψη εμπειριών.
      Η εξέταση αυτών και άλλων αιτίων απαιτεί από το δάσκαλο να θέσει ερωτήματα, όπως τα ακόλουθα:
1.      Ποια είναι η ατμόσφαιρα της τάξης; Μπορεί το κάθε παιδί να εκφράζει ελεύθερα τις ιδέες του και να συμβάλλει με τη συμμετοχή του στη συζή­τηση ή σε μια εργασία; Υπάρχει κάτι που θα μπορούσε να παρεμποδίσει την ελεύθερη έκφραση και τη δημιουργικότητα;
2.      Έχουν τα παιδιά πολλές ευκαιρίες να διαβάσουν τα ίδια ή να ακούσουν καλογραμμένες ιστορίες, ρεπορτάζ, επιστολές, ποιήματα κ.ά; Υπάρχει πραγματικό ενδιαφέρον για τις λέξεις και τη σύνταξη;
3.      Υπάρχει αρκετή προσφορά κάθε είδους σε όλες τις περιοχές του προ­γράμματος κατά τη διάρκεια των μαθημάτων;
4.      Έχουν αποκτήσει τα παιδιά την απαραίτητη δεξιότητα στο μηχανισμό της γραφής, ώστε να είναι ικανά να εκφράζουν γραπτώς τις ιδέες τους; Ή έχει δοθεί τόση έμφαση στην ορθογραφία, τη στίξη και τα όμοια, ώστε τα παιδιά να φοβούνται να επιχειρήσουν να γράψουν νέες λέξεις και να βρουν νέους τρόπους να εκφραστούν;
5.      Είναι τα κίνητρα και η προετοιμασία για γράψιμο ικανοποιητικά ή μήπως περιμένουμε από τα παιδιά να γράψουν χωρίς να έχουν πράγματι στόχο ή χωρίς να ξέρουν τι αναμένουμε απ’ αυτά να κάνουν; Βοηθούμε τα παιδιά στη διαμόρφωση λόγων για γράψιμο;
6.      Νιώθει το κάθε παιδί στενή σχέση με το δάσκαλο; Νιώθει ελεύθερο; και Του δίνεται η ευκαιρία να κάνει ερωτήσεις, να δοκιμάζει νέες ιδέες, να ζητάει βοήθεια, όταν χρειάζεται, να εργάζεται ανεξάρτητα; Ξέρει το παιδί ότι οι προσπάθειές του για να μάθει και να βοηθήσει τους άλλους εκτιμώνται;
7.      Είναι ρεαλιστικές οι απαιτήσεις μας; Τα παιδιά έχουν την άποψη ότι εί­ναι ρεαλιστικές; Μήπως υιοθετούν δικά τους κριτήρια;
      Τα πιο αποτελεσματικά μέσα για την αξιολόγηση της επίδοσης των παι­διών στη γραπτή έκφραση είναι πίνακες ελέγχου που καταρτίζονται με βάση το Α.Π. Δάσκαλος και μαθητές καθορίζουν από κοινού τα κριτήρια που θέ­λουν να ισχύσουν σε συγκεκριμένα προϊόντα του γραπτού λόγου. Ανάλογα με τη μορφή του γραπτού και τους διδακτικούς στόχους, τα κριτήρια περιλαμβά­νουν προτάσεις που αφορούν την οργάνωση, το περιεχόμενο, την ελκυστικό­τητα, το λεξιλόγιο, την ορθογραφία κτλ. Για να είναι αποτελεσματικοί οι πί­νακες ελέγχου όχι μόνον πρέπει να γίνουν από κοινού με τα παιδιά, αλλά τα ίδια πρέπει να καταλάβουν τη χρησιμότητά τους και να τους χρησιμοποιούν.
      Με τον πίνακα ελέγχου τα παιδιά συμμετέχουν στη διαδικασία της αξιο­λόγησης και κατάταξης των μαθησιακών αναγκών. Για την πιο αποτελεσμα­τική αυτοαξιολόγηση πρέπει να τους παρέχονται ευκαιρίες:
1.      Να καταγράφουν σε ένα σημειωματάριο ορισμένα λάθη ορθογραφικά, στίξης, παραγραφοποίησης κτλ., εσφαλμένης σύνθεσης ή μη αποδεκτής χρήσης λέξεων.
2.      Να συγκρίνουν τα γράμματά τους με πρότυπα που τους έχουν δοθεί.
3.      Να κρατούν φάκελο με τις γραπτές εργασίες τους.

      Η «διόρθωση» των γραπτών από το δάσκαλο είναι η πιο συνηθισμένη διαδικασία αξιολόγησης. Συχνά όμως αυτή η διόρθωση σκοπό έχει να δώσει βαθμούς παρά να εκτιμήσει την επίδοση των παιδιών στην γραπτή έκφραση και να επαναπροσδιορίσει τις διδακτικές ανάγκες. Αυτό κυριαρχεί, αν και είναι γνωστό ότι η θέαση των κόκκινων σημαδιών συχνά κάνει το παιδί να καταστρέφει το γραπτό του ή τουλάχιστον να το κρύβει από τους συμμαθητές και τους γονείς του. Τα παιδιά δε μαθαίνουν από τέτοιου είδους διόρθωση, που δίνει λίγες πληροφορίες για θέματα στα οποία χρειάζεται να δοθεί έμ­φαση κατά τη διδασκαλία. Αυτή η πρακτική, και η αντίδραση των παιδιών σ’ αυτήν, μπορεί να αποφευχθεί με διάφορους τρόπους. Για παράδειγμα,  μόνο τα κυριότερα λάθη μπορεί να σημειωθούν ή κάθε φορά (με τη διδασκαλία κάποιου γραμματικού φαινομένου) να σημειώνουμε λάθη ενός τύπου. Αυτές οι διορθώσεις μπορεί να συνδυαστούν με πίνακες ελέγχου, που ανέφερα πα­ραπάνω, και συζήτηση με τους μαθητές. Πολλοί δάσκαλοι χρησιμοποιούν το κόκκινο μολύβι μ’ έναν τρόπο θετικό, σημειώνοντας θέματα που αξίζει να επαινεθούν - καλή επιλογή λέξεων, κυριολεξία, σωστά περιθώρια, καλή ορ­γάνωση, παράγραφοι κτλ. Αυτή η πρακτική, σε συνδυασμό με τους πίνακες ελέγχου, είναι ασφαλώς ο πιο αποτελεσματικός τρόπος αξιολόγησης.

      Κλείνοντας το κεφάλαιο των φάσεων της γραπτής έκφρασης, θα ήθελα να προσθέσω τις εξής παρατηρήσεις:
α)   Το γράψιμο γίνεται όχημα για τον καθορισμό των δεξιοτήτων που πρέπει να αποκτήσουν ορισμένα παιδιά σε συγκεκριμένο χρόνο.
β)   Πολλές δεξιότητες, όπως εμπλουτισμός λεξιλογίου, συλλαβισμός, σύ­νταξη, χρήση καθιερωμένων γραμματικών τύπων, είναι απαραίτητες σε όλους τους μαθητές.
γ)   Δουλεύοντας με τα γραπτά των μαθητών θα βρούμε κοινές παρατηρήσεις για ομάδες μεγαλύτερες ή μικρότερες, πολλές φορές και για το σύνολο της τάξης.
δ)   Η αντιμετώπιση των κανόνων της γλώσσας, με αφορμή το δικό τους γρα­πτό, θα έχει ως αποτέλεσμα μια διαρκέστερη μάθηση. Το θέμα της παρά­λειψης του υποκειμένου ή του ρήματος, για παράδειγμα, αποκτά ενδιαφέρον όταν τα παιδιά διαπιστώσουν ότι η παράλειψη αυτή μπορεί να προκαλέσει σύγχυση στους αναγνώστες τους.
ε)   Διάφορες δεξιότητες μαθαίνονται καλύτερα σε ορισμένες φάσεις της διαδικασίας της γραπτής έκφρασης. Για παράδειγμα, εμπλουτισμός λεξι­λογίου γίνεται στην προ της γραφής φάση με επιλεγμένα κείμενα ή πίνα­κες ενός ειδικού λεξιλογίου. Για τη χρήση και τους γραμματικούς τύπους καταλληλότερη φάση φαίνεται εκείνη της αναθεώρησης. Η ορθογραφία βρίσκει καλύτερα τη θέση της στη φάση της διόρθωσης.


Ανάγκη επιμόρφωσης στο αντικείμενο

      Όσο τέλεια κι αν σχεδιαστεί ένα πρόγραμμα γραπτής έκφρασης, τελικά δε θα είναι αποτελεσματικό, αν οι δάσκαλοι δεν ενημερωθούν για το αντι­κείμενο. Σήμερα με τόσο υλικό και συμπεράσματα ερευνών είναι κάπως δύ­σκολο στον εκπαιδευτικό να τα παρακολουθήσει όλα. Όμως είναι ανάγκη, γιατί πολύ λίγοι διδάχτηκαν διδακτικές μεθόδους γραπτής έκφρασης στις βα­σικές τους σπουδές.
      Είναι απαραίτητο να κατανοήσουν οι εκπαιδευτικοί ότι η γραπτή έκ­φραση αφορά όλα τα αντικείμενα του προγράμματος και όλους τους διδά­σκοντες. Οι μαθητές θα αποκτήσουν δεξιότητες στη γραπτή έκφραση, όταν όλοι οι διδάσκοντες θεωρήσουν το γράψιμο ως αναπόσπαστο μέρος της δια­δικασίας της μάθησης και όχι ως μια ξεχωριστή δεξιότητα που αφορά μια ορισμένη ώρα (και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ορισμένο δάσκαλο). Ακόμη περισσότερο δεν είναι αρκετό, απλώς, να περιμένουμε τους μαθητές να γράψουν και μόνοι τους να πάρουν ό,τι μπορούν από το γράψιμο. Οι δε­ξιότητες, για να γίνουν κτήμα τους, πρέπει να διδάσκονται.
      Το γράψιμο είναι ένα πολύτιμο μέσο, για να βοηθήσουμε τα παιδιά να μάθουν και να διατηρήσουν πληροφορίες για όλα τα αντικείμενα διδασκα­λίας. Η επαφή με μια ποικιλία γραπτών από όλα τα μαθήματα μπορεί να ενι­σχύσει την ικανότητα των παιδιών να χειρίζονται τα αντίστοιχα αντικείμενα (και να μαθαίνουν). Διδάσκοντας στα παιδιά τη δεξιότητα να βάζουν τις σκέψεις τους σε μια σειρά στο γράψιμο τα υποβοηθούμε σε καλύτερη κατα­νόηση του θέματος.


Επίλογος

      Η διαδικασία γραπτής έκφρασης που προσπάθησα να περιγράψω παρέ­χει μια συνολική άποψη για τις εμπειρίες του παιδιού σ’ αυτόν τον τομέα της γλώσσας. Μ’ αυτήν τη μεθόδευση οδηγούμε τον γράφοντα από την πρώτη ιδέα ως το τελικό γραπτό προϊόν. Η εφαρμογή της διαδικασίας αυτής θα εν­θαρρύνει τα παιδιά να γράφουν και να βελτιώνουν τις επιδόσεις τους. Εξίσου σημαντικό είναι ο δάσκαλος να βρει ευκαιρίες να διδάξει συγκεκριμένες δε­ξιότητες στην κατάλληλη στιγμή - ακριβώς τη στιγμή που ένα παιδί έχει πραγματική ανάγκη και ετοιμότητα να τις διδαχτεί.
      Επιπλέον, οι εμπειρίες με τη γραπτή έκφραση προσφέρουν στα παιδιά πολλές ευκαιρίες να μάθουν και να αναπτυχθούν σε περιοχές, όπως η αυτοα­ντίληψη, η διερεύνηση των σκέψεων και των εμπειριών τους και η επικοινω­νία με τους άλλους. Εδώ, εξάλλου, υπάρχουν ευκαιρίες να διδάξουμε: ότι (α) η γραπτή έκφραση είναι πιο αποτελεσματική, όταν το περιεχόμενό της οργα­νώνεται έτσι ώστε να αποτυπώνει καθαρά τις σκέψεις του γράφοντος, (β) ότι οι προτάσεις γίνονται ενδιαφέρουσες, όταν η δομή τους είναι καλή και (γ) ότι οι λέξεις, για να αποδίδουν ακριβώς την έννοια που ο γράφων θέλει να εκ­φράσει, είναι επιλεγμένες κατάλληλα μέσα από ένα πλούσιο λεξιλόγιο. Η χρησιμοποίηση της διαδικασίας των πέντε σταδίων μπορεί να μας βοηθήσει να πετύχουμε με την τάξη μας αυτούς τους σημαντικούς σκοπούς.
      Το να διδάξουμε στα παιδιά να εκφράζονται γραπτώς αποτελεσματικά είναι μια από τις πιο σύνθετες δραστηριότητες της διδασκαλίας. Όταν μι­λάμε, οι χειρονομίες, η έκφραση του προσώπου, η στάση του σώματος, ο τό­νος της φωνής μπορεί να συμπληρώσουν όσα εκφράζονται με το λόγο. Κι ακόμη μπορεί να προστεθούν περαιτέρω ερμηνείες ή επιχειρήματα, αν δεν κατανοηθεί το νόημα ή δε γίνουν αποδεκτές οι ιδέες. Αντίθετα, το γραπτό, συχνά, πρέπει να σταθεί μόνο του. Κι αυτό στο οποίο κρίνεται τελικά κά­ποιος είναι πόσο καλά έγραψε μια αίτηση, ένα γράμμα, τα πρακτικά μιας συ­νάντησης, ένα ρεπορτάζ κτλ.
      Είναι λοιπόν σημαντικό τα παιδιά να μάθουν να γράφουν, σύμφωνα με τους στόχους του προγράμματος και να αποκτήσουν τις δεξιότητες να το κά­νουν αυτό αποτελεσματικά. Η απόκτηση της ικανότητας να γράφει κανείς αποτελεσματικά είναι επίσης ο καθρέφτης ενός τρόπου του σκέπτεσθαι και ένα μέσο αυτοέκφρασης, και τα δύο σημαντικές πλευρές της ζωής.



Βιβλιογραφία

[1]    APPLEBEE A., «Writing and Reasoning», Review of Educational Research, v.54, (1984).
[2]    ΒΟΥΓΙΟΥΚΑ Α., «Έκθεση, διδακτική των εκθέσεων», Παιδαγωγική και Ψυχολογική Εγκυκλοπαίδεια, τ.3, Ελληνικά γράμματα, Αθήνα, (1989).
[3]    ΒΟΥΓΙΟΥΚΑ Α., Το γλωσσικό μάθημα στην πρώτη βαθμίδα της νεοελ­ληνικής Εκπαίδευσης. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών Μ. Τριαντα­φυλλίδη, Αθήνα, (1995).
[4]    BRODSKY CHENFELD M., Teaching Language Arts Creatively, Harcourt Brace Janovich, Inc., (1987).
[5]    EIGLER G., TECHBE TH., Writing: Current Trends in European Research. Freiburg Hocschule Verlag, (1994).
[6]    GRAVES D., A fresh Look at Writing. Portsmouth, NH Heinemann, (1994).
[7]    ΜΗΤΣΗ Ν., Η διδασκαλία της δημοτικής στην πρωτοβάθμια και δευτε­ροβάθμια εκπαίδευση, Gutenberg, Aθήνα, (1995).
[8]    ΟΕΔΒ, Η γλώσσα μου, σειρά βιβλίων δημοτικού.
[9]    ΟΕΔΒ, Νεοελληνική γλώσσα, βιβλία δασκάλου.
[10]ΠΑΠΠΑ Α., Διδακτική Γλώσσας και Κειμένων, Αθήνα, (1995).
[11]PETTY, WALTER et al., Experiences in Language: Tools and Techniques for Language Arts Methods, 5th ed., Allyn and Bacon, (1989).
[12]ΧΑΡΑΛΑΜΠΑΚΗ ΧΡ., Νεοελληνικός λόγος, Αθήνα, Γεννάδειος Σχολή, (1992).
[13]ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΠΟΥΛΟΥ Α., ΧΑΤΖΗΣΑΒΒΙΔΗ Σ., Διδασκαλία της λειτουργικής χρήσης της γλώσσας, Θεσσαλονίκη, (1995).

Πηγή: ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ, ΤΕΥΧΟΣ 1, 1999
DMCA.com Protection Status


author image

About the Author

This article is written by: Φιλόλογος Ερμής - He has already written over 2.200 articles for Φιλόλογος Ερμής. Φιλόλογος Ερμής has Graduate Diploma in Classical Philology, Postgraduate Diploma in Applied Pedagogic, and is Candidate Doctor(Dph) of Classical Philology. Stay touch with him on Twitter, Facebook or email him